Кіріспе
Еуропалық Одақтың құқықтары тобы Еуропалық Одақтың негізгі құқықтары туралы хартасы (CFR) Еуропалық Одақ (EU) азаматтары мен тұрғындарының белгілі бір саяси, әлеуметтік және экономикалық құқықтарын ЕО құқығына енгізеді. Ол Еуропалық конвенциямен әзірленді және 2000 жылдың 7 желтоқсанында Еуропалық Парламент, Министрлер Кеңесі және Еуропалық Комиссия тарапынан салтанатты түрде жарияланды. Дегенмен, оның сол кездегі заңдық мәртебесі белгісіз болды және ол Лиссабон шартының 2009 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енуіне дейін толық заңдық күшіне ие болмады. Харта ЕО-ның бостандық, қауіпсіздік және әділет кеңістігі (БҚӘ) саясатының бір бөлігі болып табылады. Ол Еуропалық Одақ пен Евратомның барлық органдарына қолданылады, олар оның ережелеріне сәйкес әрекет етуі және заң шығаруы керек, өйткені ЕО соттары Хартаға сәйкес келмейтін деп танылған ЕО заңнамасын немесе шешімдерін жарамсыз деп жариялайды. Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттері Еуропалық Одақ құқығын іске асырған кезде де Хартамен міндетті. Алайда, Польшаға БҚӘ-ге қатысуына қарамастан, CFR-ді күшіне енгізуден ішінара босатылу құқығы берілді; ал Дания мен Ирландия БҚӘ-ден босатылу құқығына ие болса да, Хартаны толық қабылдады (тиісінше, жалпы және ішінара босатылу).
The Charter of Fundamental Rights of the European Union (CFR) enshrines certain political, social, and economic rights for European Union (EU) citizens and residents into EU law. It was drafted by the European Convention and solemnly proclaimed on 7 December 2000 by the European Parliament, the Council of Ministers and the European Commission. However, its then legal status was uncertain and it did not have full legal effect until the entry into force of the Treaty of Lisbon on 1 December 2009. The Charter forms part of the area of freedom, security and justice (AFSJ) policy domain of the EU. It applies to all the bodies of the European Union and the Euratom which must act and legislate in accordance with its provisions, as the EU's courts will invalidate any EU legislation or ruling assessed as non compliant with the Charter. The EU member states are also bound by the Charter when engaged in implementation of the European Union law. However, Poland has been granted a partial opt out from enforcement of the CFR in spite of participating in the AFSJ; in contrast, Denmark and Ireland have fully adopted the Charter, in spite of having been granted opt outs from the AFSJ (a general and a partial one, respectively).
Өмірбаян
Еуропалық экономикалық қоғамдастықты құру туралы келісімшартта (Рим келісімшартында) негізгі немесе адам құқықтарына қатысты ешқандай сілтеме болған жоқ. ЕЭК келісімшарты Еуропалық қорғаныс қоғамдастығы және Еуропалық саяси қауымдастық туралы келісімдердің сәтсіз аяқталуынан кейін бірнеше жыл өткен соң жасалды. Аталған келісімдерге құқықтарды қамтитын ережелер енгізілген еді. Крейг пен де Бурканың пікірінше, осы сәтсіздікті ескере отырып, ЕЭК келісімшартын жасаушылар кез келген жасырын саяси элементтерден қашыңқы болғысы келген. Дегенмен, жаңа ЕЭК келісімшартының таза экономикалық мақсаты негізгі құқықтарға ешқандай әсер етпейді деген ой көп ұзамай сынақтан өтті.
Сот істері
ЕЭК шарты күшіне енгеннен кейін көп ұзамай, Қоғамдастық экономикалық мақсаттарынан асып, саяси салдары бар маңызды саяси бірлік ретінде орнықты. 1964 жылы Еуропалық сот «Costa v ENEL» ісі бойынша шешім шығарды, онда Одақ заңдарының қақтығыс тудырған ұлттық заңдардан басымдылығы белгіленді. Бұл ұлттық үкіметтердің Еуропалық деңгейде келген келісімдерінен қайшылықты ішкі шаралар қабылдау арқылы қашып құтылуына жол бермейтінін білдірді, бірақ сонымен қатар ЕЭК заң шығарушысы мүше мемлекеттердің конституцияларында бекітілген негізгі құқықтар шектеулеріне қарамастан заң шығаруға мүмкіндік алды. Бұл мәселе 1970 жылы «Internationale Handelsgesellschaft» ісінде күрделенді, онда неміс соты ЕЭК заңнамасының бір бөлігі неміс негізгі заңын бұзғанын анықтады. Германия сотының сауалы бойынша, Еуропалық сот Одақ заңын қолдану ұлттық конституциялармен сәйкестігіне тәуелді болмаса да, негізгі құқықтардың «[Еуропалық қоғамдастық] құқығының жалпы принциптерінің ажырамас бөлігі» екенін және негізгі құқықтармен сәйкессіздік Еуропалық заңға шағымданудың негізі болуы мүмкін деп шешті. «Internationale Handelsgesellschaft» ісі бойынша шешім қабылдау арқылы Еуропалық сот, Қоғамдастық институттарын байланыстыратын жазбаға түспеген құқықтар доктринасын құрды. Соттың негізгі құқықтарға қатысты үкімі 1977 жылы институттар тарапынан мақұлданды және осыған қатысты мәлімдеме Маастрихт шартына енгізілді. Тек 1999 жылы ғана Еуропалық кеңес ЕО үшін негізгі құқықтардың кодификацияланған тізімін әзірлеу процесін ресми түрде бастады.
Жарлық
1999 жылы Еуропалық кеңес "Мемлекет және үкімет басшыларының, Комиссия төрағасының өкілдерінен, сондай-ақ Еуропалық парламент және ұлттық парламенттердің мүшелерінен құралған орган" құруды ұсынды. Сол жылдың желтоқсан айында құрылған "орган" өзін Еуропалық конвент деп атады. Конвент жобаны 2000 жылғы 2 қазанда қабылдады, ал оны 2000 жылғы 7 желтоқсанда Еуропалық парламент, Министрлер кеңесі және Еуропалық комиссия салтанатты түрде жариялады. Бірақ, Хартияның құқықтық статусы туралы шешім қабылдау кейінге шегерілді. Дегенмен, ол үш беделді институттың мақұлдауымен саяси тұрғыдан маңызды болды және осылайша ЕҚТҚ-ның негізгі құқықтардың көзі ретінде жиі сілтеме жасалды.
Заңдық күші
Өзгертілген Хартия 2004 жылғы ескірген Еуропалық Конституцияның бір бөлігі болды. Осы келісімнің сәтсіздігінен кейін, оны алмастырған 2007 жылғы Лиссабон келісім-шарты да Хартияға күш берді, бірақ оны келісім-шартқа енгізбей, дербес құжат ретінде сілтеме жасады. Алайда, Конституцияға енгізілген және Лиссабон келісім-шартында көрсетілген нұсқалар екеуі де Хартияның өзгертілген нұсқалары болды. 2009 жылғы 1 желтоқсанда Лиссабон келісім-шарты күшіне енген кезде Әділет комиссары Вивиан Рединг комиссарлардың барлық ЕО шарттары мен Хартияны сақтауға ант беруін ұсынды. 2010 жылғы 3 мамырда Еуропалық комиссия Люксембургтегі Еуропалық сот алдында салтанатты түрде мәлімдеме жасап, ЕО шарттарын сақтауға және өздерінің өкілеттілік мерзімінде міндеттерін орындау кезінде толығымен тәуелсіз болуға уәде берді. Бірінші рет комиссарлар жаңа Негізгі құқықтар Хартиясын да құрметтеуге уәде берді. Бірнеше мемлекет Хартияны ұлттық қолданыстан бас тартуды талап етті (толық мәліметтер төменде келтірілген).
Құқықтық мәртебе
2009 жылы Лиссабон шартының күшіне енуімен, негізгі құқықтар хартасының Еуропалық одақ шарттарымен бірдей заңдық күші болды. Хартада сілтеме жасалған құжат – 2000 жылғы құжаттың түзетілген нұсқасы, ол Лиссабон шартының өзіне қол қойылған күнінен бір күн бұрын сол үш институт тарапынан салтанатты түрде жарияланды. Хартаның 51(1)-тармағы Еуропалық Одақтың институттарына, Еуропалық Одақ заңнамасы негізінде құрылған органдарға және Еуропалық Одақ заңдарын іске асырған кезде Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерге жолданған. Бұдан өзге, түзетілген Еуропалық Одақ туралы шарттың 6-бабы және Хартаның өзінің 51(2)-тармағы Хартаның Еуропалық Одақтың өкілеттіктерін кеңейтуіне шектеу қояды. Осының салдарынан, Еуропалық Одақ Хартада көзделген құқықты қорғау үшін заң шығара алмайды, егер мұндай құқық туралы өкілеттік тиісті шарттарда нақты көрсетілмесе. Сонымен қатар, егер мүше мемлекет Хартадағы құқықтарды сақтамаса, азаматтар оны сотқа шақыра алмайды, егер бұл мемлекет Еуропалық Одақ заңдарын іске асырмаса ғана. Осы соңғы мәселе ең көп пікірталас тудырды. Харта – адам құқықтары қағидаттарын Еуропалық Одақ заңнамасының негізіне қоюға жасалған алғашқы әрекет емес. Барлық Еуропалық Одақ мүше мемлекеттері және кандидат мемлекеттер де Еуропа Кеңесінің Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясына қол қойды, сондықтан конвенцияның көптеген қағидаттары, мысалы, әділ сотқа құқық, Хартада ресми түрде қайта жарияланбастан бұрын Еуропалық соттың сот практикасының негізі ретінде қабылданды. Еуропалық Одақ заңнамасының жалпы қағидаттарымен қамтамасыз етілген адам құқықтарын қорғауды түсіндіру кезінде, Еуропалық сот осы жалпы қағидаттармен қорғалатын құқықтар мүше мемлекеттерге қолданыла ма деген мәселені қарастырды. Johnston v Royal Ulster Constabulary ісінде әділ сот процесіне құқық Еуропалық Одақ заңнамасының жалпы қағидаларының бірі екендігін шешкеннен кейін, Kremzow v Austria ісінде Еуропалық сот мүше мемлекет бұл қағиданы адам өлтіру үшін заңсыз сотталған жағдайда қолдануға міндетті ме, жоқ па, соны анықтауға тиіс болды. Кремзовтың адвокаттары оның ісі Еуропалық Одақ заңнамасының шеңберіне кіретінін, оның заңсыз сотталуы мен жазасы Еуропалық Одақ ішінде еркін қозғалу құқығын бұзғанын мәлімдеді. Еуропалық сот Кремзовты айыптау үшін қолданылған заңдар Еуропалық Одақ заңнамасына сәйкес келмегендіктен, оның жағдайы Еуропалық Одақ заңнамасының қолданылу аясынан тыс екенін мәлімдеді. Kremzow v Austria ісіндегі «Еуропалық Одақ заңнамасының қолданылу аясы» деген тұжырым, Хартадағы «Еуропалық Одақ заңнамасын іске асыру» деген тұжырымнан өзгеше. Алайда, Хартамен бірге 2007 жылы жарияланған түсіндірме хатта Хартада қолданылған тұжырым Еуропалық соттың бұрынғы шешімдеріне сәйкес келеді деп сипатталған. 2019 жылы Германияның Федералды Конституциялық соты Recht auf Vergessen II ісінде Хартаны Германия Федеративтік Республикасының Негізгі заңымен салыстырғанда тиісті негізгі құқықтарды жеткілікті түрде қорғауды қамтамасыз етеді деген тұжырыммен, Еуропалық Одақ заңнамасы және оның ұлттық іске асырылу мәселелерін қарау стандарты ретінде қолданатынын белгіледі.
Ұлыбритания мен Польша хаттамасы
Лиссабон шартына қол қоюға дейінгі келіссөздерде Польша мен Ұлыбритания өз елдерінде Негізгі құқықтар Хартиясын қолдануға қатысты шартқа хаттама қосты. Хаттаманың 1(1) бабында былай делінген: «Хартия Еуропалық Одақтың Әділет сотының, немесе Польшаның немесе Ұлыбританияның кез келген сотының немесе трибуналының Польшаның немесе Ұлыбританияның заңдары, регламенттері немесе әкімшілік актілері, тәжірибесі немесе іс-қимылдары оның бекіткен негізгі құқықтарымен, бостандықтарымен және қағидаларымен сәйкес келмейді деп табу мүмкіндігін кеңейте алмайды». 1(2) бабында былай делінген: «Хартияның экономикалық және әлеуметтік құқықтарды қамтитын IV тарауы, егер Польша мен Ұлыбритания өздерінің ұлттық заңдарында мұндай құқықтарды көздемесе, сотқа жүгінуге болатын құқықтарды тудырмайды». Польша мен Ұлыбритания осы хаттаманы әртүрлі себептермен қалады. Ұлыбритания бастапқыда заңдық міндеттемелерді көздейтін Хартияға қарсы болды, себебі бұл британдық азаматтардың Хартиядағы құқықтарын Ұлыбританияда қорғау үшін Еуропалық Әділет сотына жүгінуіне және бизнес үшін шығындардың артуына әкелуі мүмкін деп салды. Британдықтар Еуропалық Конституция бойынша келіссөздер кезінде заңдық міндеттемелерді көздейтін құқықтар Хартиясын қабылдағанмен, Лиссабон келіссөздері кезінде хаттама жасады, ол сол кездегі британдық Еуропа министрінің пікірінше, Хартияның Еуропалық Әділет сотының Ұлыбритания заңдарына қатысты өкілеттіктерін кеңейтпеуін қамтамасыз етеді. Ал Польшаға Хартияның әлеуметтік мәселелерге қатысты либералды ұстанымы ұнаған жоқ, сондықтан 2007 жылдың қыркүйегінде Польша үкіметі британдық хаттамаға қосылу ниетін білдірді. Хаттаманың құқықтық күші туралы көптеген пікірлер бар. Ян Жирасек пікірінше, хаттама Польша мен Ұлыбританияға Хартияның қолданылуын болдырмайтын бас тарту құралы болып табылады. Ингольф Перницемен бөлісетін тағы бір пікір – хаттама тек түсіндірмелік сипаттағы құжат, оның құқықтық салдары шектеулі немесе мүлдем жоқ. Крейг пен де Бурка хаттаманы тек декларациялық деп санайды. Онда «Хартия Еуропалық Әділет сотының немесе басқа да соттардың британдық немесе поляк заңдарын жою мүмкіндігін кеңейте алмайды» делінген, бірақ Еуропалық Әділет сотының мұндай құқығы бұрыннан бар еді. Осыған байланысты, хаттаманың «практикада маңызды әсері болуы күмәнді». NS v Home Secretary ісінде Еуропалық Әділет соты хаттаманың 1(1) бабы «Хартияның 51-бабын оның қолданылу аумағына қатысты түсіндіреді және Польша Республикасы мен Ұлыбританияның Хартияның ережелерін сақтау міндетінен босатуға немесе осы мемлекеттердің бірінің сотының осы ережелердің сақталуын қамтамасыз етуіне кедергі келтіруге ниеттенбейді» деп шешті. 2018 жылғы Еуропалық Одақтан шығу туралы заңның 5(4) бөліміне сәйкес, Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шыққаннан кейін Негізгі құқықтар Хартиясы британдық заңнамада сақталған жоқ.
Чехияның ұсынылатын хаттамасы
Лиссабон шартын ратификациялау кезінде Чехия президенті Вацлав Клаус Хартияның қазіргі Чехия аумағында болған және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қуылған немістердің отбасыларына ЕО соттарында қуғын-сүргінді шакуға мүмкіндік беретініне алаңдаушылық білдірді, бірақ заң сарапшылары немістерді қуғынға салуға негіз болған Бенеш жарлықтары ЕО құқығының қарауына жатпайды деп болжады. Клаус Польша мен Ұлыбритания сияқты елдерге Хартиядан босатылғандай, Чехия да Хартиядан босатылмаса Лиссабон шартын ратификациялауды аяқтаудан бас тартқаннан кейін, ол кейіннен келісімшартқа қол қойды. 2011 жылдың қыркүйегінде Чехия үкіметі Кеңеске Чехияға да қатыстыру үшін шартыны қайта қарау туралы ресми өтініш жіберді. Алайда, 2011 жылдың қазан айында Чехия Сенаты олардың келісімшартқа қосылуына қарсылық білдіретін қаулы қабылдады. 2011 жылдың соңында Хорватияның 2011 жылғы қосылу шартына қол қойылғанда, Чехияның хаттамасына енгізілген түзету енгізілмеді. 2012 жылдың көктемінде Чехия Республикасының парламенті қосылу шартын ратификациялау кезінде үкімет Хартиядан бас тартуды ратификациялық заң жобасымен біріктіруге тырысты. Алайда, Сенат оппозициялық партиялардың бақылауында болғандықтан, олардың бас тартуға қарсылығы қосылу шартының қабылданбауына әкелуі мүмкін еді. Нәтижесінде үкімет ұсынылған бас тартуды қосылу шартынан бөлек қарау туралы шешім қабылдады. 2012 жылдың қаңтарында Конституциялық мәселелер жөніндегі Еуропалық Парламент комитетінің Чехияны 30-протоколға қосу туралы өтінішті қабылдамауды ұсынатын баяндама жобасы бойынша өткен дауыс тең түсті. Баяндамада 30-протокол Хартиядан жалпы бас тарту емес, тек елдерге Хартияға негізделген кейінгі ЕО заңдарын қолдануды шектеуге мүмкіндік беретіні айтылды. Осылайша, егер олар Хаттамаға қосылса да, Чехия Хартияға бағынуда болып қала береді. 2012 жылдың қазан айында комитет баяндаманы мақұлдады, ал баяндаманың үшінші жобасы 2012 жылдың 11 желтоқсанында жарияланды. Баяндама Парламенттің 2013 жылғы 22 мамырдағы сессиясында ұсынылды. Дегенмен, Парламент 30-протоколына Чехияны қосу үшін шартты қайта қарауға жаңа конвенция қажет емес екенін алдын ала мақұлдады. 2014 жылдың қаңтарында өткен жылғы президенттік және парламенттік сайлаулар елде жаңа басшылыққа әкелгеннен кейін, Чехияның жаңа Адам құқықтары министрі Жири Дистбиер елдің бас тарту туралы өтінішін кері қайтаруға тырысатынын мәлімдеді. Бұл туралы 2014 жылғы 20 ақпанда жаңа премьер-министр Бохуслав Соботка растады, ол жаңа сайланған үкіметі Парламенттің сенімін алғаннан кейін көп ұзамай Еуропалық комиссияның президенті Жозе Мануэль Баррозумен өткен кездесуде бас тарту туралы өтінішті кері қайтарып алды. 2014 жылдың мамыр айында Еуропалық Одақ Кеңесі келісімдерге ұсынылған өзгерістерді қарау үшін мүше мемлекеттердің үкіметаралық конференциясын өткізу туралы ұсынысын ресми түрде кері қайтарып алды.
Мазмұны
Жарғыда шамамен 54 бап бар, олар жеті тарауға бөлінген. Алғашқы алты тарау негізгі құқықтарды: қадір-қасиет, бостандықтар, теңдік, ынтымақтастық, азаматтардың құқықтары және әділеттілік тақырыптары бойынша қарастырады, ал соңғы тарау Жарғының түсіндірілуі мен қолданылуына арналған. Жарғының көп бөлігі Адам құқықтары жөніндегі еуропалық конвенциясына (АҚЕА), Еуропалық әлеуметтік хартасына, Еуропалық соттың сот шешімдеріне және Еуропалық Одақ заңнамасының қолданыстағы нормаларына негізделген. Бірінші тарау (Қадір-қасиет) өмір сүруге және жеке тұлғаның қадір-қасиетіне құқық береді, сондай-ақ азаптауға, құлдыққа, өлім жазасына, евгеникалық тәжірибелерге және көбейткіштік адам клондауға тыйым салады. Оның ережелері көбінесе АҚЕА-ға негізделген, бірақ 1-бап Германияның негізгі заңының 1-бабын жақын көрсетеді. Екінші тарау (Бостандықтар) бостандық, жеке өмірге қатысты құқықтар, жеке деректерді қорғау, неке, ойлау, дін, сөз, жиналыс, білім, жұмыс, мүлік және пана беру мәселелерін қамтиды. Үшінші тарау (Теңдік) заң алдындағы теңдікті, мүгедектік, жас және жыныстық бағдары, мәдени, діни және тілдік әртүрлілік, балалар мен қарттардың құқықтарын қоса алғанда, кез келген кемсітушіліктің алдын алуды қамтиды. Төртінші тарау (Ынтымақтастық) әлеуметтік және еңбек құқықтарын қамтиды, оның ішінде әділ еңбек жағдайларына, негізсіз жұмыстан босатудан қорғауға, денсаулық сақтауға, әлеуметтік және тұрғын үй көмегіне, қоршаған ортаны қорғауға және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға құқықтар кіреді. Бесінші тарау (Азаматтардың құқықтары) Еуропалық Одақ азаматтарының сайлауға және Еуропалық Парламентке және жергілікті сайлауға үміткер болуға, сондай-ақ Еуропалық Одақ ішінде еркін қозғалуға құқықтарын қамтиды. Бұған қоса, дұрыс басқаруға, құжаттарға қол жеткізуге және Еуропалық Парламентке шағымдануға құқық сияқты бірнеше әкімшілік құқықтар да кіреді. Алтыншы тарау (Әділеттілік) тиімді заңдық қорғауға, әділ сотқа, кінәсіздік презумпциясына, заңдылық принципіне, өткенге қатысты қолданылмаушылыққа және екі рет жазалауға жол бермеуге қатысты әділеттілік мәселелерін қамтиды. Жетінші тарау (Жалпы ережелер) Жарғыны түсіндіруге және қолдануға қатысты. Бұл мәселелер жоғарыда қарастырылды.
Жарғының беделін арттыру
Еуропалық Одақ азаматтардың өз құқықтарын жақсырақ білуі үшін Хартияның мәртебесін көтеруге тырысты. Мысалы, Еуропалық Одақтың Негізгі Құқықтар Агенттігі (FRA) iOS және Android жүйелері үшін Хартия мәтінінің барлық Еуропалық Одақ тілдеріндегі және осыған қатысты ақпаратты қамтитын қосымшаларды жасады. Сондай-ақ, ол Хартияның барлық Еуропалық Одақ тілдеріндегі қысқартылған нұсқаларын жариялады. 2010 жылы FRA Хартияны 80 минуттық эпикалық өлеңге айналдыру үшін ақындарды іздестіру туралы конкурс жариялады, онда музыка, би және мультимедиа элементтері де болды. Бұл, сондай-ақ, құқықтық мәтінді жеңілдету және оны оңай түсінілетін тілге аудару мақсатында жасалды. Алайда, Еуропалық Комиссияның Әділет, Бостандық және Қауіпсіздік комиссары Вивиан Рединг FRA директорына шығын мен қадір-қасиет тұрғысынан бұл идеяны сынап, жобаны тоқтатуды бұйырды.