Кіріспе

Лаптев теңізі () – Солтүстік Мұзды мұхитының шеткі теңізі. Ол Сібірдің солтүстік жағалауы, Таймыр түбегі, Северная Земля және Жаңа Сібір аралдары арасында орналасқан. Теңіздің солтүстік шекарасы Арктикалық мүйістен 79° солтүстік ендік және 139° шығыс бойлық координаттары бар нүктеге дейін созылады және Анисий мүйісінде аяқталады. Батысында – Қара теңізі, шығысында – Шығыс Сібір теңізі жатыр. Теңіз ресейлік зерттеушілер Дмитрий Лаптев және Харитон Лаптевтің құрметіне аталған; бұрын ол әртүрлі атаулармен белгілі болған, соңғысы – зерттеуші Адольф Эрик Норденшёльдтің есімімен Норденшёльд теңізі (мо́ре Норденшёльда) болған. Теңізде жылдың тоғыз айдан астам уақытында 0°C (32°F) төмен температура болады, судың тұздылығы төмен, флора, фауна және адам саны аз, ал тереңдігі шамалы (көбінесе 50 метрден кем). Теңіз көбінесе мұзбен жабылған, бірақ әдетте тамыз және қыркүйек айларында мұз жарылады. Теңіз жағалауында мыңдаған жылдар бойы балық аулау, аң аулау және бұғы шаруашылығымен айналысқан юкагирлер, содан кейін эвендер мен эвенктер сияқты байырғы халықтар мекендеген. Кейіннен якуттар және орыстар қоныстанды. Ресейлік зерттеулер бұл аймақта 17 ғасырда басталды. Олар Лена, Хатанга, Анабар, Оленёк, Омолой және Яна сияқты теңізге құятын ірі өзендер арқылы оңтүстіктен келді. Теңізде бірнеше ондаған арал бар, олардың көпшілігінде жақсы сақталған мамонттардың қалдықтары табылады.

География

Лена өзені, үлкен дельтасымен бірге, Лаптев теңізіне құятын ең ірі өзен және Енисейден кейін Ресей Арктикасындағы екінші ең ірі өзен. Басқа маңызды өзендерге Хатанга, Анабар, Оленёк немесе Оленек, Омолой және Яна жатады. Теңіз жағалаулары қисық келіп, түрлі өлшемдегі шығанақтар мен бұхталарды құрайды. Жағалау ландшафты да әртүрлі, кейбір жерлерде теңізге жақын шағын таулар кездеседі. Солтүстік бөлігінде теңіз түбі күрт құлдырап, теңіздің түбіне дейін жетеді (теңіз ауданының 22% құрайды). Онда балшықпен жабылып, шалшық аймақтарда мұзбен араласады.

Климат

Лаптев теңізінің климаты Арктикалық континенттік және Атлант және Тынық мұхиттарынан алыс орналасқандықтан, Арктикалық теңіздер арасындағы ең қатал климаттардың бірі болып табылады. Полярлық түн мен күн ортасы жылына оңтүстікте үш айға, ал солтүстікте бес айға созылады. Ауа температурасы солтүстікте жылына 11 ай, ал оңтүстікте тоғыз ай бойы 0 °С-тан төмен қалады. Қаңтар айының орташа температурасы (ең суық ай) теңіздің әртүрлі бөліктерінде өзгереді, ал шілдеде температура солтүстікте 0 °С (максималды 4 °С), оңтүстікте 5 °С (максималды 10 °С) дейін көтеріледі, бірақ тамыз айында жағалауда 22–24 °С-қа жете алады. Ең жоғары температура Тиксиде тіркелген. Мұз қату әдетте қыркүйекте солтүстікте және қазанда оңтүстікте басталады, бірақ адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруі салдарынан бұл процесс кешігіп басталуда. 2020 жылы Сібірде рекордтық ыстық болды және мұз қату қазан айының соңына дейін басталған жоқ, бұл ең соңғы басталу тіркелген жағдай болды. Мұздың қатуы теңіздің оңтүстік-шығыс бөлігінде және жағалауға жақын жерлерде қалыңдығыға дейін жететін үлкен, үздіксіз мұз жамылғысын құрайды. Бұл тайпалар балық аулау, аң аулау және бұғы шаруашылығымен айналысқан, өйткені бұғы шаналары көлік және аң аулау үшін маңызды болған. Олар 2-ші ғасырдың аяғында евендер мен эвенктерге, ал кейіннен, 9-15 ғасырлар аралығында, якуттарға қосылып, сіңірілді. Осы тайпалар Байкал көлінен солтүстікке қарай көшіп, моңғолдармен қақтығыстардан аулақ болды. Олардың барлығы шамандықпен айналысқанмен, әртүрлі тілдерде сөйлеген. Орыстар 17 ғасырда Лаптев теңізінің жағалауын және жақын аралдарын зерттеуді бастады, теңізге құятын өзендер арқылы өтті. Көптеген ерте зерттеулер туралы хабар берілмеген болуы мүмкін, себебі кейбір аралдарда олардың ресми ашқыштары қабірлер тапқан. 1629 жылы сібірлік казактар Лена өзенінен өтіп, оның дельтасына жетті. Олар өзеннің теңізге құятынын жазды. 1633 жылы тағы бір топ Оленёк дельтасына жетті. 1712 жылы Яков Пермяков пен Меркурий Вагин Лаптев теңізінің шығыс бөлігін зерттеп, Большой Ляховский аралын тапты. Алайда, экспедициядан қайтып келе жатқанда олар команда мүшелерінің көтерілісіне ұшырап, қаза тапты. 1770 жылы саудагер Иван Ляхов аралдарға қайта барып, одан кейін үкіметтен пил сүйегі ресурстарын коммерциялық мақсатта игеруге рұқсат сұрады. Екатерина II рұқсат берді және аралдарға Ляховтың есімі берілді. 1770 жылдары осы аймақты зерттеу кезінде Ляхов басқа да бірнеше аралдарды сипаттады, соның ішінде бұрынғы келушілер қалдырған үлкен қазаннан (котёл – kotel) есім алған Котельный аралын. Сондай-ақ, ол сол аралдарда алғашқы тұрақты қоныстарды құрды. 1735 жылы Сібірді зерттеуші Василий Прончищев Якутск қаласынан "Якутск" кемесімен Лена өзенінен төмен қарай жүзіп кетті. Ол Лена дельтасының шығыс жағалауын зерттеп, Оленёк өзенінің сағасында қыстауға тоқтады. Өкінішке орай, оның командасының көптеген мүшелері ауырып, қайтыс болды, негізінен скорбуттан. Осы қиындықтарға қарамастан, 1736 жылы ол Таймыр түбегінің шығыс жағалауына жетіп, солтүстікке қарай барып, оның жағалауын зерттеді. Прончищев пен оның әйелі скорбутқа шалдығып, қайтып келе жатқанда қайтыс болды. Лаптев теңізіндегі Мария Прончищева шығанағы Прончищевтің әйелінің құрметіне аталған. 1739–1742 жылдардағы Ұлы Солтүстік экспедиция кезінде орыс Арктика зерттеушісі және вице-адмирал Дмитрий Лаптев Лена өзенінің сағасынан Буор-Хая және Яна шығанақтары бойымен, оның есімін алған Дмитрий Лаптев шығанағына дейінгі теңіз жағалауын сипаттады. Дмитрийдің туысы Харитон Лаптевтің экспедициясы кезінде Катанга өзенінің сағасынан бастап Таймыр түбегінің жағалауын зерттеуге арналған топ құрылды. Лаптев теңізі мен Жаңа Сібір аралдарының жағалауын егжей-тегжейлі картаға түсіруді 1821–1823 жылдары Санников жерін іздеп, шаналар мен кішкентай қайықтармен аймақ бойынша шамамен жүргізген Пётр Анжу жүргізді, кемелерсіз де жағалауды кең көлемде бақылауға болатындығын көрсетті. Анжу аралдары (Жаңа Сібір аралдарының солтүстік бөлігі) оның есімімен аталған. 1875 жылы Адольф Эрик Норденшельд "Вега" пароходымен бүкіл теңізді аралап өткен алғашқы адам болды. Тольль Жаңа Сібір аралдарындағы жақындағы жағажайларда, су бұру аймақтарында, өзен террасаларында және өзен төсеніштерінде толықтай сақталған қазбалы пил сүйегінің едәуір және экономикалық маңызды жинақталуын атап өтті. Кейінгі ғылыми зерттеулер фил сүйегі шамамен 200 мың жыл бойы жинақталғандығын көрсетті.

Атау беру

Лаптев теңізінің атауы бірнеше рет өзгерді. 16 ғасырда ол Татар теңізі (Татарское мо́ре), 17 ғасырда Лена теңізі (Ленское мо́ре), 18 ғасырда Сібір теңізі (Сибирское мо́ре) және 19 ғасырда Мұзды теңіз (Ледовитое мо́ре) деп белгілі болған. 1893 жылы теңіз Норденшельда теңізі (мо́ре Норденшельда) деп аталды. 1935 жылғы 27 маусымда теңіз, 1735–1740 жылдары оның жағалауын алғаш рет картаға түсірген Дмитрий Лаптев және Харитон Лаптев ағайындарының құрметіне қазіргі атауын алды.

Флора мен фауна

Ауа райының қаталдығына байланысты өсімдік және жануарлар әлемі сирек кездеседі. Теңіз өсімдіктерінің көп бөлігі диатомдық балдырлармен ұсынылған, олардың 100-ден астам түрі бар. Ал салыстырмалы түрде жасыл балдырлар, көк-жасыл балдырлар және қамшылы балдырлардың саны әрқайсысы шамамен 10-ға жуық. Фитопланктон тұзды суларға тән. Сирек кездесетін тамырлы өсімдіктерге Cerastium және Saxifraga түрлері жатады. Тамырсыз өсімдіктерге Detrichum, Dicranum, Pogonatum, Sanionia, Bryum, Orthothecium және Tortura мохтарының, сондай-ақ Cetraria, Thamnolia, Cornicularia, Lecidea, Ochrolechia және Parmelia лишайниктерінің түрлері кіреді. Тұрақты сүтқоректілерге сақиналы итшабақ (Phoca hispida), сақалды итшабақ (Erignathus barbatus), арпалы итшабақ (Pagophilus groenlandicus), морж (Odobenus rosmarus), жағалы лемминг (Dicrostonyx torquatus), арктикалық түлкі (Alopex lagopus), бұғы (Rangifer tarandus), қасқыр (Canis lupus), ермін (Mustela erminea), арктикалық қоян (Lepus timidus) және ақ аю (Ursus maritimus) жатады, ал белуга киттері (Delphinapterus leucas) маусымды түрде аймаққа келеді. Лаптев теңізінің моржы кейде Odobenus rosmarus laptevi жеке түршесі ретінде қарастырылады, бірақ бұл жіктеме күмәнді. Құстардың ондаған түрі бар. Олардың кейбіреулері – қар батырмасы (Plectrophenax nivalis), күлгін құмқұйрық (Calidris maritima), қарлы бүркіт (Bubo scandiacus) сияқты тұрақты (тундра) түрлері, ал қалғандары аралдар мен теңіз жағалауларында үлкен колониялар құрайды. Соңғыларына кіші алк (Alle alle), қара аяқты қанақайыр (Rissa tridactyla), қара гагарка (Cepphus grylle), азулы шағала (Pagophila eburnea), урия, шаралар және глаукус шағала (Larus hyperboreus) жатады. Басқа құстар түрлеріне шкуа, стерна, солтүстік фулмар (Fulmarus glacialis), азулы шағала (Pagophila eburnea), глаукус шағала (Larus hyperboreus), Росс шағаласы (Rhodostethia rosea), ұзынқұйрықты үйрек (Clangula hyemalis), эйдер, гагара және саздақ (Lagopus lagopus) кіреді. 39 балық түрі бар, олардың көпшілігі тұзды су ортасына тән.

Адамның қызметі

Теңіз жағалауы шығысында Саха Республикасы (Анабарский, Булунский және Усть-Янский аудандары), ал батысында Ресейдің Красноярск өлкесінің (Таймырский Долгано-Ненецкий ауданы) арасында орналасқан. Жағалаудағы елді мекендердің саны аз және олар көбінесе шағын, әдетте бірнеше жүз адамға дейін не одан да кем. Бір ғана ерекшелік – Булунский ауданының әкімшілік орталығы Тикси (5873 адам тұрады).

Балық және кеме қатынасы

Балық аулау мен аң аулау көлемі салыстырмалы түрде аз және көбінесе өзендердің сағаларында шоғырланған. Мұз қатуына қарамастан, Лаптев теңізінде кеме қатынасы маңызды адам қызметі болып табылады, ал негізгі порты Тиксиде орналасқан. Кеңес Одағы тұсында Лаптев теңізінің жағалау аймақтары Солтүстік теңіз жолындағы алғашқы мұзқұйғыш конвойлердің және Солтүстік теңіз жолының Бас басқармасының құрылуына байланысты шектеулі дамуға ие болды. Бұл жол тіпті мұз айқыш кемелер үшін де қиын болды – сондықтан Ленин (суретте) және оның бес кемеден тұратын конвойы 1937 жылдың қыркүйек айында Лаптев теңізінде мұзға қамалды. Олар онда мәжбүрлі түрде қысқы уақытты өткізіп, 1938 жылдың тамызында "Красин" мұзқұйғыш кемесімен құтқарылды. Тасымалданатын негізгі тауарлар ағаш, тері және құрылыс материалдары еді. Кеңес Одағының тарағаннан кейін 1990 жылдары Сібір Арктикасындағы коммерциялық кеме қатынасы төмендеді. Қазіргі кезде, көбінесе тұрақты кеме қатынасы тек батыста Мурманск пен Дудинка арасында және шығыста Владивосток пен Певек арасында байқалады. Дудинка мен Певек арасындағы порттарда кемелердің жүріп-келуі дерлік жоқ. Логашкино 1998 жылы тастап кетеліп, қазірде көшіп кеткен қалаға айналды.

Тау-кен өндірісі

1930 жылдары Нордвик шығанағының маңында көмір, мұнай және тұз кен орындары табылды. Арктиканың қатал жағдайларында оларды зерттеу мақсатында Нордвикте Гулаг жазалау еңбек лагері құрылды. Бұрғылау нәтижесінде тұз құрылымдарымен байланысты, коммерциялық құндылығы шамалы, кішкентай, беткі мұнай қалталары ғана анықталды. Дегенмен, тұз мәжбүрлі еңбекпен жазалау колониясында кең көлемде өндірілді. 1930 жылдан бастап Нордвик солтүстік балық шаруашылығы үшін тұздың маңызды көзіне айналды. Нордвиктегі мұнайға болған бастапқы үміттер расталмаса да, үзіліссіз мәңгілік тоң аймақтарындағы көмірсутектерді іздеуде тәжірибе жинақталды. Бұл тәжірибе Батыс Сібірдегі ірі мұнай және газ кен орындарын барлау және игеру кезінде аса құнды болып табылды. 1940 жылдардың ортасында, американдықтар Совет Одағының одақтастары ретінде Нордвикке келгенге дейін, жазалау колониясы жабылып, оның іздері жойылды. Саха Республикасының Анабар ауданындағы Маят ауылындағы ең солтүстік алмаз кен орындарының бірі орналасқан. Сонымен қатар, Усть-Янск ауданында қалайы және алтын кендері де бар.

Зерттеу

Тикси метеорологиялық станциясы 2006 жылы жаңартылды (мысалы, интернетке қосылуы және сымсыз интерфейсі бар қауіпсіздік камералары орнатылды) және АҚШ Ұлттық мұхит және атмосфера басқару агенттігінің Атмосфералық обсерватория бағдарламасына қосылды. Бағдарламаның мақсаты – Арктикадағы бұлттарды, сәулеленуді, аэрозольдерді, жер бетіндегі энергия ағынын және химиялық құрамын ұзақ мерзімді, жүйелі және жан-жақты өлшеу. Ол әлемдегі ең солтүстік орналасқан елді мекендердің біріндегі төрт Арктикалық станцияға негізделген, атап айтқанда, Канададағы Эврика және Алерт (әсіресе, Алерт – Жер шарындағы ең солтүстік тұрақты мекенделген жер, Солтүстік полюске ең жақын), Ресейдегі Тикси және Аляскадағы Утқиагвик.

Ластану

Судың ластану деңгейі салыстырмалы түрде төмен және көбінесе Лена, Яна және Анабар өзендерінде орналасқан көптеген кәсіпорындар мен кендерден басталады. Олардың қалдықтары фенолмен (0,002–0,007 мг/л), мыс (0,001–0,012 мг/л) және мырыш (0,01–0,03 мг/л) ластанған және үнемі өзен арқылы теңізге шайылып түседі. Тағы бір тұрақты ластаушы – Тикси қалалық типтегі жағалау елді мекені. Кеме қатынасы және мұнай өндіру кезінде мұнай төгілу оқиғалары кездейсоқ орын алды. Сонымен қатар, ондаған жылдар бойы ағаш ағызу қызметінен теңізде жүзіп, батқан ағаштар да маңызды ластаушы болып табылады. Осының салдарынан Лаптев теңізіндегі фенол концентрациясы Арктика суларынан ең жоғары деңгейде болады.