Кіріспе
Жапондық татуировканың бірнеше түрлері (сондай-ақ [[wikt:入墨] немесе кейде [[wikt:刺青] деп жазылады) – татуировка үшін жапон сөзі, және ағылшын тілінде жапон татуировкасының ерекше стилін білдіру үшін қолданылады, бірақ ол Жапонияда пайда болған көптеген татуировка стильдерін сипаттау үшін де қолданылады, оның ішінде айну халқы мен Рюкюан патшалығының татуировка дәстүрлері де бар. Ирезумидің барлық түрлері ағаштан жасалған тұтқалар мен жібек жіппен бекітілген металл инелерді қолдана отырып, қолмен салынады. Бұл әдіс сонымен қатар Нара сиясы (немесе зуми деп те аталады) деп аталатын арнайы сияны қажет етеді; айну халқы мен рюкюан халқының татуировкасында көкбалаудан (индиго) алынған сия қолданылады. Бұл ауыр және көп уақытты талап ететін процесс, оны хориши деп аталатын шектеулі мамандар орындайды. Хоришидің әдетте бірі немесе бірнеше шәкірттері болады, олардың оқуы ұзаққа созылуы мүмкін; тарихи тұрғыдан алғанда, хоришилер батылдығымен және тартымды сыртқы келбетімен құрметтелген. Эдо дәуірінде ирезуми кей ("татуировка жазасы") қылмыстық жаза болып саналған. Татуировканың орналасуы жасалған қылмыстың түріне байланысты белгіленген: ұрыларға қолдарына, ал кісі өлтірушілерге басқа татуировка жасалған. Татуировканың пішіні қылмыстың болған жеріне сәйкес келеді. Осылайша, татуировкалар жапон қоғамында қылмыскерлермен байланыстырылды. 1972 жылғы "Бейіт Ханзо" фильмінде, Эдо дәуірінде өтетін оқиғада, екі кейіпкер ұрлық және адам ұрлау үшін жаза ретінде сол қолдарына сақина тәрізді татуировкалармен бейнеленген. Мейдзи дәуірінің басында жапон үкіметі татуировкаларды тыйым салды, бұл қазіргі Жапонияда татуировкасы бар адамдарға және татуировка жасауға қатысты стигманы күшейтті. Дегенмен, татуировкаларға әлі де көптеген қоғамдық демалыс орындарында тыйым салынған, 2019 жылғы үндеу татуировкаларды медициналық процедура емес, әшекейлеу ретінде қарастыруға өзгеріс енгізді.
(also spelled [[wikt:入墨 or sometimes [[wikt:刺青) is the Japanese word for tattoo, and is used in English to refer to a distinctive style of Japanese tattooing, though it is also used as a blanket term to describe a number of tattoo styles originating in Japan, including tattooing traditions from both the Ainu people and the Ryukyuan Kingdom. All forms of irezumi are applied by hand, using wooden handles and metal needles attached via silk thread. This method also requires special ink known as Nara ink (also called zumi); tattooing practiced by both the Ainu people and the Ryukyuan people uses ink derived from the indigo plant. It is a painful and time consuming process, practiced by a limited number of specialists known as horishi. Horishi typically have one or more apprentices working for them, whose apprenticeship can last for a long time period; historically, horishi were admired as figures of bravery and roguish sex appeal. During the Edo period, irezumi kei ("tattoo punishment") was a criminal penalty. The location of the tattoo was determined by the crime; thieves were tattooed on the arm, murderers on the head. The shape of the tattoo was based on where the crime occurred. Tattoos came to be associated with criminals within Japanese society. Two characters in the 1972 film Hanzo the Razor, set in the Edo period, are depicted with ring tattoos on their left arms as punishment for theft and kidnapping. At the beginning of the Meiji period, the Japanese government outlawed tattoos, which reinforced the stigma against people with tattoos and tattooing in modern day Japan. Although tattoos are still banned in many public recreational areas today, a 2019 appeal changed the classification of tattoos as decoration instead of a medical procedure.
Этимология
Жапон тілінде irezumi сөзбе-сөз "сияны енгізу" дегенді білдіреді және бірнеше тәсілмен жазылуы мүмкін, ең көп қолданылатыны 入れ墨. Синонимдеріне , , және кіреді. Осы синонимдердің әрқайсысы да ирезуми деп оқылуы мүмкін, бұл осы канжилердің бір оқылуы. Татуировкаларды кейде деп те атайды, бірақ олардың мағынасы сәл өзгеше.
Жапон татуировкаларының тарихы
Жапонияда татуировка жасау рухани және сәндік мақсаттарда Жапон архипелагында кем дегенде Жомон немесе палеолит кезеңінен (шамамен б.з.д. 10 000 жыл) бастау алған деп есептеледі. Кейбір ғалымдар сол кезеңдегі тұлғалардың беттерінде және денелерінде байқалған ерекше жіп тәрізді белгілер татуировкаларды көрсетеді деп болжайды, бірақ бұл пікір толығымен қабылданбаған. Дегенмен, мұндай белгілер мен сол замандас басқа мәдениеттердегі татуировка дәстүрлерінің арасында ұқсастықтар бар. Одан кейінгі Яой кезеңінде (б.з.д. 300 – б.з. 300) татуировка суреттерін қытайлық қонақтар Кюсюде байқап, олар туралы айтқан. Мұндай суреттер рухани мағынаға ие болған және мәртебе белгісі ретінде де қызмет еткен деп саналды. Алайда, татуировка дәстүрлерінің болмауына қатысты да деректер бар; 8 ғасырдың басындағы «Ежелгі нәрселер туралы жазбалар» немесе «Ежелгі нәрселердің есебі» (古事記; Кодзики) бойынша, ежелгі Жапон құрлығында мұндай татуировка дәстүрі болмаған, ал татуировкаланған адамдар сырттан келгендер деп есептелген. «Жапонияның жылнамалары» деп кейде аударылатын тағы бір жазба (日本書紀; Нихон Шоки), жапон тарихының екінші ең көне кітабы, татуировкалау дәстүрінің тек Цучигумо халқымен шектелгенін көрсетеді. Кофун кезеңінен бастап (300–600 ж.б.д.), татуировкаларға кері мағына беріле бастады. Ритуалдық немесе мәртебелік мақсаттарда қолданылудың орнына, татуировка белгілері қылмыскерлерге жаза ретінде салына бастады.
Айну татуировкасы
Айну халқы, Солтүстік Жапонияның түпкілікті халқы, өздерінің татуировка жасау дәстүрімен белгілі, бірақ қазіргі күні аз ғана айну халқы мен айну тегіндес адамдарда осы татуировкаларды кездестіруге болады. Бұл татуировкалар көбінесе әсемдік пен әлеуметтік мақсаттар үшін қолданылған, сонымен қатар әйелдер де, ерлер де татуировкаланған. Әйелдер ересекке айналғанын, аурулардан сақтану үшін және сұлулыққа жетісу мақсатында қолдарына, білектеріне және еріндеріне көк түсті татуировкалар жасаған.
Эдо дәуіріндегі жапон татуировкалары
Эдо дәуіріне дейін (1603–1867) Жапон қоғамында татуировкалардың ролі өзгеріп тұрды. Татуировкалар жазалау шарасы ретінде қолданыла берді, бірақ сәндік татуировкаларға деген қысқа мерзімді сұраныс та болды, олардың кейбіреулері ғашықтар қол қосып тұрғанда ғана аяқталатын суреттермен жасалған. Дегенмен, жапондық сәндік татуировкасы Эдо дәуірінде қазіргідей дамыған өнер түріне айнала бастады. Ирезуминің өнер ретінде дамуына ағаштан ойылған баспа өнерінің қалыптасуы және 1757 жылы Жапонияда танымал қытай романы «Су маңы» жарық көргені түрткі болды. Роман осыдан бірнеше ғасыр бұрын жазылған болса да, 1757 жыл алғашқы жапондық басылымының шығуымен есте қалды. Суйкоден – көтеріліс пен ерлік туралы әңгіме. Роман батырлық көріністердегі адамдардың денелерін айдаһарлар, мифологиялық жандар, гүлдер, қатыгез жолбарыстар және діни суреттермен безендірілген керемет ағаштан ойылған суреттермен суреттелген. Роман бірден сәттілікке ие болып, ағаштан ойылған суреттердегі татуировкаларға сұраныс тудырды. Ағаштан ойылған суретшілер де татуировка жасауға кірісіп, ағаштан ойылған баспаға қолданатын көптеген құралдарды пайдаланды. Олардың ішінде кескіштер, ойыстар және ең маңыздысы – тері астында көкшіл-жасыл түске айналатын «Нара сиясы» немесе «Нара қарасы» деп аталатын сияның ерекше түрі бар. Осы күрделі татуировкаларды кім кигені туралы ғалымдар арасында пікір таласы бар. Кейбір зерттеушілер оларды төменгі топтың өкілдері киіп, мақтан тұтқан дейді. Ал басқалары бай саудагерлер заң бойынша байлықтарын көрсетуге тыйым салынғандықтан, киімдерінің астына қымбат ирезуми тартқан деседі. Ирезуми от өшірушілермен байланыстырылып, олар оны рухани қорғаныс ретінде қолданғандығы белгілі.
Қазіргі Жапониядағы татуировкалар
Мейдзи дәуірінің басында Жапонияның шекарасы әлемге ашылғаннан кейін, жапон үкіметі өзінің беделін сақтау және жаңа халықаралық мәртебесіне лайықты жақсы әсер қалдыру үшін татуировка жасауды тыйым салғаннан кейін, ирезуми қылмысқа байланысты мағынаға ие болды. Дегенмен, көптеген шетелдіктер жапон татуировщиктерінің бірегей шеберлігіне қызығып, Жапонияға осы мақсатта барып, татуировка жасатты, ал дәстүрлі татуировка жасырын түрде жалғасты. 1948 жылы оккупациялық әскерлер татуировка жасауды заңдастырды, бірақ оның қылмыстық беделі сақталды. Ұзақ жылдар бойы дәстүрлі жапон татуировкалары Якузамен, яғни Жапонияның әйгілі мафиясымен байланысты болды, ал Жапониядағы көптеген мекемелер (мысалы, қоғамдық моншалар, фитнес орталықтары және ыстық су бұлақтары) әлі де татуировкасы бар клиенттерге кірмейді. 2020 жылы Жапония Жоғарғы соты татуировка жасауды лицензияланған медициналық қызметкерлер ғана емес, басқа да адамдардың жасауына рұқсат берді, бұл талап Оңтүстік Кореяда әлі де күшінде. Бұл шешім Осака қаласындағы Тайки Масуданың үй студиясына полицияның шабуылы жасап, суретшіге айыппұл салынғаннан кейін қабылданды. Осыдан кейін Жапония татуировщиктер ұйымы құрылып, басқа елдердегідей сертификат беретін гигиена және қауіпсіздік онлайн курсын жасады. Батыс мәдениетінің ықпалымен Жапония жастары арасында татуировкалар танымал болғанымен, олардың көп бөлігінде әлі де оларға теріс көзқарас бар. Көптеген басқа елдерден айырмашылығы, Жапонияда татуировка салонын табу қиын, олар көбінесе туристерге немесе АҚШ әскери қызметкерлеріне жақын аудандарда орналасқан. Жапония Татуировка институтының президенті Кунихиро Шимаданың мәліметінше, бүкіл Жапонияда шамамен 3000 татуировка суретшісі бар. Жапонияда шамамен 1,4 миллион ересек адамның денесінде татуировка бар. 2021 жылғы сауалнама көрсеткендей, татуировкаға қатысты көзқарас жасқа байланысты өзгереді, 20 жасқа дейінгі жапон азаматтарының 60% татуировка жасау ережелерін жеңілдету қажет деп санайды. Сол жылы ол мемлекеттік қызметкерлердің татуировкасы бар-жоғын анықтау үшін жалпы сауалнама жүргізуге рұқсат берді. Татуировкасы болғандықтан сөгіс алған бірнеше қалалық қызметкерлер Осака қаласына қарсы сотқа шағымданды. Көбінесе қазіргі заманғы татуировкалар инемен және машинамен жасалғанымен, ирезуми дәстүрлі құралдармен де жасалады, бірақ осы стильде оқытылған суретшілерді табу қиын. Жапониядағы батыс стиліндегі татуировка суретшілерінен айырмашылығы, дәстүрлі ирезуми суретшілерінің көпшілігі Токио аймағында емес. Батыс татуировкасынан айырмашылығы, бұл техниканың құны жоғары, бір суретті аяқтау үшін көп уақыт қажет, сондай-ақ ауырсыну деңгейі де жоғары. Денеге жасалатын дәстүрлі татуировка, қолдарды, арқаны, жамбасты және кеудені жауып, дене ортасында қалдырылатын бос орынмен, аяқталуына бес жылға дейін апта сайынғы сеанстар қажет болуы мүмкін және құны 30 000 АҚШ долларынан асып түсуі мүмкін. Бұл процесс батыс татуировкасына қарағанда формалдырақ, суретші аяқталған сурет үстінде көбірек бақылауға ие.
Татуировка жасау
Ирезуми стилімен татуировка жасау процесі қиын және көп уақытты талап етеді. Дәстүрлі татуировка шеберінің іздесімен басталатын алғашқы қадам қиын болуы мүмкін, себебі Жапониядағы көптеген татуировка шеберлері өз жұмыстарын жасырын ұстайды, тек ауыз сөзбен таныстырады. Бірақ, интернеттің пайда болуы ирезуми шеберлерін табуды жеңілдетті. Бастапқы кеңесу кезінде клиент татуировка шеберімен өзіне қызық дизайндарды талқылайды, ал жұмыс контурдың татуировкалануымен басталады. Бұл әдетте бір отырыста, көбінесе қолмен (эскизді пайдаланбай) жасалады, оның аяқталуына бірнеше сағат уақыт қажет болуы мүмкін. Контур аяқталғаннан кейін, клиенттің қаржысы жеткенде апта сайынғы келулер арқылы көлеңкелендіру және бояу жұмыстары жүргізіледі. Татуировка аяқталған соң, шебер осы мақсатқа арналған орынға, көбінесе арқаға, өзінің қолымен ат қояды. Дәстүрлі татуировка иелері көбінесе өнерлерін жасырады, себебі Жапонияда татуировкалар әлі де қылмыстың белгісі ретінде қарастырылады, әсіресе егде жастағы адамдар мен жұмыс орындарында. Көптеген якуза және басқа да қылмыскерлер де осы себепті татуировка жасаудан қашқақтауда.
Суретші болу
Дәстүрлі татуировка шебері болуға дайындық процесі қиын және көп уақытты талап етеді; татуировка шеберлері көбінесе шебердің үйінде тұрып, жылдар бойы шебердің бағынышында оқиды, студияны тазалаумен, өз терілерінде байқаумен және жаттығумен, инелерді және басқа да қажетті құралдарды жасаумен, бояуларды араластырумен және клиенттерге татуировка салуға рұқсат алғанша шебердің кітабынан суреттерді мұқият көшірумен айналысады. Татуировка шеберлері қолмен татуировка салудың ерекше стильдерін меңгеруі керек, ал шебер әдетте оларға татуировка есімін қояды, көбінесе «hori» (түсіру, қазба салу) сөзін және шебердің атынан алынған буынды немесе басқа да маңызды сөзді қосады. Кейбір жағдайларда шәкірт шебердің атын қабылдайды және «Екінші» немесе «Үшінші» (және т.с.с.) атанды.