Кіріспе

Ежелгі грек және рим медицинасы жүйесі, ежелгі және орта ғасырлық медицинадағы төрт түрлі дене сұйығы – гуморлар. Гуморизм, гуморальдық теория немесе гуморализм – ежелгі грек және рим дәрігерлері мен философтары қабылдаған, адам денесінің құрамы мен жұмыс істеуін егжей-тегжейлі сипаттайтын медицина жүйесі. Гуморизм 17 ғасырда маңызын жоғалта бастады және 1850 жылдары микробтар теориясының пайда болуымен, бұрын гуморальдық деп есептелген көптеген аурулардың іс жүзінде микробтардың әсерінен туындайтыны дәлелденді.

Шығу тегі

"Хуморлар" (адамның мінез-құлқын реттейтін химиялық жүйелер) ұғымы медициналық теоретик Алкмеон Кротонның (б.з.д. 540–500 жж.) еңбектерінен бастап маңызға ие болды. Оның хуморлар тізімі кеңейтілген, және ол Эмпедокл сипаттаған су, жер, от, ауа сияқты негізгі элементтерді қамтыды. "Хуморлар" ұғымының бастаулары ежелгі египет медицинасынан немесе Месопотамиядан шыққан болуы мүмкін, бірақ ол ежелгі грек ойшылдарына дейін жүйеленбеген. "Хумор" сөзі грек тіліндегі χυμός, chymos сөзінен аударма (сөзбе-сөз "шырын" немесе "сок", метафоралық мағынада "дәмі"). Үнді Аюрведа медицинасының ерте мәтіндері үш хумордың (доша) теориясын ұсынды, оларды кейде бес элементпен (Панча Бхута): жер, су, от, ауа және кеңістікпен байланыстырды. Гиппократ осы идеяны медицинаға енгізген деп есептеледі. Алкмеоннан өзгеше, Гиппократ хуморларды маңызды дене сұйықтықтары деп атады: қан, флегма, сары өт және қара өт. Алкмеон мен Гиппократ адамдағы кез келген хумордың (дене сұйықтығының) шамадан тыс артық немесе жетіспеушілігі аурудың белгісі болуы мүмкін деп болжады. Гиппократ, содан кейін Гален, осы сұйықтықтардың араласуындағы орташа тепе-теңдіксіздік мінез-құлық үлгілерін тудырады деп санайтын. Гиппократтың еңбектерінің бірі, "Адамның табиғаты туралы" трактатында, бұл теория былайша сипатталады: Адам денесінде қан, флегма, сары өт және қара өт бар. Осы заттар оның құрамын құрайды және денсаулық пен ауру-сырқаудың себебі болады. Денсаулық – бұл негізінен осы құрамдас заттардың күші мен мөлшері жағынан бір-біріне дұрыс пропорцияда және жақсы араластырылған жағдайы. Ал ауру, егер бір зат жетіспесе немесе артық болса, немесе денеде бөлініп, басқаларымен араласпаса пайда болады. Дене төрт хуморға үлкен тәуелді, өйткені олардың теңгерімді үйлесімі адамдарды жақсы денсаулықта ұстауға көмектеседі. Денсаулық үшін хумордың дұрыс мөлшері маңызды. Сондықтан аурудың патофизиологиясы осы хуморлардың артық немесе жетіспеушілігінен туындайды. Денедегі негізгі биохимиялық заттар мен құрылымдық компоненттердің болуы Гиппократтың төрт хуморынан алыстағанына қарамастан, оның сенімдерімен үндес келеді. Гуморизм, немесе төрт темперамент туралы ілім, медициналық теория ретінде Галеннің (129–201 жж.) жазбаларының ықпалымен ғасырлар бойы танымал болды. Гиппократтың айтуынша, адам денесін құрайтын төрт негізгі элемент – хуморлар бір-бірімен үйлесімде және денсаулықты сақтау үшін катализатор болып табылады. "Ауа, су және жерлер туралы" трактатында, Гиппократтың дәрігері белгілі бір қалаға келіп, жел, су және топырақ сияқты табиғат факторларын сынап, маусым мен адамға байланысты қалаға тән ауруларға тікелей әсерін болжайды. Гиппократ медицинасының негізгі идеясы – аурулардың себептерін адам денесінің физиологиясында және ауа, су және тамақтану сияқты қауіпті қоршаған орта факторларының әсерінде іздеу болды. Әр хумордың өзіндік құрамы бар және әртүрлі органдармен бөлінеді. Аристотельдің эукразия ұғымы – тепе-теңдікке ұқсас жағдай, және оның төрт хумордың дұрыс тепе-теңдігімен байланысы адам денсаулығын сақтауға мүмкіндік береді, медицинаға математикалық көзқарас ұсынады. Бұл жетіспеушіліктердің себебі денеге сіңген немесе жұтқан булар деп есептелді. Гректер мен римдіктер, сондай-ақ классикалық медицина философиясын қабылдап, бейімдеген мұсылмандық және Батыс Еуропалық медициналық мекемелер, осы хуморлардың әрқайсысы диета мен физикалық белсенділікке байланысты денеде өседі және кемиді деп сенді. Егер науқаста төрт хумордың бірінің артық немесе теңгерімсіздігі болса, онда оның жеке басының және/немесе денсаулығының нашарлауы мүмкін. Сондықтан емдеудің мақсаты – денедегі артық хуморларды тазарту, қанды төгу, катарсис, диурез және басқа да әдістер арқылы жою болды. Бірінші ғасырда қанды төгу кең таралған медициналық процедура болды, бірақ Галеннің қанды ең кең таралған хумор деп жариялағаннан кейін оның маңызы артты. Алынған қанның көлемі науқастың жағдайына және дәрігердің тәжірибесіне байланысты бірнеше күн ішінде бірнеше тамшыдан бірнеше литрге дейін ауысуы мүмкін.

Төрт көңілділік

Юморизм теориясында екі, үш және бес компонентті пайдаланатын бірнеше модельдер болғанмен, ең танымал модель Гиппократ сипаттаған және Гален одан әрі дамытқан төрт юмордан тұрады. Гиппократ медицинасының төрт юморы – қара өт (грекше μέλαινα χολή, melaina chole), сары өт (грекше ξανθὴ χολή, xanthe chole), флегма (грекше φλέγμα, phlegma) және қан (грекше αἷμα, haima). Әрқайсысы төрт дәстүрлі темпераменттердің біріне сәйкес келеді. Гиппократ медицинасы негізінде, дененің сау болуы үшін төрт юмордың саны мен күші теңгерімде болуы керек деп есептелді. Төрт юмордың дұрыс араласуы мен теңгерімін эукразия деп атаған. Гуморизм теориясын Гален жетілдірді, ол өзінің адам денесін түсіндіруге өзінің түсініктерін енгізді. Ол ағзаның ішкі құрамындағы юморлардың өзара әрекеттесуі, ағза жүйесінің физикалық табиғаты мен қызметін зерттеудің кілті деп сенді. Гален өзінің табиғат туралы түсініктерін өткен философтардың табиғатқа қатысты идеяларын жинақтауымен біріктірді, осылайша дененің қалай жұмыс істейтіні туралы қорытындылар жасады. Мысалы, Гален "тумос (руханилық), эпитумос (бағытталған рух, яғни құмарлық) және София (нақылдық)" деген Платонның үш бөліктен тұратын жаны бар деген идеяны қолдады. Осы арқылы Гален жанның үш бөлігі мен сол кездегі үш негізгі орган: ми, жүрек және бауыр арасындағы байланысты тапты. Дене мүшелерінің жанмен сәйкестігі ықпалды ұғым болғанмен, Гален төрт юмордың табиғи дене механизмдерімен өзара әрекеттесуі адамның дамуына жауапты деп шешті және бұл байланыс оның дененің құрамдас бөліктерінің табиғатын түсінуіне ықпал етті. Гален өзінің "Гиппократ пен Платонның ілімдері туралы" еңбегінде юморлар мен мезгілдердің арасындағы сәйкестікті еске түсіреді және былай дейді: "Елге және мезгілдерге келетін болсақ, бала (παῖς) көктемге, жас адам (νεανίσκος) жазға, жетілген адам (παρακμάζων) күзге, қарт адам (γέρων) қысқа сәйкес келеді". Ол сондай-ақ, ауа райы мен жыл мезгілдерінің өзара сәйкестігін екеуінің де қасиеттеріне негіздеп айтты. Қан, юмор ретінде, ыстық және ылғал деп саналды. Бұл оны көктемге сәйкес етті. Сары өт ыстық және құрғақ болып саналды, бұл оны жазбен байланыстырды. Қара өт суық және құрғақ деп саналған, сондықтан күзге байланысты. Флегма, суық және ылғал, қыс мезгілімен байланысты. Гален де жанның ерекшеліктері дененің қоспасынан туындайды деп сенген, бірақ ол бұл идеяны Гиппократтың юморларына қолданған жоқ. Ол флегма мінезге әсер етпейді деп сенді. Гален өзінің "Хиппократ туралы адамның табиғаты" атты еңбегінде былай деп жазды: "Ақылдылық пен ақыл-ой (ὀξὺ καὶ συνετός) – жанның сары өттен, табандылық пен тұрақтылық (ἑδραῖον καὶ βέβαιον) – қайғылы юмордан, ал қарапайымдық пен наивтік (ἁπλοῦν καὶ ἠλιθιώτερον) – қаннан пайда болады. Бірақ флегманың табиғаты жанның сипатына әсер етпейді (τοῦ δὲ φλέγματος ἡ φύσις εἰς μὲν ἠθοποιῗαν ἄχρηστος)". Ол қанның төрт элементтен – су, ауа, от және жерден құралған екенін айтты. Бұл терминдер тек ішінара ғана қазіргі заманғы медициналық терминологияға сәйкес келеді, онда қара және сары өт арасындағы айырмашылық жоқ, ал флегманың мағынасы мүлдем басқаша. Дененің барлық сұйықтықтарының негізгі құрамы – юморлар деп саналды. Эритроциттердің тұнбалану жылдамдығын ойлап тапқан швед дәрігері Робин Фахреус (1921) төрт юмордың мөлдір ыдыстағы қанның ұюын бақылауға негізделгенін айтты. Қанды шыны ыдысқа салып, бір сағатқа қозғалтпай тастаған кезде төрт түрлі қабатты көруге болады: түбінде қара түсті түйір ("қара өт") пайда болады; түйірдің үстінде қызыл қан жасушаларының ("қан") қабаты болады; оның үстінде ақ қан жасушаларының ("флегма") ақшыл қабаты болады; жоғарғы қабаты мөлдір сары сарысу ("сары өт"). Көптеген грек мәтіндері Галеннен кейінгі грек медицинасындағы төрт юмор теориясының алтын дәуірінде жазылды. Бұл кітаптардың бірі – XIX ғасырдың ортасында Дж. Л. Иделер жариялаған анонимді трактат "Ғаләм мен адамның құрылысы туралы". Бұл мәтінде автор ғалам элементтері (ауа, су, жер, от) мен адам элементтері (қан, сары өт, қара өт, флегма) арасындағы байланысты анықтайды. Ол былай деді: Қызыл қанды адамдар достық сезімге ие. Олар денелері туралы әзіл-қалжың айтып, күледі, ал олардың терісі қызғылт, сәл қызыл және әдемі. Сары өттері бар адамдар – қатал, ашулы, батыл. Олардың терісі жасыл түсті болып көрінеді. Қара өттен тұратын адамдар жалқау, қорқынышты және ауру. Олардың шаштары мен көздері қара түсті. Флегмалары барлар – ұятқа қалады, ұмытшақ, ақ шашты. Он жетінші ғасырдағы ағылшын драматургі Бен Джонсон юморлық пьесалар жазды, онда кейіпкерлердің типтері олардың юморалды темпераментіне негізделген.

Қан

Қанның құндылығы дене мен жанға энергия беретін көз деп есептелді. Қанның құрамында басқа үш юмордың шамалы мөлшерде болуына сенді. Осылайша, қаннан сынама алу арқылы денедегі төрт юмордың тепе-теңдігін анықтауға болады деп ойылды. Бұл холериктік мінезбен байланысты (қуатты, белсенді және қоғамдық). Қан ыстық және ылғалды деп саналады, осы қасиеттерін көктем маусымымен ортақтасады.

Сары өт

Сары өт холериялық мінез-құлықпен байланысты (ынтымақты, шешім қабылдайтын, шабуылдайтын және тез ашуланатын). Ол өт қабында немесе құсу және нәжіс сияқты шығарылымдарда табылған сұйықтық деп есептелген.

Қара өт

Қара өт меланхолиялық мінез-құлықпен байланысты болды, тіпті меланхолия сөзінің өзі грек тіліндегі "қара өт" – μέλαινα χολή (melaina kholé) деген сөзден шыққан. Депрессия көкбауырдың шамадан тыс немесе табиғи емес бөлінуімен байланыстырылды. Сонымен қатар, қатерлі ісік белгілі бір аймақта жинақталған қара өт артықтығынан туындады деп есептелді. Қара өт күзге байланысты болды, себебі маусымның суық және құрғақ сипаттамалары адамның табиғатын көрсетеді. Юморизмдегі флегма қазіргі түсініктегі флегмадан мүлдем өзгеше. Флегма – ірің, шырыш, сілекей, тер немесе сперма сияқты ақ немесе түссіз секрецияларды сипаттау үшін қолданылған жалпы термин. Флегманың маусымдық байланысы қыспен байланысты, себебі оның табиғи қасиеттері суық және ылғалды болып табылады.

Күлкі шығару

Гумрлар ас қорыту арқылы, бауыр ас қорытуының соңғы өнімдері ретінде пайда болады деп саналды. Ас қорыту – барлық жануарларда жүретін үздіксіз процесс, оны төрт реттік сатыға бөлуге болады. Асқазанның қорыту сатысы, бауырдың қорыту сатысы, қан тамырларының қорыту сатысы және тіндердің қорыту сатысы. Әр сатыда тамақ организмге пайдалы болу үшін өңделеді. Асқазандық қорыту кезінде тағам хилозға айналады, ол бауырдың сіңіруі және қорытуын жалғастыруы үшін қолайлы. Хилоз бауырдағы қорыту сатысында химусқа айналады. Химоз төрт гумордан тұрады: қан, шырыш, сары және қара өт. Осы төрт гумор содан кейін қан тамырларында айналысады. Ас қорытудың соңғы сатысында, тіндердің қорытуында, тағам сол орган тініне ұқсас болады. Гумордың өндірісіне дейін кез келген нәрсе дұрыс болмаса, тепе-теңдік бұзылып, ауруға алып келеді. Жақсы гумордың пайда болуы үшін органдардың дұрыс жұмыс істеуі қажет. Асқазан мен бауыр да дұрыс жұмыс істеуі керек. Егер асқазандық қорытуда қандай да бір бұзылыстар болса, бауыр, қан тамырлары мен тіндер шикі хилозбен қамтамасыз етілмейді, бұл гумордың және қан құрамының бұрмалануына әкелуі мүмкін. Сау бауыр бұрмаланған хилозды қалыпты хилозға және гуморларға айналдыра алмайды. Гуморлар асқазандық қорытудың соңғы өнімі болып табылады, бірақ олар қорыту циклінің соңғы өнімі емес, сондықтан бауырлық қорыту арқылы пайда болған бұрмаланған гумор басқа қорыту органдарына әсер етеді.

Персия-араб және үнді медицинасы

Перс-араб елдерінде, Үндістанда және Пәкістанда таралған Унани медицина мектебі, әдістемелік парадигманың маңызды бөлігі ретінде төрт юморға ерекше назар аудара отырып, Гален және Авиценна медицинасына негізделген.

Батыс медицинасы

Медицинаның гуморалистік жүйесі жоғары дәрежеде жекеленген болды, себебі барлық науқастардың өзіне тән ерекше гуморальдық құрамы бар екендігі айтылды. Гиппократтан бастап, гуморалистік теория грек, рим және ислам дәрігерлері тарапынан қабылданып, кем дегенде 1543 жылға дейін еуропалық дәрігерлердің адам денесіне қатысты көзқарастарына үстемдік етті. Бұл теория алғаш рет Андреас Везалийдің қатаң сынауына ұшырады, ол негізінен Галеннің адам анатомиясы туралы теориясын сынады, мінез-құлықты реттеудің химиялық гипотезасын (темперамент) емес. 18-ғасырға тән әдеттегі тәжірибелер, мысалы, ауру адамға қан құю немесе ыстық банкалар қою, сұйықтықтардың (сол жағдайларда қан мен өт) тепе-теңдігіне бұзылуына негізделген. Қан құю, құстыру және тазалау сияқты емдеу әдістері гумордың артық мөлшерін шығаруға бағытталған. Апокроустика – бұл қатерлі гумордың ауру дене бөлігіне ағынын тоқтатуға арналған дәрілік препараттар. 16-ғасырдың швейцариялық дәрігері Парацельс шөптер, минералдар және олардың әртүрлі алхимиялық комбинацияларында пайдалы медициналық заттар табуға болатын идеяны одан әрі дамытты. Осы сенімдер 17-ғасырға дейін Батыс медицинасының басты ағымының негізін құрады. Әртүрлі минералдар мен шөптер қарапайым және күрделі ауруларды емдеу үшін қолданылды, мысалы, жоғарғы тыныс жолдарының жұқпалы ауруларынан бастап обаға дейін. Мысалы, ромашка қызбаны төмендету және өт гуморының артық мөлшерін азайту үшін қолданылды. Арсен обаның белгілеріне әкелетін артық гуморды ‘сығу’ үшін матаға орап қолданылды. Ал, апофлегматизмдер – бұл ежелгі медицинада флегма мен гуморды жою үшін шайналатын дәрілік препараттар еді. Жасуша патологиясы мен химия 17-ғасырда гуморализмді сынағанымен, бұл теория 2000 жылдан астам уақыт бойы Батыс медициналық ойлауына үстемдік етті. Гуморализм теориясы тек кейбір жағдайларда ғана ұмытылған. Мұндай жағдайдың бірі – Византия империясында болған VI-VII ғасырлар, онда дәстүрлі грек мәдениеті христиандық ықпалға ұшырады. Гуморалистік медицина қолданылуы осы кезеңде де жалғасқанмен, оның ықпалы дінге басымдық беру арқасында азайды. Әлеуметтік және экономикалық факторлардың өзгеруіне байланысты грек гуморализмінің қайта жандануы 9-ғасырдың басында ғана басталды. Қазіргі заманда осы тәжірибені қолдану – жалған ғылым.

Қазіргі заманғы қолданысы

Гумор теориясы – қазіргі медицинаның пайда болуына дейін 2000 жылдан астам уақыт бойы медицинаның біріктірілген теориясы болды. Бұл теория грек дәрігер-философы Гиппократтың (б.з.д. 460–370 жж.) ілімдерінің негізгі қағидаларының бірі еді, ол медицинаның алғашқы маманы ретінде танылып, «Қазіргі медицинаның әкесі» деп аталады. «Спецификалық этиология доктринасының» пайда болуымен гуморальдық теорияның құлдырауы одан әрі жеделдеді. Бұл әрбір диагноз қойылған ауру немесе бұзылудың бір ғана нақты себебі және бір ғана нақты мәселесі бар екенін көрсетеді. Гуморлар Элизавета дәуірінің шығармаларында кездеседі, мысалы, «Қызды қолға алу» («The Taming of the Shrew») пьесасында, онда холерик Петрухио кейіпкері холерик Катеринаны қоғамдық жағдайға сәйкес флегматик әйелге айналдыру үшін гуморальдық терапия әдістерін қолданады. Мысалдардың арасында: ол холерик тағам – қозы етін холерик екі адамға ұсынған қызметшілерге айқайлайды; ол Катеринаны ұйқыдан айырады; және ол, Катерина және олардың қызметшісі Грумио суық ауада үйге қайтады, себебі суық температура холерик мінезді басады деп есептелді. Төрт гумор теориясы Руперт Томсонның 2005 жылғы «Бөлінген корольдік» романында маңызды орын алады.