Кіріспе

Солтүстік Американың биік жазық аймағының тарихи атауы.

"Ұлы Америка шөлі" термині 19 ғасырда Солтүстік Американың Рокки тауларынан шығысқа қарай, шамамен 100-ші бойлыққа дейінгі бөлігін сипаттау үшін қолданылған. Бұл терминнің бастауы Стивен Х. Лонгтың 1820 жылғы ғылыми экспедициясына дейін жетеді, ол "Ұлы Америка шөлін" картаға түсірген. Бүгінде бұл аймақ көбінесе Биік жазықтар деп аталады, ал алғашқы термин кейде Солтүстік Американың құрғақ аймағын, оның ішінде Мексиканың солтүстік-батыс және АҚШ-тың оңтүстік-батыс бөліктерін сипаттау үшін қолданылады.

"Шөл" ұғымы

"Шөл" терминінің мағынасы уақыт өте келе және мәдениеттер арасында әртүрлі болған. Бұл термин кейде құрғақ немесе құрғақ емес, қоныстанбаған немесе ағашсыз кез келген жерді сипаттау үшін қолданылған, ал кейде ыстық және құрғақ жерлерді білдіріп, құмды далалардың суреттерін елестететін. Еуропалық отарлаушылар ағашсыз жерлердің егіншілікке жарамсыз деп ойлағандықтан, "шөл" термині "егін салуға жарамсыз" деген мағынаны да білдірді. Жоғарғы жазық аймағы көбінесе жартылай құрғақ шалғын мен даладан тұрады. Бүгінде аймақтың көп бөлігі жер асты суларын қолданып суару арқылы ауыл шаруашылығымен айналысады, бірақ 19 ғасырда аймақтың су мен ағашқа қажеттілігінің жетіспеуі оны жаңа қоныс салушылар үшін жарамсыз деп есептеуге себеп болды.

Сипаттама

1803 жылы Луизиананы сатып алу кезінде АҚШ бұл аймақты иеленген кезде президент Джефферсон аймақтың «ұлы және жолсыз шөлдері» туралы жазды. Зебулон Пайк: «Батыс жарты шарындағы осы кең жазықтар уақыт өте келе Африканың құмды шөлдері сияқты даңқты болуы мүмкін» деп жазды. Оның картасында аймаққа қатысты «бір де ағаш жоқ» деген жазба бар. 1823 жылы үкіметтік геодезист және келесі ресми экспедицияның жетекшісі майор Стивен Лонг аймақты «Ұлы американдық шөл» деп белгілеген карта жасады. Картамен бірге келген есепте экспедицияның географы Эдвин Джеймс аймақ туралы былай деп жазды:

«Бұл аймақ егіншілікке мүлдем жарамсыз және, әрине, ауыл шаруашылығымен күнкөріс көретін халық үшін тұруға жарамсыз деп санаудан тартынбаймын. Маңызды аумақтардағы құнарлы жерлер кездеседі, бірақ ағаш пен судың үнемі жетіспеуі елді мекендеуге еңсерілмейтін кедергі болады». Ирвингтің сипаттамалары сол кездегі география оқулықтарында қазіргі Канзас және Небраска аймақтарында құмды төбелер мен түйелер бейнеленуіне себеп болды.

Танымал мәдениетте

Артур Конан Дойлдың "Қызыл түстегі зерттеу" (1887) еңбегінде Солтүстік Американың ортасындағы "шөл" туралы айтылады: Ұлы Солтүстік Америка құрлығының орталық бөлігінде құрғақ және жағымсыз шөл жатыр, ол көп жылдар бойы өркениеттің таралуына тосқауыл болды. Сиерра-Невададан Небраскаға дейін, солтүстікте Йеллоустон өзенінен оңтүстікте Колорадоға дейін – шөлді, тыныш аймақ. Бірақ Табиғат осы қатал аймақта әрдайым бірдей көңіл-күйде болмайды. Онда қар басыған биік таулар мен қараңғы, көлеңкелі аңғарлар бар. Жылдам ағып өтетін өзендер тік жарлы каньондардан өтеді, ал қыста қармен аппақ, жазда тұзды сілтілі шаңмен сұр түсті алып жазықтар жатыр. Дегенмен, олардың бәрі де құнарсыздық, қонақжайсыздық және қайғылы жағдай сияқты ортақ қасиеттерді сақтайды. Марк Твен "Roughing It" (1872) кітабының 20 және 27-тарауларында Ұлы Америка шөліне сілтеме жасайды, бірақ ол бұл атауды Невада штатының Лахонтан аңғарындағы Қырық Мильдік Шөлге қолданады.