Кіріспе

Ағаштың түрі, көбінесе қорапша бұршақ деп танылады. Acer negundo, қорапша бұршақ, Манитоба бұршағы немесе күл жапырақты бұршақ – Солтүстік Америкаға тән бұршақ түрі. Бұл тез өсетін, қысқа ғұмырлы, қарама-қарсы, күрделі жапырақтары бар ағаш. Кейде бұл арамшөп немесе жаулап алушы түр деп есептеледі және Оңтүстік Америка, Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Еуропаның көп бөлігі және Азияның кейбір аймақтарында таныстырылып, табиғи ортаға бейімделген. Қорапша бұршақтың өмір сүру ұзақтығы 60–75 жылды құрайды. Өте қолайлы жағдайда ол 100 жылға дейін өмір сүре алады. Жасыл түсті бұтақтары, көбінесе жас кезінде ақшыл, қызғылт немесе күлгін түсті балауызды қаптамамен жабылған. Бұтақтары тегіс, сәл сынғыш, қорғаныш тінінен тұратын қабық емес, жаңа жасыл түсін сақтайды. Көлеміндегі қабығы ақшыл сұр немесе ашық қоңыр, терең жарылыстармен кең қырқаларға бөлініп, қабыршақты болады. Көптеген басқа бұршақтардан (әдетте қарапайым, пальма тәрізді жапырақтары бар) айырмашылығы, Acer negundo-ның жапырақтары тік, күрделі жапырақтардан тұрады, әдетте үштен жетіге дейін жапырақшалары болады. Жабық жапырақтар да кездеседі; техникалық тұрғыдан алғанда, бұл бір жапырақшалы күрделі жапырақтар. Acer griseum, Acer mandshuricum және оған жақын A. cissifolium сияқты басқа бұршақтарда үш жапырақшалы жапырақтар болғанымен, тек A. negundo ғана үнемі үш жапырақтан көп жапырақшаларды көрсетеді. Жапырақшаларының ұзындығы мен ені шамамен, жиектері сәл тісті. Жапырақтары мөлдір, ашық жасыл түсті және күзде сарға айналады. Сары-жасыл гүлдері кішкентай, көктемнің басында гүлдейді, аталық гүлдері жіңішке гүлсабақтардағы шоғырларда, аналық гүлдері салбырап төмен түсетін масақшаларда орналасқан. Жемісі – екі бір тұқымды, қанатты самарадан тұратын шизокарп, салбырап төмен түсетін масақшаларда орналасқан. Әр тұқымы ұзын, иілген қанаты бар, күзде түсіп немесе қыста да сақталады. Тұқымдары көбінесе көп және құнарлы болады. Осы бұршақтың күлге ұқсастығы, өсуге қолайлы ортасы, қантты шырыны, жапырақтарының сипаттамасы, екілік атауы және т.б. негізінде басқа да кең таралған аттары бар. Оларға "Манитоба бұршағы", "күл жапырақты бұршақ", "кеспе жапырақты бұршақ", "үш жапырақты бұршақ", "күл бұршағы", "шәкәр бұршағы", "негундо бұршағы" және "өзен бұршағы" жатады. Атаулар аймаққа қарай өзгереді. АҚШ-та оның кең таралған аттары – қорапша бұршақ, қорапша бұршақ, күл жапырақты бұршақ және күл бұршақ. Канадада ол көбінесе Манитоба бұршағы деп аталады, кейде эльф бұршағы деп те атайды. Ұлыбританияда ол қорапша бұршақ немесе күл жапырақты бұршақ деп танылады. Ресейде ол американдық бұршақ және күл жапырақты бұршақ деп аталады. Жапырақшаларының уытты балқарағай жапырақтарына ұқсас болғандықтан, Acer negundo көшеттері көбінесе аллергия тудыратын өсімдік деп қате түсініледі. Асық плющ пен Acer negundo екеуінің де жапырақтары үш жапырақшадан тұрады, жиектері тісті, бірақ Acer negundo-да, асық плющтың кезектесетін үлгісіне қарағанда, қарама-қарсы тармақталу үлгісі байқалады. Асық плющ сияқты, Acer negundo да өзен жағалауындағы өсімдік болып табылады және көбінесе өзен арналары мен ылғалды топырақта өседі. Осы себептерге және айқын айырмашылықтарына қарамастан, Acer negundo кейде бұқаралық есімдерде уытты плющ ағашы деп аталады.

Кіші түрлер

Acer negundo көбінесе үш немесе одан да көп түршеге бөлінеді, олардың кейбіреулері бастапқыда жеке түрлер ретінде сипатталған. Олар: Acer negundo subsp. negundo, Атлант жағалауынан Роки тауларына дейін таралған. 1928 жылы Пенсильвания штатының бас орманшысы Джозеф Ильлик «Пенсильвания ағаштары» кітабында қорапша қайыңның штатта «сирек және жергілікті жерлерде ғана кездесетінін» жазды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қорап ағашының жылдам өсуі оны қала маңындағы тұрғын үйлерде ландшафттық ағаш ретінде танымал етті, нашар пішініне, дауылға осалдығына және көптеген қорапша қайың қоңыздарын тартуға қарамастан. Адамның мақсатты өсіруі осылайша ағашты бұрынғыдан гөрі әлдеқайда көп кездесетін етті. Ол өсірілетін және өсірілмейтін жерлерді тез мекендей алады, сондықтан таралу аймағы Солтүстік Америкада да, басқа жерлерде де кеңейіп келеді. 1688 жылы Еуропаға парктегі ағаш ретінде әкелінген ол тез таралып, Германия, Чехия, Венгрия, Словения және Польша сияқты Орталық Еуропаның бірнеше аймақтарында инвазивті түр деп саналады, онда ол әктас топырағындағы жазықтарда, бұзылған жерлерде және су жағалауындағы биомдарда жаппай өсе алады. Ол Шығыс Қытайда да табиғи түрде өседі. Адамның әсері осы түрдің өсуіне үлкен үлес қосты; ол үйлер мен қоршаулардың маңында, сондай-ақ бұзылған жерлерде және бос орындарда өседі.

Экология

Бірнеше құс және кейбір батпақ тышқандары тұқымдармен қоректенеді. Кешкі тұяқтылар оларды кеңінен пайдаланады. Жұмыртқа саңғыры (Boisea trivittata) барлық жапырақты ағаштарға жұмыртқа салады, бірақ бұл түрді артық жақсы көреді, жұмыртқаларын қабық тіректерінде шоғырландырады. Жапырақтарында кішкентай ісіктер пайда болады. Aceria negundi ісіктерін қосып, үлкейтетін Contarinia negundinis – ісік шыбыңы. Шыбың кейде жапырақтардың төменгі жағындағы қабырғаларында жеке түтік тәрізді ісіктер жасайды. Көптеген сорттар өрбітілген, мысалы: Адамдардағы Ямайкалық құсу ауруына ұқсас, сонымен қатар гипоглицин А тудырады. Acer negundo тозаңы, қыста немесе көктемде (географиялық ендігі мен биіктігіне байланысты) таратылады, күшті аллерген болып табылады. Шайендер ыдыс жасау үшін пайдаланса, Монтананың жергілікті халықтары үлкен түйіндерді немесе бұтақтарды ыдыс-аяқ, табақ, барабан және құрылтай сабын жасауға қолданады. Керес тайпасы бұтақтардан дұға таяқтарын жасайды. Дакота және Омаха тайпалары ағаштан көмір жасайды, оны салтанатты сурет салу мен татуировка жасау үшін пайдаланады. Acer negundo Америкадан табылған ең көне ағаш флейталарының материалы ретінде анықталды. 1931 жылы Солтүстік-Шығыс Аризонада Эрл Х. Моррис қазған флейталар біздің заманымыздың 620–670 жылдарына дейін датыланды.

Дәрілік мақсатта қолдану

Асер негундоны жергілікті американдықтар бірнеше емдік мақсаттарда пайдаланған. Шайендер оның ағашын құрбандыққа шалу үшін және Күн биі (Sun Dance) рәсімдері кезінде хош иіс ретінде жағады, ал оджибвалар сол мақсатта ішкі қабығының тұнбасын қолданады.

Тамақ ретінде

Шырынды американдықтар, оның ішінде Дакота, Омаха, Пауни, Понка, Виннебаго, Сиу және Монтананың жергілікті халықтары сироп жасау үшін пайдаланған. Шейендер қайнатылған шырынды жануар терісінің ішкі бетінен алынған қыртыстармен араластырып, оны тәтті тағам ретінде жейді. Оджибвалар оны қант шабатының шырынымен араластырып, сусын ретінде ішеді.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Филипс, Роджер. Солтүстік Америка және Еуропа ағаштары. Нью-Йорк: "Рендом Хаус". 1979 жыл.