Кіріспе

Вестминстер жүйесіндегі құқықтық ұғым [[Файл:HM Queen Victoria Parliament Opening. 1845 жылы парламент ашылғанда Виктория патшайымы. Парламенттегі патшайым "Парламент Лордтары оның алдында отырып, Королева өзінің тағында отырғанда, ал Өкілдер палатасы Барда тұрған" болып бейнеленген. Парламенттік егемендік – Вестминстер жүйелерінің конституциялық құқығындағы ұғым, онда парламент абсолютті егемендікке ие және барлық басқа мемлекеттік институттардан жоғары тұрады. Парламенттің құрамдас органы (яғни, парламент) осы заң шығару билігін жүзеге асырады. Палаталар бекіткен заң жобалары парламент актілері ретінде қабылдануы үшін патшаның келісіміне немесе оның өкіліне (генерал-губернатор, лейтенант-губернатор немесе губернатор сияқты) жіберіледі. Акт сондай-ақ, Корольдің атқарушы органдары арқылы, мысалы, Кеңес бұйрығы арқылы қабылданатын қосалқы заңнаманы да қарастыруы мүмкін.

Құзыреттер бірігуі

Корольдіктің парламенттің бір бөлігі ретінде қарастырылуы биліктердің бірігуі тұжырымдамасымен байланысты, яғни үкіметтің атқарушы және заң шығарушы тармақтары біріктірілген. Бұл Англияда дамыған және Ұлттар Достастығы елдері мен одан тыс елдерде қолданылатын Вестминстер үкімет жүйесінің маңызды қағидасы. Бұл биліктерді бөлу идеясына қарама-қарсы келеді. Федерациялық құрылымы бар Ұлттар Достастығы елдерінде парламенттегі Король тұжырымдамасы тек сол парламент шегінде ғана қолданылады, себебі әрбір аймақтық парламент бір-бірінен және федералды парламенттерден (мысалы, Австралия штаттары немесе Канада провинциялары) бөлек және ерекше саналады.

Ұлыбритания

thumb|Анна королевасы, Лордтар палатасында, шамамен 1708–1714 жылдар, Питер Тиллеманс салған.
Конституциялық ғалым А. В. Дисидің айтуынша, "Парламент заңгер үшін (дегенмен бұл сөз әдеттегі сөйлесуде басқа мағынаға ие болуы мүмкін) Патшаны, Лордтар палатасын және Өкілдер палатасын білдіреді; осы үш органның бірлескен әрекетін "Парламенттегі Патша" деп атауға болады және ол Парламентті құрайды". Заң философы Х. Л. А. Харт Парламенттегі Королеваны "бір жалғасып тұратын заң шығарушы орган" деп жазды. Конституциялық зерттеуші Айвор Дженнингс Парламенттегі Королеваны "таза ресми орган, оған Королева тағында отырып, Парламент Лордтары оның алдында отырады, ал Өкілдер палатасы Барда тұрады" деп сипаттады. Бұл ресми жиын тарихи тұрғыдан заң шығарудың жалғыз жолы болды. 1541 жылғы Комиссиялық акті бойынша Корольдік келісім Лорд комиссарларына монархтың орнын басуға рұқсат берді, ал 1967 жылғы Корольдік келісім туралы акт заңдарды физикалық жиынсыз, жариялау арқылы қабылдауға мүмкіндік берді. Патшаның, Лордтардың және Өкілдер палатасының Парламенттегі Патша ретінде жиналуы қазір "шындыққа жақын емес, көбінесе ойдағыдай" болып табылады, ол жыл сайынғы Парламенттің ашылу салтанатында ғана рәсімделеді. Парламенттегі Корольдің құрамы Британ Парламенті актілерінің бастапқы бөлімінде былай көрсетілген: "Осы Парламентте жиналған рухани және уақытша Лордтардың және Өкілдер палатасының кеңесімен және келісімімен, Корольдің ең жоғары мәртебелі Ұлылығы төмендегідей қабылдасын".

Парламент билігінің дамуы

1523 жылы Парламент ашылуы, "Риотсли Гартер кітабынан". Патша (Генрих VIII) өзінің тағында отырған, рухани және уақытша лордтар отырған, ал төменгі жағында палата мүшелері барда тұрған (соның ішінде спикер Томас Мор). Англияда 16 ғасырдың ортасында "Парламенттегі патша" жоғары заң шығарушы билікке ие екені қалыптасты. Алайда, бұл тіркесті түсіндірудің екі басты теориясы болды. Роялистер бұл тіркесті "Парламенттегі патша" деп түсіндірді; яғни, патша лордтар мен палатаның келісімімен әрекет етеді, бірақ соңында өзінің егеменді билігін жүзеге асырады. Роялистер мен парламентшілер арасындағы қақтығыс 16 ғасырдың көп бөлігінде және 17 ғасырдың басында жалғасты, сондай-ақ Англия азамат соғысының (1642–1651) және Карл I-нің (1649) өлім жазасына кесілуіне себеп болды. Парламентшілердің ұстанымы 1688–89 жылдардағы Даңқты революциямен және 1689 жылғы Құқықтар туралы заңның қабылдануымен жеңіске жетті, бұл монархтың күнделікті билігін шектеді, соның ішінде заңдарды бір жақты түрде тоқтата тұру немесе күшін жою құқығын жойды.

Ережелер мен рәсімдер

Парламенттегі патша ретінде әрекет ету үшін, жеке құрамдас бөліктер белгіленген ережелер мен тәртіптерге сәйкес әрекет етуі керек. Қатысушы тұлғалар "кейбір ережелер мен белгілі бір жағдайларда парламент ретінде мемлекеттік институт құрамында болуы керек" және осы арқылы "парламенттегі [патша] ретінде заң шығару құқығын пайдалануға, яғни жоғары заң шығарушы органға" ие болуы тиіс. Бұл Парламенттің өз ережелерін немесе құрамын өзгерту мүмкіндігін анықтауда белгілі бір қайшылықтар тудыруы мүмкін. Канада Парламентінің заңдарында бекіту бөлімі қолданылады: "Осымен, Ұлыбританияның патшасы, Канада Сенаты мен Өкілдер палатасының кеңесімен және келісімімен, төмендегідей заң шығарады".

Канаданың провинциялық заң шығарушы органдары конституциялық тұрғыдан провинцияның генерал-губернаторынан (патшаның өкілі ретінде) және халықтан сайланған заң шығарушы ассамблеядан тұрады. Парламенттегі патша ұғымы осы ұлттық емес заң шығарушы органдарға да қатысты. Заң ғалымы Пол МакХью Канаданың 20-ғасырдың соңында "конституциялық үлгінің дағдарысына" тап болғанын айтады, сонымен қатар "абсолютті егемендік туралы бұрынғы вигтердің баяны (Парламенттегі Тақ)" жеткіліксіз деп табады. Канаданың жауабы – "тарихи тәртіпті жаңартуға емес, оны түбірінен өзгерту, үкімет билігін шектейтін, соның ішінде федералды және провинциялық Парламенттегі Тақтың билігін шектейтін Құқықтар мен бостандықтар хартасын қабылдау" болды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия Парламенті король мен Жаңа Зеландия Өкілдер палатасынан құралады. МакХью Жаңа Зеландияны, Канада сияқты, Парламенттегі монархия институтының (бұрынғы түсінігі бойынша) 20-шы ғасырдың соңында жеткіліксіз деп сипаттайды. Канаданың тәсілімен салыстырғанда, Жаңа Зеландияның жауабы пропорционалды өкілдік сайлау моделі бойынша парламентті қайта құру болды.