Кіріспе

Болгариядағы қала Хасково () – Оңтүстік Болгариядағы Солтүстік Фракия аймағында орналасқан қала және Грекия мен Түркия шекарасына жақын Хасково облысының әкімшілік орталығы. Болгарияның аймақтық даму операциялық бағдарламасына сәйкес, Хасково қалалық аймағы Болгариядағы жетінші ірі қала болып табылады және 184 731 тұрғыны бар. 2022 жылғы мәліметтер бойынша Хасково халқы 64 564 адамды құрайды, бұл оны Болгарияның 12-ші ірі қаласы етеді. Хасковода табылған ең көне қоныс шамамен б.з.д. 5000 жылға дейін жетеді. Хасково 1985 жылы қала ретінде 1000 жылдығын тойлады. Осы мерекеге арнап, қала орталығында жаңа сағат мұнарасы орнатылды. Антарктидадағы Оңтүстік Шетланд аралдарындағы Гринвич аралындағы Хасково шығанағы осы қаланың құрметіне аталған.

Климат

Хасковоның қоңыржай климаты бар (Кёппен: Cfa, Треварта: Do), континенттік климатқа жақын, жылдық орташа температурасы шамамен 13 °C (55 °F). Қыстары суық, бірақ елдің батыс және солтүстік бөліктеріндегідей қарлы емес. Жаздары ыстық, ал жаздың соңында ауа райы біршама құрғақ болады.

Этимология

Қаланың атауы оның бұрынғы Осман дәуіріне жататын Хаской деген атаудан шыққан, бұл араб-түрік тілдерінің қосылысынан пайдалған "ерекше ауыл" деген мағынаны білдіреді (түрік тілінде "ерекше" сөзі араб тілінен алынған Хасс + түрікше köy "ауыл"). Бұл атау қала аймақтағы Осман әкімшілік округінің орталығы болғаннан кейін берілді. Ежелгі фракиялық қоныстың атауы Марса (грекше: Μάρσα) болған, және ол 1782 жылға дейін осылай аталып келді. 1830 жылға қарай, ол түрікше атымен, Хаской деп белгілі болды. Қала Осман билігінен Болгария билігіне өткен соң, болгар (және жалпы славян) жер-атауларындағы "ово" жұрнағы түрікше "köy" сөзін ығыстырып шығарды.

Тарих

Археологтардың мәліметінше, Хасково аймағы шамамен жеті мың жыл бұрын мекенделген. Хасково және оның төңірегінде тарихқа дейінгі, фракиялық, грек, римдік және византиялық дәуірлердегі ұзақ тарихын куәландыратын іздер сақталған. 9 ғасырда – Бірінші Болгар империясы тұсында – Хасковода бекініс салынды, ол көп кешікпей қалаға айналды. Қала Клокотница, Харманлийская және Марица өзендері арасындағы кең аумақтың орталығында орналасқан.

Осман дәуірі

Ауыл және оның төңірегіндегі аймақ 1361 жылы Эдирне жаулап алынғаннан кейін көп ұзамай Осман империясының құрамына енді. Мехмед Жеңімпаздың тұсында Хаской (сол кездегі атауы осылай болған) шамамен 750 адамға толысты, олар 12 ауданда орналасқан 150 мұсылман отбасынан құралды: Хажы Махмұд, Иса Факих, Софулар, Сарач Инебей, Сарач Мұса, Хажы Қаялы, Цуллах, Хажы Исмаил, Қади, Дебағлар, Хажы Баязид және Дервишан. Осман империясының көп бөлігінде ауыл көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысты; сонымен қатар, шағын өнеркәсіп өркендеді және ат жабдықтарын жасаушылар, тері өңдеушілер, аяқ киім тігушілер, терішілер, сабын қайнатушылар, бояушылар және шам жасаушылар сияқты шеберлер Хаскойда мекен етті. 1515 жылы халық саны 274 шаңырақта 1400 адамға жетті, ал 1530 жылы ауылда бір ғибадат мешіті (ками) және алты кішкентай мешіт бар екені тіркелді. 1592 жылы Осман империясының ғалымы Синан-паша халықтың өтініші бойынша екі кервансарай, екі монша, дүкендер, мешіт және кедейлер үйін салуға бұйрық берді. Австриялық тарихшы және шығыстанушы Жозеф фон Хаммер-Purgstall айтуынша, Синан-паша жақын жердегі Ұзынчаова (Узунджово) жәрмеңкесін де ашты, ол Осман Болгариясының барлық айманында танымал болды. Қаланың маңызы 19 ғасырда артты. Базарлары мен жәрмеңкелерімен Хаской Филибе санджағының (ауданының) маңызды сауда орталығына айналды. Сонымен қатар, қалаға болгарлар мен басқа да аз ұлт өкілдері қоныстанды. Ғсырдың екінші жартысына қарай халық саны шамамен 6000 адамға жетті, оның ішінде 3500-ы мұсылман емес, ал 2500-ы ғана түркі болды. 1870 жылдары Хаской болгар ұлттық жаңаруы және одан кейінгі 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде революциялық қозғалыстың ошағы болды, содан кейін қалаға Осман империясының де-факто билігі аяқталды.

Қазіргі заман

Хасково 1878–1885 жылдары Шығыс Румелияның құрамына кірді, содан кейін 1908 жылы Осман империясынан толық тәуелсіздігін жариялаған Болгария княздығына қосылды. Болгария тәуелсіздік алғаннан кейін қаланың аты Хасково болып өзгертілді. Қазіргі кездегі ірі кәсіпорындар азық-түлік, машина жасау және тоқыма өнімдерін шығарады.

Халық саны

1887 жылы Хасково қаласының халқы 14 191 адамды құрады.

Мәдениет

Хасководағы ең танымал мәдени орындар – 2004 жылы жаңартылған Иван Димов атындағы драма театры, Тарих мұражайы және сурет галереясы. Жыл сайынғы «Түсті Тракия әндері мен билері» халық фестивалі жақын орналасқан Кенана саябағында өтеді. 2003 жылы Хасково қаласының жанындағы Жастар төбесінде Құдай ана мен бала Исаның 32 метрлік монументі орнатылды. Монумент 8 қыркүйекте, Қасиетті Марияның туған күнінде, Хасково қаласының мерекесі күні салтанатты түрде ашылды. Ол Гиннес рекордтар кітабына әлемдегі Құдай анаға арналған ең биік монумент ретінде енгізілді. Хасково қаласы соңғы кезде қала орталығын жаңартуға инвестиция жасады, нәтижесінде түрлі жаңа мүсіндер мен фонтандар бой көтерді. Қалалық ескерткіштердің қатарында тракиялық Александрово мазары және Осман империясы кезінде мешіт ретінде салынған Узунджоводағы Ассампция шіркеуі бар. 1395 жылы Балқандағы ең алғашқы мешіттердің бірі ретінде Ескі мешіт (Eski cami) салынды. Оның минареті шалқалайды.

Киелі сәулет

"Құдай анасы" монументі Гиннес рекордтар кітабына нәсімімен сәбиімен бірге Киелі Мариям ананың ең биік мүсіні ретінде енді. Ескерткіш Құдай анасына деген құрмет, махаббат және алғыс сезімімен орнатылды. Ол 2003 жылы митрополит Арсенийдің суды қадірлеу рәсімімен ашылды. 2005 жылы Гиннес рекордтар кітабына енгізілді, ал 2009 жылдан бастап Болгарияның жүз ұлттық туристік нысанының тізіміне қосылды. Хасково қаласының үстінен әсерлі көлемде және есімде қаларлық көріністермен биіктеп тұратын қоңырау мұнарасы бар. Шамамен 29 метрлік қоңырау мұнарасы 2010 жылы Құдай анасы монументінің жанына салынды және жаңадан құрылған сәулеттік ансамбльге тез арада енді. Ескі мешіт – Болгария жеріндегі ең ерте мешіт. Ол 797 жыл (1395 жыл) Осман түріктерінің Болгарияға шабуыл жасағаннан кейін салынды. 1968 жылы Ескі мешіт мәдени ескерткіш деп жарияланды. Қазіргі уақытта мешіт көбінесе жерге көмілген (мүмкін, айналасындағы көшелердің көтерілуіне байланысты). Хасковоның жанындағы Узунджово ауылындағы Құдай ананың көкке көтерілуі шіркеуі ғана емес, оның тарихы да ерекше. Бұл шіркеу христиан ғибадатханасы ретінде салынған, бірақ Осман империясы бұзып, оның орнына мешіт салған. 20 ғасырдың басында Түркия бұл жерді Болгарияға қайтарды, содан кейін мешітті шіркеуге айналдыру жұмыстары басталды. 2007 жылы шіркеу негізінен Хасково муниципалитетінің күшімен қалпына келтірілді. Қалпына келтіру кезінде діни және философиялық тақырыптардағы араб тіліндегі екі ортағасырлық жазу табылды, олардың мерзімі әлі анықталған жоқ. Өткен ғасырда Узунджово ауылындағы Құдай ананың көкке көтерілуі шіркеуі мәдени ескерткіш деп жарияланды.

Экономика

Хасково муниципалитеті экономикасының салалық құрылымы алуан түрлі және түрлі көлемдегі болгар және халықаралық компаниялардан тұрады. Бұл компаниялар өнімдерін шетелдік және ішкі нарықтарда сатады. Муниципалитеттің болашақ дамуы ауыл шаруашылығы саласындағы табиғи және климаттық жағдайларды толыққанды пайдаланумен, перспективалы, нарыққа бағдарланған ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту, ауыл шаруашылығы консультациялық орталықтарын құру және басқа да шаралармен байланысты. Аймақтың тарихи ерекшеліктері мен бай мәдениеті, сондай-ақ жақсы дамыған көлік және туристік инфрақұрылымы туризмнің дамуына ыңғайлы жағдай жасайды. Сондай-ақ, муниципалитет Англия, Австрия, Франция, Грекия, Түркия, Италия, Испания, Португалия, АҚШ, Ресей, Сербия, Беларусь қалаларымен орнатқан әріптестік қарым-қатынастары да осы бағытта маңызды үлес қосады.