Кіріспе
Жапониядағы гейлер мен лесбиянкалардың қарым-қатынастарының тарихы
Жапонияда ерлермен жыныстық қатынаста болған ерлер туралы жазбалар ежелгі заманға дейін жетеді. Батыс ғалымдары оларды Жапониядағы гомосексуализмнің куәлігі деп санайды. Бұл қарым-қатынастар мыңдаған жылдар бойы Жапонияда болғанымен, Токугава (немесе Эдо) кезеңінде ғалымдарға ең анық көрінді. Ғалымдар гомосексуализм деп санайтын тарихи тәжірибелерге (衆道), (若衆道) және (男色) жатады. Жапон тіліндегі (男色) термині – бұл қытай тіліндегі бірдей иероглифтердің жапонша оқылуы, ол сөзбе-сөз "еркек түстері" дегенді білдіреді. 色 иероглифі Қытайда да, Жапонияда да "құштарлық" деген қосымша мағынаға ие. Бұл термин Жапонияның көне дәуірінде еркектер арасындағы жыныстық қатынасқа қатысты кеңінен қолданылған. Бұл термин, әсіресе ескі еңбектерде қолданылады. Қазіргі кездегі гомосексуалдарды белгілейтін терминдерге "бір жынысты сүйетін адам" деген сөздік мағынасы бар 同性愛者; dōseiaisha, "қазан" немесе "кеңірдек" деген сленгтік атау, гей ерлер, драг-квиндер, гендерлік нормадан тыс ерлер және трансгендер әйелдерді сипаттау үшін қолданылатын; お釜; okama, гей; ゲイ; gei, ホモ; homo немесе "гомосексуал"; ホモセクシャル; homosekusharu, "табақ" немесе "құмыра" деген сленгтік атау, "гей әйелдер" үшін қолданылатын; お鍋; onabe, ビアン; bian / レズ; rezu және "лесбиян"; レズビアン; rezubian терминдері жатады.
slang interchangeably used for gay men, drag queens, gender nonconforming men and transgender women; お釜; okama, gay; ゲイ; gei, ホモ; homo or "homosexual"; ホモセクシャル; homosekusharu, "pot"/"pan",
slang for "gay women"; お鍋; onabe, ビアン; bian/ レズ; rezu and "lesbian"; レズビアン; rezubian.
Мэйдзиге дейінгі Жапония
Тарихи тұрғыдан алғанда, синтоизм діні "ерекше моральдық кодекске ие болмаған және жыныстық қатынасты шектеулерсіз табиғи құбылыс ретінде қарастырған сияқты". Синтоизм нанымдары әртүрлі болғанымен, жапон синтоизмі гомосексуализмді кінәламайды. Дегенмен, сілтемелер бар, және олар шамамен 11-шы ғасырдағы Хэйан кезеңінде көбейе түседі. Мысалы, 11-шы ғасырдың басында жазылған "Гендзи туралы әңгімеде" еркектер жастардың сұлулығына жиі қызығады. Бір эпизодта басты кейіпкер әйелді қабылдамай, оның орнына оның кіші інісімен бірге жатады: "Генжи баланы өзіне тартты. Генжи үшін, айтуынша, оның салқын мінезді әпкесінен гөрі, бала көбірек ұнады". "Гендзи туралы әңгіме" – роман, бірақ Хэйан дәуіріне қатысты бірнеше күнделіктерде гомосексуалистік амалдар мен тәжірибелерге сілтемелер кездеседі. Олардың кейбіреулерінде императорлардың "жыныстық қанағаттану үшін сақталған әдемі ұлдармен" гомосексуалистік қарым-қатынаста болғаны туралы мәліметтер бар.
Монастырлық гомосексуализм
Буддистік монастырлардағы нanshoku қарым-қатынастары көбінесе педерастикалық сипатта болды: ересек деп есептелмейтін жас серіктеспен жас құрылымдық қарым-қатынас. Үлкен серіктес, немесе ненья (念者), монах, дін қызметкері немесе абат болса, кіші серіктес – ақсолит (稚児) деп есептелді, ол жасөспірім немесе балиғатқа жетпеген ұл болатын; ұл ересек жасқа келгенде (немесе монастырдан кеткенде) бұл қарым-қатынас тоқтатылатын еді. Екі тарапқа да қарым-қатынастың маңыздылығын сезініп, оны адал және құрметпен жүргізуге кеңес берілді, ал неньядан адалдық серті жазу талап етілуі мүмкін еді. Монастырлардың сыртында монахтардың еркектерге деген құштарлығы айқын болды, бұл көптеген әзіл-қалжыңдардың себебіне айналды. Қазірге дейін буддизмнен өзге дәстүрлердегі жапондықтардың гомосексуализмге қарсы шыққандығына ешқандай дәлел жоқ. Токугава заманының комментаторлары камилердің бір-бірімен анальдық қатынас жасауын еркін бейнеледі. Токугава дәуірінде Хачиман, Миошин, Шинмей және Тенджин сияқты кейбір синтоист құдайлары "нanshoku" (еркектер арасындағы махаббат) қорғаушылары ретінде қарастырылды. Токугава дәуірінің жазушысы Ихара Сайкаку әзілдеп, Нихон Шокидегі құдайлардың шежіресінде алғашқы үш буында әйелдердің болмауының себебі құдайлардың гомосексуалды қатынастардан ләззат алғандығы болуы мүмкін екенін айтты. Сайкаку мұны нanshoku-ның нақты бастауы деп сақты. Дегенмен, Эдо дәуірінде еркек-әйел қарым-қатынасы ұрпақтың жалғасуын және әлеуметтік мәртебені қамтамасыз ететіндіктен жоғары бағаланды.
Самурайлық шудо
Діни орталардағы қағидаларға қарағанда, самурайлар класында вакашү жас санатындағы ұл баланың тәжірибелі ересектерден жауынгерлік өнерді үйрену үшін шәкірттікке түсуі қалыпты жағдай болған. Фурукаваның сөзінше, бұл қарым-қатынас көбінесе жасы үлкен ненжа мен жасы кішірек чигоның үлгісіне негізделген. Еркектерге қызмет көрсететін жеңіл мінезді ерлер мен актерлер бастапқыда вакашү жас санатымен шектелген, себебі ересектер басқа ерлер үшін қажетті немесе қоғамдық тұрғысынан қабылданатын жыныстық серіктес ретінде қарастырылмаған. 17 ғасырда бұл ерлер (немесе олардың жұмыс берушілері) өздерінің жасын жасыру арқылы немесе ересек емес мәртебесін жиырма немесе отыздан астам жасқа дейін ұзартуға тырысқан; нәтижесінде клиенттерге өзінен үлкен «балаларды» жалдауға мүмкіндік беретін мәртебелік шудо қарым-қатынасы пайда болды. 17 ғасырдың ортасында кабуки пьесаларында вакашүлердің ұзын маңдай шашын бейнелеуге тыйым салу бұл эволюцияны жеделдетті. Бұл шектеу жас актерлердің жыныстық тартымдылығын азайтуға және оларға деген қызығушылық үшін күшті бәсекелестікті басуға бағытталған. Алайда, бұл шектеу ерлердің жыныстық құштарлығын нақты жастан ажыратуға әкелді, егер лайықты «жастық» сыртқы түрін сақтау мүмкін болса. Наншоку гетеросексуалдықпен қарама-қайшы емес деп есептелген; наншокуға арналған эротикалық гравюралар кітабында жас әйелдердің (қарындастар, мекаке немесе жезөкшелер, джоро) және тартымды жасөспірімдердің (вакашү) және киімі шешілген жастардың (оннагата) бейнелері ұсынылған. Шындығында, кейбір еңбектерде ең «құштарлық» жағдай көптеген джоро мен көптеген вакашүге ие болу екені айтылады. Сондай-ақ, әйелдер вакашү мен оннагатаға ерекше қызығушылық танытқан және осы жас ер адамдардың көптегені осы қызығушылыққа жауап қайтаратыны болжалданған. Бұл Токугава қоғамындағы ер адамдардың басқа еркектерге деген сезімдерін көрсететін қоғамдық бейне болуға тиіс еді. Ерлер арасындағы жыныстық қатынас және/немесе махаббат туралы ең көп таралған әңгіме қазір біз «бисексуалдық» тәжірибе деп санайтын нәрсе: «балаларды танитын» немесе shojin zuki. Бұл термин тек «бисексуалдық» мінез-құлықпен айналысатын ер адамдарға ғана емес, көбінесе жыныстық және/немесе романтикалық қатынаста болған ер адамдарға жиі қолданылған. Алайда, тек ұлдармен жыныстық қатынас жасауды/қарым-қатынас құруды қалаған ерлер (және «бала» әлеуметтік-сексуалдық рөлін орындаған ерлер): тек «гомосексуалдар» «әйелдерді жек көретіндер» немесе онна жирайлар айыптамаға ұшырамаған. Қазір «гомосексуал» деп саналатын вакашүлер, «бисексуал» деп саналатын вакашүлер және «гетеросексуал» деп саналатын вакашүлер болды, сондай-ақ осы санаттарға оңай жіктелмейтін көптеген адамдар болды. Осылай сезінген вакашү «еркек» серіктесі «балаға» айналуы мүмкін немесе кейбір жағдайларда (әлеуметтік қабылдаудың әртүрлілігі) өмірін «баланың» әлеуметтік-сексуалдық рөлінде жалғастыра алады. Токугаваның тағы бір авторы Эйдзима Кисеки, ол тек гомосексуализмге сілтеме жасайды, 1715 жылы өзінің «Дүниелік жас ерлердің кейіпкерлері» атты еңбегінде «әйелдерге ешқашан көңіл бөлмеген: ол өмір бойы үйленбеген болып қалды, бірінен кейін бірі көрікті жігіттерге деген құштарлықпен толғанды» деп жазған. «Еркек түстерінің», «әйел түстерінің» немесе «екі жолды да ұстанудың» құндылығын талқылауға арналған әңгімелер жанры бар. Бұл жерде «түстер» жыныстық құштарлықтың белгілі бір түрін көрсетеді, бұл құштарлық ересектерден, әйелдер мен «жастарға» бағытталған. Әңгіме қандай аудиторияға арналып жазылғандығына байланысты, өмір сүрудің ең жақсы жолы әйелдерге ғана арналған, әйелдер мен ұлдарға да орташа инвестиция салу немесе ер балаларға ғана арналған болуы мүмкін. Бұл «сүйіспеншілік жолдары» бір-біріне қайшы келмейтін болса да, бір жолға ғана жүгінуді жақтаған адамдар мен топтар болды, оларды рухани жағынан қарама-қайшы деп қарастырды немесе осы «жолдардың» біріне сәйкес келетін қызығушылықтарды тек жеке тәжірибеде ғана көрді. Ерлер кабукиінің (бұрынғы «бала» кабукиге қарағанда) саласы бойынша Сайкаку былай деп жазады: «Қазіргі кезде бәрі ересек еркектердің шашын кигендіктен, 34 немесе 35 жастағы жас актерлер еркек шапанының астына түсіп қалуы мүмкін. Егер ол түнгі уақытта өзімен бірге болуға дайын қожайындарды табатын болса, онда ол жаңа жылға өз заттарын кепілге қоймай кіре алады». Саикакудың «Аммористі...» романының басты кейіпкері «баланың» қызметін пайдаланады, ол өзінен он жыл үлкен болып шығады және көңілі қалғандықтан ашуланады. Гомосексуалдық содомия (анальдық секс) тек 1872–1880 жылдары сегіз жыл бойы батыстың ықпалына байланысты ғана тыйым салынған. Мин әулетінің Қытайы Мин кодексінде Цзяцзин императорының билігінен бастап гомосексуалдық содомияға (анальдық секс) тыйым салды және 1907 жылға дейін, батыстың ықпалы заңның күшін жойғанша жалғасты. Қытайлықтар Пуи мен жапондарды гомосексуалдар деп қысым жасады және оларды олардың бұзылғандығының және цивилизациясыздығының дәлелі ретінде көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері оккупацияланған жерлерде гомосексуалдарды сексуалдық құлдыққа мәжбүрлегені және кейбір жергілікті гомосексуалдарды «жайлылық әйелдеріне» және тұтқындарға айналдырғаны құжатталған.
Қазіргі Жапониядағы гомосексуализм
Соңғы уақыттағы толеранттылықтың жаңа деңгейін көрсететін тенденцияларға және әлемдік қалалардағы (мысалы, Токио мен Осака) ашық көріністерге қарамастан, жапондық гей әрқаластары мен лесбиянкалар көбінесе өздерінің сексуалдық бағыттарын жасырады, тіпті олардың көпшілігі қарама-қарсы жынысты адамдармен неке қияды.
Саясат және құқық
Жапонияда гомосексуализмге қарсы заң жоқ және гомосексуалистер үшін кейбір заңдық қорғау бар. Азаматтық құқықтар туралы заңдар сексуалдық бағдарына негізделген кемсітушіліктен қорғауты не қамтымаса да, кейбір үкіметтер мұндай заңдарды қабылдады. Токио үкіметі сексуалдық идентитіге негізделген жұмысқа орналасудағы кемсітушілікті тыйым салатын заңдарды қабылдады. Жапонияның қоғамы мен үкіметі көбінесе консервативті. Жапониядағы көптеген саяси партиялар өздерінің партиялық платформаларында немесе манифесттерінде ЛГБТ құқықтарын қолдау немесе қарсылық таныту бойынша ресми ұстанымдарды қабылдады. Либералды-демократиялық партия (ЛДП) бір жынысты некелерді заңдастыруға қарсы екенін мәлімдеді, ал Конституциялық-демократиялық партия (КДП), Жапон коммунистік партиясы (ЖКП), Жапон инновациялық партиясы және Социал-демократиялық партия заңдастыруды қолдайтындарын мәлімдеді. 2023 жылғы Pew Research Center жүргізген сауалнама бойынша, жапон халқының шамамен 70% бір жынысты некелерді қолдайды, бұл сауалнамаға қатысқан Азия елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Кейбір саяси тұлғалар өздерінің гей екендерін жариялап айтуды бастады. 2005 жылы Осакадан шыққан әйел депутат Қанако Оцуджи өзінің лесбиянка екенін ашты. Ол 2013 және 2015 жылдары кеңесшілер палатасының және парламент депутаттарының сайланған алғашқы мүшесі атанды. Тайга Ишикава 2019 жылы сайланды және парламентте ашық гей болып сайланған алғашқы адам болды. Ол бұрын Накано ауданының кеңесшісі қызметін атқарып жүрген кезінде де ашық болған. Америкалық оккупация кезінде жазылған Жапонияның қазіргі Конституциясы некені тек ер және әйел арасындағы одақ деп анықтайды. Некеге қатысты шектеулерді айналып өту үшін кейбір бір жынысты жұбайлар ересек бала асырау жүйесіне жүгінеді, ол futsu деп белгілі және отбасы құрудың балама жолы болып табылады. Осындай одақтар Сетагая ауданында (Токио), Саппорода (Хоккайдо), Такарадзукада (Хёго) және тағы 20-дан астам жерде, сондай-ақ бір префектурада (Ибараки) қолжетімді.
Бұқаралық ақпарат құралдары
Бірқатар әртістер, олардың көпшілігі ерлер, әртүрлі ток-шоуларда және басқа бағдарламаларда гей екендерін ашық айта бастады, олардың танымалдығы көбінесе олардың сексуалды бағдарына байланысты болды; эстрадалық мәдениеттің сыншылары Пико мен Осуги осыған мысал. Акихиро Мива, трансвестит және жазушы Юкио Мисиманың бұрынғы жары, сұлулық пен қаржы өнімдері сияқты түрлі жапондық компаниялардың телеарнадағы жарнамашысы болды. Кейбір әртістер гомосексуализмге қатысты стереотиптік бейнелерді өздерінің танымалдығын арттыру үшін пайдаланды. Масаки Сумитани, Hard Gay (HG) деген атпен танымал комедиялық актер, былғары белбеу, қысқа шалбар және кепка киіп, көпшілік алдына шыққаннан кейін танымал болды. Оның киім-кешегі, аты және ерекше жамбасын қимылдатуы мен шырылдауы оған жанкүйерлердің сүйіспеншілігін және жапондық гей қауымдастығының наразылығын әкелді. 2011 жылдың сәуір айында модель Хироми өзін лесбиянка екенін жариялады. Жапон теледидарында "Ханазакари но Кимитачи е" және "Соңғы достар" сериалдары сияқты оң бейнеленген гей кейіпкерлердің саны көбейді. Boys' Love драмасы "Ossan's Love" алғаш рет 2016 жылы жеке телефильм ретінде көрсетілді және 2018 жылы телесериалға дейін ұзартылды. Бағдарламаның сәттілігіне байланысты келесі жылы "Ossan's Love: LOVE or DEAD" атты фильмнің жалғасы шықты. 2019 жылы еркектер арасындағы бір жынысты қатынастар танымал болған "Кеше не жедің?" драмасы арқылы көбірек көрінді. "Sailor Moon" Харука Тен'о және Мичиру Кайоу сияқты бір-біріне адал екі әйел сенши арқылы гомосексуалдарды да назарға алды.
Медиа
Жазылымға негізделген гей журналы 1952 жылдан 1962 жылға дейін жарық көрді. 1975 жылы он екі әйел Жапониядағы алғашқы әйелдер тобы болып, өздерін лесбиянка деп жариялап, «Субараши Онна» («Тамаша әйелдер») атты журналдың бір нөмірін шығарды. 1994 жылы жарық көрген танымал жапон режиссері Хирокадзу Корэданың алғашқы фильмдерінің бірі – «Олсыз тамыз» атты деректі фильмінде Жапониядағы алғашқы ашық гей, СПИД-пен ауыратын Хирата Ютаканың өмірі баяндалады. Бірнеше ай бойы түсірілген фильмде оның лекция оқитын ашық тұлға ретіндегі қоғамдық өмірі мен жеке ауруға және өлімге қарай құлдырауы салыстырылады. Гей қауымдастығының көрінуі артып, гей аудиториясы үшін медианың дамуымен қатар, «Хадака Мацури» («Жылаңаш фестиваль») гей-видеолар үшін қиял әлеміне айналды. «Гей коми» («гей комикстері») – гей ерлерге арналған гей-романтикалық комикстер. Яой комикстері көбінесе бір серіктесті «уке» немесе әйелдік рөлдегі қабылдаушы ретінде бейнелейді, ал гей коми әдетте екі серіктесті де еркек және тең қарым-қатынаста көрсетеді. Бұл жанрдың тағы бір жиі қолданылатын атауы – бара, ол Жапонияда танымал болған осы жанрдың алғашқы басылымының атынан шыққан, «Баразоку». Яой туындыларының саны көп, олардың көп бөлігі әйелдер тарапынан, көбінесе әйел аудиториясы үшін жасалады. Батыста ол порнографияның ең ізделісті формаларының біріне айналды. Яой мен юринің порнографиялық тақырып ретінде арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Лесбияндық романтикаға арналған аниме мен манга «юри» (яғни «лилия») деп аталады. Бұл термин әйелдер арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау үшін қолданылады және әдетте гетеросексуалдарға, гомосексуалдарға немесе лесбиянкаларға сатылады, әртүрлі аудиторияға бағытталған туындылар арасындағы стильдік және тақырыптық айырмашылықтарға қарамастан. Юриге теңестірілген тағы бір термин Жапонияда «GL» («Қыздар махаббаты», «Жігіттер махаббатына» қарама-қарсы) болып табылады. Әйелдерге арналған түрлі юри атаулары (немесе юри мазмұнын қамтитын атаулар) бар, мысалы, «Революциялық қыз Утена», «Ониисама е», «Мария сама га Митеру», «Сейлор Мунның» кейбір аспектілері (әсіресе Харука мен Мичиру), «Строуберри Шейк Свит», «Менің өмірімді сүйіңіз» және т.б.; сондай-ақ, «Каннадзуки но Мико», «Строуберри Паник!», «Симоун» және «My Hime» сияқты анимелердің түрлі юри атаулары бар. «Comic Yuri Hime» – тек юри оқиғаларына арналған, басқа қосалқы комикстерден біріккен және қазіргі уақытта жалғыз «Юри Хайме» атымен шығатын, Жапонияда ұзақ жылдар бойы жарық көріп келе жатқан манга журналы. 21-ші ғасырдың басында пайда болған юри журналдары мен антологиялары: «Мебае», «Хирари» және «Цубоми» (соңғы екеуі 2014 жылға дейін жабылды).
2021 жылғы сот шешімі
2021 жылдың наурызында Жапонияның Саппоро аудандық соты 1984 жылғы бір жынысты некелерге тыйым салатын заңның конституцияға қайшы екенін жариялады. Бірақ 2022 жылдың маусымында Осака аудандық соты бұл тыйымды конституциялық деп үкім шығарды.