Кіріспе

Тамақтану және нашар тамақтану саласындағы сарапшы

Диетолог, медициналық диетолог немесе диетолог – аурулармен байланысты тамақтанудың жетіспеушілігін анықтау және емдеу, сондай-ақ медициналық тамақтану терапиясын жүргізу бойынша сарапшы, мысалы, энтеральді түтікше арқылы тамақтандыру режимін жасау немесе қатерлі ісік кесірінен туындаған дене салмағының төмендеуін (кахексия) азайту. Көптеген диетологтар ауруханаларда жұмыс істейді және көбінесе дәрігер немесе медбике тамақтануды бағалау және түзетуді сұраған нақты пациенттерді қабылдайды, мысалы, егер пациент жұту қабілетін жоғалтса немесе ішек қызметінің жетіспеуіне байланысты жасанды тамақтану қажет болса. Диетологтар – мұндай мәселелерді бағалауға, диагностикалауға және емдеуге лицензиясы бар денсаулық сақтау мамандары. Ұлыбританияда диетолог мамандығы «қорғалған атақ» болып табылады, яғни тиісті білімі және тіркеуі жоқ адамның өзін диетолог деп тануы заңмен тыйым салынған. Тіркелген диетолог (RD) (Ұлыбритания/АҚШ) немесе тіркелген диетолог-диетолог (RDN) (АҚШ) белгілі бір академиялық және кәсіби талаптардың барлығына сай келеді, соның ішінде тамақтану және диетология бойынша бакалавр және/немесе магистр дәрежесін (немесе оған баламасын) аяқтау. Сонымен қатар, бір немесе бірнеше тәжірибелік (АҚШ) немесе клиникалық (Ұлыбритания) стажировканы аяқтау қажет. Бұл стажировкалар университет тарапынан құрылымдалған оқу бағдарламасының бөлігі ретінде тағайындалып, бақылануы мүмкін (Ұлыбритания) немесе жеке өтініш беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін (АҚШ). Барлық RD(N) диетологтарының шамамен жартысы жоғары білімге ие, ал көптегендері тамақтануды қолдау, спорт, педиатрия, бүйрек аурулары, онкология, тағамдық аллергия немесе геронтологиялық тамақтану сияқты мамандандырылған салаларда сертификатталған. Бағалаудың басымдықтары мамандыққа байланысты өзгеше болуы мүмкін, бірақ пациенттің медициналық және хирургиялық тарихы, биохимиялық көрсеткіштері, тамақтану тарихы, тамақтану және физикалық белсенділік әдеттері бағалаудың негізін құрайды. RD(N) диетологы пациентпен емдеу жоспарын келіседі, ол рецепттерді қамтуы мүмкін, ал келесі кездесулер көбінесе емдеуді сақтауға және прогресті бақылауға бағытталған. Көптеген RD диетологтары ауруларды емдеу және алдын алу (медициналық топтардың құрамында медициналық тамақтану терапиясын жүргізу) саласында жұмыс істейді, көбінесе ауруханаларда, денсаулық сақтау ұйымдарында, жеке практикаларда немесе басқа да денсаулық сақтау мекемелерінде. Сонымен қатар, көптеген тіркелген диетологтар қоғамдық денсаулық сақтау саласында және/немесе академиялық және ғылыми-зерттеу ұйымдарында жұмыс істейді. Көбірек диетологтар азық-түлік өнеркәсібінде, журналистикада, спорттық тамақтануда, корпоративтік денсаулық сақтау бағдарламаларында және басқа да дәстүрлі емес диетологиялық салаларда жұмыс істейді.

Клиникалық диетологтар

Клиникалық диетологтар ауруханаларда, емханаларда, күтім үйлерінде және басқа да денсаулық сақтау орындарында жұмыс істейді. Олар түрлі аурулары бар науқастарға диетотерапия тағайындайды және науқастар мен олардың туыстарына диеталық кеңес береді. Олар басқа медицина қызметкерлерімен бірлесіп науқастардың медициналық карталарын қарап, қоректік қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеке жоспарлар әзірлейді. Кейбір клиникалық диетологтар денсаулық және тамақтану саласындағы емханалық немесе халыққа арналған білім беру бағдарламаларын жасайды немесе өткізеді. Бұл диетологтар өз бөлімдерінде сапаны бақылау және азық-түлік қауіпсіздігі стандарттары сақталатынын қамтамасыз ету үшін тексерулер жүргізеді, сондай-ақ денсаулық және қоректік талаптарға сай жаңа мәзірлер мен түрлі бағдарламаларды енгізеді. Олар асхана қызметкерлері, жеткізушілер және диетологтардың көмекшілері сияқты басқа да тамақ қызметін ұсынатын қызметкерлерді оқытып, бақылайды.

Геронтологиялық диетологтар

Геронтологиялық диетологтар – тамақтану және қарттық шарадағы мамандар. Олар әртүрлі күтім үйлерінде, қарттарға көмек көрсететін қоғамдық ұйымдарда, қарттар саясатын жүзеге асыратын мемлекеттік органдарда және геронтология (қарттық зерттеуі) саласындағы жоғары білім беру мекемелерінде жұмыс істейді.

Жаңа туған нәрестелер үшін тамақтанушылар

Жаңа туған нәрестелерге арналған диетологтар, өте ауыр сырқаттанған шала туған нәрестелерге жекелендірілген медициналық тамақтану терапиясын жүргізеді. Олар Жаңа туған нәрестелерді күтімі интенсивті бөлімшесінің медициналық командасының мүшесі саналады. Жаңа туған нәрестелер диетологы пациенттерді клиникалық тұрғыдан бағалайды, медициналық командамен бірлесіп тамақтану хаттамаларын және сапаны жақсарту жобаларын жасайды, энтеральді және парентеральді режимдерді әзірлейді, лактацияны/емшек сүтімен тамақтану ережелерін құруға және ілгерілетуге көмектеседі, сондай-ақ тамақтану өнімдерін өңдеу, сақтау және жеткізу кезінде инфекцияның алдын алу шараларын қадағалайды.

Диетологтар

Педиатриялық диетологтар нәрестелерге, балаларға және жасөспірімдерге тамақтану және денсаулық туралы кеңес береді. Олар ерте жастағы тамақтану қажеттіліктеріне баса назар аударады және көбінесе дәрігерлермен, мектеп медициналық қызметтерімен, емханалармен, ауруханалармен және мемлекеттік органдармен бірлесіп, тамақтану бұзылыстары, тағамдық аллергиясы немесе баланың диетасы жағдайға әсер ететін кез келген жағдайларда (мысалы, балалардың семіздігі) емдеу жоспарларын жасау және іске асыру жөнінде жұмыс істейді.

Ғылыми-зерттеу диетологтары

Ғылыми-зерттеу диетологтары әлеуметтік ғылымдар немесе денсаулық сақтау зерттеулеріне, мысалы, денсаулық саясатының немесе мінез-құлықтың өзгеруіне қатысты әсерді зерттеуге немесе бағдарламалардың тиімділігін бағалауға ден қоюы мүмкін. Университеттерде олар оқыту жұмысын да жүзеге асыруы мүмкін. Кейбір клиникалық диетологтардың қызметтері науқастарға көмек көрсетумен қатар зерттеулерді де қамтиды.

Әкімшілік диетологтар

Әкімшілік немесе басқару диетологтары ауруханалар, мемлекеттік органдар, компаниялардың асханалары, түрмелер және мектептердегі клиникалық диетологиялық қызметтің, тамақ саясатының және/немесе үлкен көлемдегі тамақ қызметінің барлық аспектілерін қадағалайды және басқарады. Олар диетологиялық бөлімдердің қызметкерлерін – диетологтарды және басқа да мамандарды жұмысқа тартады, оқытады және бақылайды. Бөлімнің мақсаттарын, саясатын және процедураларын белгілейді, жабдықтар мен құрал-жабдықтарды сатып алуды ұйымдастырады, тамақ өндірісіндегі қауіпсіздік және санитария стандарттарын қамтамасыз етеді және бюджетті басқарады. Диетологтардың тамақтану жөніндегі біліктілігін бұқаралық ақпарат құралдары жиі пайдаланады – мысалы, телеарналар мен радиодағы жаңалықтарда немесе тамақ дайындау шоуларында сарапшы пікірлерін беру үшін, газеттерде немесе журналдардағы мақалалар үшін, немесе мейрамханаларға рецептураны әзірлеу және бағалау бойынша көмек көрсету үшін. Бизнес-диетологтар тамақтану және денсаулық туралы кітаптар немесе корпоративтік хабарламалар жазуы мүмкін. Олар сондай-ақ тамақ өнімдерін өндіретін компанияларда сату өкілі ретінде жұмыс істейді, олар тамақтану қосымшаларын және зондтық тамақтандыруға арналған құралдарды ұсынады.

Консультант диетологтар

Консультант-диетологтар – жеке практикамен айналысатын немесе денсаулық сақтау мекемелерімен немесе корпорациялармен шарттық негізде практика жасайтын мамандар, мысалы, Австралия, Канада және АҚШ-та қолданылады. Пациенттерге ұлттық Medicare жүйесінен немесе жеке медициналық сақтандырудан өтемалдау алу үшін APD статусы қажет. APD – DA ұсынған Ұдақты кәсіби даму бағдарламасына қатысып, DA-ның Кәсіби мінез-құлық және этика кодексін сақтауға міндеттенетін диетологтар. DA мүшесі емес диетологтар DA-ның Ұдақты кәсіби даму бағдарламасына қатыса алады және осылайша APD статусын сақтай алады. Дегенмен, 2009 жылдан бастап денсаулық сақтау қызметтерін ұсынатын мамандар медициналық қызмет көрсетуші нөмірін алу үшін заңды тіркеуден өтуі немесе ұлттық кәсіби қауымдастықтың мүшесі болуы тиіс. Бұл барлық жеке медициналық сақтандыру қорындары провайдер нөмірін алуға үміткер жеке практикадағы диетологтардың Dietitians Australia мүшесі болуын талап етеді (тек "мүшелікке қабілетті" болғаны жеткіліксіз).

Канада

Канадада «диетолог» – қорғалған кәсіби атақ. Сонымен қатар, кейбір провинцияларда «тіркелген диетолог» және «кәсіптік диетолог» атақтары да қорғалған. Әрбір провинцияда тәуелсіз кәсіби колледж бар (мысалы, Онтарио Диетологтар колледжі), ол халықты қорғау және мамандықты реттеуге жауапты. Колледждер диетологтардан жиналатын лицензиялық төлемдердің есебінен толық қаржыландырылады. Әр колледжде қоғамдық және кәсіби мүшелер болуы міндетті, сондай-ақ олар мамандықтың мүшелерінің қызмет аясын бұзуы немесе науқас/клиенттің денсаулығына зиян келтіруі/қауіп тудыруы жағдайында (кәсіби этика бұзылған немесе немқұрайлылық анықталған кезде) тексеру және сөкету құқығына ие, сонымен қатар қоғам мүшесі немесе басқа денсаулық сақтау қызметкерінен шағым түскен жағдайда да. Провинцияда тіркелген диетолог ретінде жұмыс істеу үшін диетолог колледжде тіркеліп, лицензия алуы керек. Колледж қызметі провинциялық үкімет қабылдаған заңнамамен реттеледі. Осы реттеуші органның болуы Канададағы тіркелген диетологтарды диетологтардан ажыратады, олардың ережелері провинциялар бойынша әртүрлі болады (Ерекшеліктер: Альбертада «тіркелген диетолог» атағы тек диетологтар ғана қолдана алатын қорғалған атақ. Сол сияқты, Нова Шотландия және Квебек провинцияларында «диетолог» атағы қорғалған және оны тек диетологтар ғана пайдалана алады). Колледждер сонымен қатар тіркелген диетолог ретінде практикаға қабылданудың ең төменгі талаптарын белгілейді. Диетолог мамандығы бойынша практикаға қабылдану үшін талаптарға аккредиттелген университеттен төрт жылдық бакалавр дәрежесі (ғылым, азық-түлік, тамақтану, басқару, коммуникация және психология/социология курстарын қоса алғанда), 10–12 айлық тәжірибелік стажировка және тамақтану және диетология бойынша емтиханды сәтті тапсыру кіреді. Канаданың ұлттық кәсіби қауымдастығы – Канада Диетологтары.

Малайзиядағы диетологтардың тарихы

Малайзияда емханалық диетологиялық қызмет 1953 жылы Денсаулық сақтау министрлігінің басшылығымен басталды. 1965 жылы университеттердегі ауруханаларда, ал 1982 жылы жеке ауруханаларда диетологиялық қызметтер ұсыныла бастады. 1988 жылы Малайзияның Kebangsaan университеті диетологтарды даярлайтын алғашқы диетологиялық бағдарламаны іске қосты. Қазіргі таңда Малайзияда диетология саласында кем дегенде бакалавр деңгейінде бағдарлама ұсынатын сегіз университет бар. 2005 жылы Денсаулық сақтау министрлігі диетологтарды клиникалық және денсаулық сақтау қызметтеріндегі одақтас медициналық қызметкер ретінде мойындады.

Малайзиядағы диетологтар мен диетологтарды реттеу

Диетологтар мен тамақтану мамандары Малайзиядағы одақтас денсаулық сақтау мамандары заңымен реттеледі. "Тіркелген" терминін пайдалану реттелген және Малайзияда өзін тіркелген диетолог/тамақтану маманы ретінде жалған көрсету заңсыз. Практикалық куәліктер екі жылға дейін жарамды. Мамандар Малайзияның одақтас денсаулық сақтау мамандары кеңесінде тіркелуі керек.

Басқа да тамақтану қызметкерлері

Бұл атаулар тамақтану саласындағы мамандардың жалпы белгілеулері болып табылады. Нақты атаулар елдер, билік аймақтары және жұмыс орындары бойынша өзгеше болуы мүмкін. Атап айтқанда, кейбір елдерде «диетолог» атағы мемлекеттік реттеуге жатпайды, сондықтан кез келген адам өзін диетолог деп атауы мүмкін.

Диетологтар

Диетолог-техниктер ауруханалар, зейнеткерлер үйлері және мектептер сияқты мекемелердегі тамақтану бағдарламалары мен қызметтерін жоспарлауға, іске асыруға және бақылауға қатысады. Олар клиенттердің диеталық қажеттіліктерін бағалауға және оларды тамақтану туралы біліммен қамтамасыз етуге көмектеседі, сондай-ақ тамақтану күтімі немесе тамақпен қамтамасыз етуді басқару саласында мамандануы мүмкін. Диетолог-техниктер әдетте тіркелген диетологпен бірге және оның жетекшілігімен жұмыс істейді. Диетолог-техниктерге қойылатын білім беру талаптары мен кәсіби реттеулер елдер бойынша өзгеше, бірақ көбінесе диетология және тамақтану күтімі саласындағы кейбір формальды (орта білімнен кейінгі) оқуды қамтиды. Кәсіби қызмет реттелетін аймақтарда, мысалы АҚШ-та, "Тіркелген диетолог-техник" (DTR) аталымын пайдалануға болады.

Канада

Канадада CSNM (Канадалық тамақтануды басқару қоғамы) бойынша диетотехниктердің академиялық даярлығы мен біліктілігі үшін ұлттық стандарттар белгіленген.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында Тамақтандыру және диетология академиясы «Диетолог-техник, тіркелген» (DTR) куәлігін береді. Білікті DTR-лер академияның Тамақтандыру және диетология білімі бойынша аккредиттеу кеңесі (ACEND) аккредиттеген қауымдастық колледждерінің бағдарламаларынан мамандандырылған орта білім дәрежесіне ие. Олар тамақ қызметінің теориясы және басқаруы, қоғамдық диетология және клиникалық диетология салаларында кемінде 450 сағаттық тәжірибеден, бақылауда өтуі тиіс. Сонымен қатар, олар академияның Диеталық тіркеу комиссиясы (CDR) ұйымдастыратын ұлттық тіркеу емтиханын сәтті тапсыруы керек. DTR – академия аккредиттеген тамақтану маманы, ол көптеген тамақтану орталарында тәуелсіз жұмыс істейді; алайда, клиникалық диетологиямен айналысқанда, тіркелген диетологтың қадағалауымен жұмыс істеуі қажет. Кейбір штаттарда медициналық тамақтану терапиясы саласында DTR-дің қызмет аясын белгілейтін заңнамалар бар. 2009 жылдың 1 маусымынан бастап, Диеталық тіркеу комиссиясынан Тіркелген диетолог-техник болудың жаңа жолы қолжетімді болды. Студенттер АҚШ-тың аймақтық аккредиттеу алған колледжінен/университетінен немесе оған баламасынан бакалавр дәрежесін алғаннан кейін және ACEND дидактикалық диетология бағдарламасын немесе диетология бойынша үйлестірілген бағдарламаны аяқтағаннан кейін тәжірибеден өтпей-ақ DTR емтиханын тапсыруға құқылы. Өтініш берушілер DTR куәлігін алу үшін CDR диетолог-техник тіркеу емтиханын тапсырып, оны сәтті аяқтауы керек. Тіркелген диетологтарға келетін болсақ, көп жағдайда «диетолог-техник» атағы жеке штаттармен реттеледі. Мысалы, Калифорния штатының Бизнес және кәсіптер кодексінің 2585-2586.8 тармақтарына сәйкес:

Кейбір елдерде диеталық көмекшілер медициналық мекемелерге жаңа түскен пациенттерге қарапайым бастапқы денсаулық тексеруін жүргізе алады және тексеруден өткен пациенттерге қосымша бағалау немесе араласу үшін диетологтың көмегі қажет болса, диетологқа хабарлайды.

Диеталық кеңсе қызметкерлері

Диеталық қызметкерлер, кейде "медициналық диета қызметкерлері" немесе "тамақ қызметкерлері" деп те аталады, диетолог белгілеген стандарттарға сәйкес ауруханадағы пациенттерге тамақ дайындау үшін ас үй қызметкерлеріне қажетті диеталық ақпаратты дайындайды. Олар диеталық талаптарды тексереді, тағам лотоктарын жинақтайды, тағамдық жабдықты сақтау орнын күтіп ұстайды және санитарлық ережелердің сақталуын қадағалайды. Пациенттердің калориялық қажеттіліктері мен тамақтануын тіркеу үшін немесе қаржылық ақпаратты бақылау үшін компьютерлерді қолдана алады. Диеталық қызметкерлер көбінесе жұмыс орындасында оқытылады.

Диеталық менеджерлер

Диеталық менеджерлер ауруханалар, зейнеткерлер үйлері, мектеп және колледждердің асханалары, мейрамханалар, түзету мекемелері және кейтеринг қызметтері сияқты кең ауқымды тамақ қызметтерін ұсынатын әртүрлі жұмыс орындарында тамақ өндірісі мен таратылуын, сондай-ақ тамақ өнімдерін сатып алуды, бюджетті жоспарлауды, көмекші персоналды жұмысқа алуды, оқытуды және кестелендіруді қадағалайды. Олар өз бөлімдерінің азық-түлік қауіпсіздігі ережелеріне сәйкес келетінін және диетолог белгілеген диеталық талаптарға сай тамақ ұсынылатынын қамтамасыз етеді. Оқу талаптары мемлекеттік органдар мен жұмыс орындарында әртүрлі болуы мүмкін. Диеталық басқару көбінесе кәсіби реттеуге жатпайды, бірақ көптеген жұмыс берушілер ерікті сертификаттауды бағалайды. Канадада диеталық терапия, мәзірді жоспарлау, азық-түлік қауіпсіздігі және азық-түлік өндірісі салаларында мойындалған білімі бар диеталық менеджерлер Канадалық тамақтануды басқару қоғамының (CSNM) мүшесі болуға құқылы. АҚШ-та "Certified Dietary Managers" сертификатын Азық-түлік және тамақ қызметі мамандары қауымдастығы (ANFP) атқарады. Бұл ұйым сонымен қатар "Азық-түлік қорғау жөніндегі сертификатталған маман" деген мамандықты да сертификаттайды. ANFP аспаздық менеджмент, клиникалық тамақтану және азық-түлік қауіпсіздігі курстарын қоса алғанда, білім беру талаптарына сай келетін арнайы бағдарламаларды сертификаттайды. Бұған бақылаудағы тәжірибе талаптары мен сертификаттау емтиханы да кіреді.

Диеталық иесі

Диеталық қызметкерлер, сонымен қатар "тамақ қызметінің көмекшілері" деп те аталады, ауруханалар мен басқа да денсаулық сақтау орындарында науқастарға тамақ таратуға көмектеседі, әдетте диеталық менеджердің бақылауымен. Олар мәзірлерді таратады, тағамдарды дайындап, жеткізіп, пайдаланылған табақтарды қайтарып алады. Көбінесе, бұл мамандық үшін ерекше білім алу талап етілмейді.