Құбыршақтар отбасысы – 66 мыңнан астам түрі бар ең ірі қоңыздар тобы. Қабатталмаған қанат жапқыштары, түрлердің көптігі және экологиялық әртүрлілігімен ерекшеленеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қаңғыбас қоңыздар туысы
Family of beetles
Қаңғыбас қоңыздар (Staphylinidae) – қоңыздар туысы, олар негізінен қысқа элитраларымен (құбыршақ қанаттары) ерекшеленеді, олар әдетте ішек сегменттерінің жартысынан астамын ашық қалдырады. 66 000-нан астам түрі және мыңдаған туысы бар бұл топ қоңыздар отрядындағы ең ірі туыс, сондай-ақ тірі организмдердің ең ірі туыстарының бірі. Бұл өте көне топ, 200 миллион жыл бұрынғы триасс кезеңінен қазбаланған қаңғыбас қоңыздары белгілі, және егер Leehermania туысы осы туыстың мүшесі екені дәлелденсе, тіпті одан да ертерек болуы мүмкін. Олар экологиялық және морфологиялық жағынан алуан түрлі қоңыздар тобы және құрлықтағы экожүйелерде жиі кездеседі. Белгілі бір түрі – "шайтанның аттысы" (Ocypus olens). Басқа түрлер туралы мәліметтер үшін британдық қаңғыбас қоңыздарының тізіміне қараңыз.
The rove beetles are a family (Staphylinidae) of beetles, primarily distinguished by their short elytra (wing covers) that typically leave more than half of their abdominal segments exposed. With over 66,000 species in thousands of genera, the group is the largest family in the beetle order, and one of the largest families of organisms. It is an ancient group, with fossilized rove beetles known from the Triassic, 200 million years ago, and possibly even earlier if the genus Leehermania proves to be a member of this family. They are an ecologically and morphologically diverse group of beetles, and commonly encountered in terrestrial ecosystems. One well known species is the devil's coach horse beetle (Ocypus olens). For some other species, see list of British rove beetles.
Анатомия
Мұндай үлкен отбасы үшін күтілуі мүмкіндей, түрлер арасында елеулі айырмашылықтар бар. Мөлшері <1-ден басталады, көбісі 2–8 мм аралығында, ал пішіні көбінесе сопақ, кейбір қазқайындар жұмыртқа тәрізді болады. Түстері сарыдан қызылға, қызғылт қоңырдан қоңырға, қарадан, көк және жасылға дейін өзгереді. Мұртшалары әдетте 11 буыннан тұрады және жіп тәрізді болып келеді, кейбір туыстарда айқын бүйірлік кеңейтім байқалады. Кейбір қоңыздардың қарын бөлігі өте ұзын және иілгіш болуы мүмкін, ал кейбіреулері құлаққапқа ұқсайды. Бұл қоңыздар өзін оригами нысанында бүктеуге қабілетті. Paederinae, Euaesthetinae және Osoriinae туыстарында, сондай-ақ Steninae туысында, көрінетін қарын сегменттеріндегі тергум және стернум бірігіп, әр сегментті сақина тәрізді етеді. Кейбір қазқайындар, соның ішінде Antimerus және Phanolinus туыстарындағылары, металл жылтырлығымен көзге түседі. Paederinae туыстасының кейбір өкілдерінде (әсіресе Paederus туысы), гемолимфасында күшті ырықылды тудыратын, дерматит линеарис деп аталатын тері тітіркенісін қоздыратын везикант бар, бұл Paederus дерматиті деп те белгілі. Бұл ырықылдың активті құрамы – педерин, оның улылығы кобра уынан да жоғары.
As might be expected for such a large family, considerable variation exists among the species. Sizes range from <1 to , with most in the 2–8 mm range, and the form is generally elongated, with some rove beetles being ovoid in shape. Colors range from yellow and red to reddish brown to brown to black to iridescent blue and green. The antennae usually have 11 segments and are filiform, with moderate clubbing in some genera. The abdomen may be very long and flexible, and some rove beetles superficially resemble earwigs. These beetles are able to fold themselves into a sort of origami shape. In the genera Paederinae, Euaesthetinae, and Osoriinae, and partially in Steninae, the tergum and sternum on the visible abdominal segments have fused, making each segment ring shaped. Some rove beetles, including members of Antimerus and Phanolinus, are metallic in appearance. Some members of Paederina (specifically the genus Paederus), a subtribe of Paederinae, contain a potent vesicant in their haemolymph that can produce a skin irritation called dermatitis linearis, also known as Paederus dermatitis. The irritant pederin is highly toxic, more potent than cobra venom.
Экология
Роув қоңыздары қоңыздар кездесетін барлық тіршілік орталарынан белгілі, олардың тамақтарына жоғары өсімдіктердің тірі тіндерінен басқа барлық нәрселер кіреді, бірақ Himalusa thailandensis-тің тамақтануын анықтағаннан кейін жоғары өсімдіктер де қосылды. Көптеген роув қоңыздары жәндіктер мен басқа омыртқасыздарды жейтін хищниктер, олар орман жапырақтарының арасында және ұқсас шіріген өсімдік заттарында тіршілік етеді. Оларды тастардың астында және тұщы су көздерінің жағасында да жиі кездестіруге болады. Су тасқыны кезінде су астында қалатын мұхит жағалауында шамамен 400 түрі таралған, оның ішінде суреттегі роув қоңызы да бар, бірақ олардың саны Staphylinidae тұқымдасының бүкіл әлемдік санының 1% -дан аспайды. Басқа түрлер құмырсқалар мен термиттердің колонияларында иесіз қонақтар ретінде тіршілік етеді, ал кейбіреулері сүтқоректілермен өзара тиімді қарым-қатынас жасайды, мысалы, масалар мен басқа да паразиттерді жеу арқылы иесіне пайда келтіреді. Бірнеше түрі, әсіресе Aleochara туысына жататындары, шөпқоректілерді жейді немесе басқа жәндіктердің, әсіресе кейбір шыбыршықтардың паразитоидтары болып табылады. Осы артықшылықтарды пайдалану үшін бірнеше Staphylinidae түрлері Италияға, Гавайиге, құрама Штаттар мен Пасха аралына әкелінді. Роув қоңыздарының тағы бір артықшылығы – олардың қоршаған ортадағы өзгерістерге, мысалы, тіршілік ортасының өзгеруіне сезімталдығы. Бұл олардың адамдардың ықпалымен өзгерген ортада экологиялық бұзылудың индикаторы ретінде қолданылуы мүмкін екенін білдіреді. Роув қоңыздарының басқа жәндіктерді жеуге құштарлығы оларды зиянкестерді биологиялық бақылауға қолдануға мүмкіндік беретіндей көрінеді, және тәжірибе көрсеткендей, олар табиғатта маңызды бақылаушылар болып табылады, бірақ оларды пайдалану бойынша жүргізілген тәжірибелер айтарлықтай сәтті болған жоқ. Паразитоидтар (Aleochara туысы) түрлерімен жұмыс істегенде үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Stenus туысына жататын роув қоңыздары өте қызықты жәндіктер. Олар көктемқұйрықтар (Collembola) сияқты ұсақ омыртқасыздарды жейтін хищниктер. Олардың лабиумы қан қысымын пайдалану арқылы бастан сыртқа шыға алады. Лабиумның жіңішке таяқшасы қылшықты түктер мен ілгектермен аяқталады, ал осы түктердің арасында жабысқақ затты бөліп шығаратын кішкентай тесіктер орналасқан, ол жемді ұстауға көмектеседі.
Rove beetles are known from every type of habitat in which beetles occur, and their diets include just about everything except the living tissues of higher plants, but now including higher plants with the discovery of the diet of Himalusa thailandensis. Most rove beetles are predators of insects and other invertebrates, living in forest leaf litter and similar decaying plant matter. They are also commonly found under stones, and around freshwater margins. Almost 400 species are known to live on ocean shores that are submerged at high tide, including the pictured rove beetle, although these are much fewer than 1% of the worldwide total of Staphylinidae. Other species have adapted to live as inquilines in ant and termite colonies, and some live in mutualistic relationships with mammals whereby they eat fleas and other parasites, benefiting the host. A few species, notably those of the genus Aleochara, are scavengers and carrion feeders, or are parasitoids of other insects, particularly of certain fly pupae. To profit from the alleged advantages, several Staphylinidae have been transferred into Italy, Hawaii, the continental United States and Easter Island by practitioners. Another advantage of rove beetles is their sensitivity to changes in the environment, such as habitat alteration. This means they have potential as an ecological disturbance indicator in human dominated environments. Although rove beetles' appetites for other insects would seem to make them obvious candidates for biological control of pests, and empirically they are believed to be important controls in the wild, experiments using them have not been notably successful. Greater success is seen with those species that are parasitoids (genus Aleochara). Rove beetles of the genus Stenus are very interesting insects. They are specialist predators of small invertebrates such as springtails (Collembola). Their labium can shoot out from the head using blood pressure. The thin rod of the labium ends in a pad of bristly hairs and hooks and between these hairs are small pores that exude an adhesive glue like substance, which sticks to prey.
Жүйелілік
Стафилинидтердің 63 650 (2018 жылғы дерек бойынша) түрінің жіктелуі жалғасуда және даулы мәселе болып табылады. Кейбір мамандар 10 жеке отбасынан тұратын жүйені ұсынады, бірақ қазіргі кезде қолданылып жүрген жүйеде 32 кіші отбасы, шамамен 167 тайпа (кейбіреулері супертайпаларға біріктірілген) және шамамен 3200 туыс бар. Жыл сайын 400-ге жуық жаңа түрлер сипатталып жатыр, ал кейбір есептеулерге сәйкес, тропикалық түрлердің үштен екі бөлігі әлі сипатталмаған.
Classification of the 63,650 (as of 2018) staphylinid species is ongoing and controversial, with some workers proposing an organization of as many as 10 separate families, but the current favored system is one of 32 subfamilies, about 167 tribes (some grouped into supertribes), and about 3,200 genera. About 400 new species are being described each year, and some estimates suggest three quarters of tropical species are as yet undescribed.