Кіріспе

Сауда соғысы – мемлекеттердің бір-біріне қарсы тарифтерді немесе басқа сауда кедергілерін көтеруі немесе жасауы нәтижесінде туындайтын экономикалық қақтығыс, көбінесе өте жоғары протекционизмнің салдары. Егер тарифтер ғана қолданылса, мұндай қақтығыстар кедендік соғыс, баж салығы соғысы немесе тарифтік соғыс деп аталады; жаза ретінде екінші мемлекет те тарифтерді арттыруы мүмкін. Сауда соғысы мемлекеттер арасындағы бәсекелестікті қорғау тең болған жағдайда ғана туындайды және демпингтік экспорт болған кезде күшін жояды (Perju, 2009). Қорғау шараларының күшеюі екі елдің де өндіріс құрамының өзінің автоаркиялық жағдайына қарай өзгеруіне әкеледі. Шағын сауда келіспеушіліктері көбінесе сауда даулары деп аталады, егер соғыс метафорасы шамадан тыс болса. Сауда соғыстары мемлекеттер арасындағы толыққанды қақтығысқа дейін жете алады, мысалы, жаңа келісімді бұзғандықтан болған Бандандар қырғыны осыны көрсетеді. Бірінші ағылшын-голландия соғысы саудаға байланысты даулардан туындады; соғыс ағылшынның голландиялық сауда кемелеріне жасаған шабуылдарымен басталды, бірақ ірі флоттық операцияларға дейін кеңейді. Екінші ағылшын-голландия соғысы теңіздер мен сауда жолдарына бақылау үшін болды, онда Англия Еуропаның қарқынды сауда бәсекелестігі кезеңінде әлемдік саудада Голландияның үстемдігін тоқтатуға тырысты. Төртінші ағылшын-голландия соғысы британдықтар мен голландтардың осы соғыстағы Британияның жауымен голланд саудасының заңдылығы мен жүргізілуі туралы келіспеушіліктерінен басталды. Шогунаттың шетелдік саудаға есік ашу саясатына наразылық тудырғаннан кейін Шимоносеки науқаны басталды. Бірінші опиум соғысы Цин үкіметінің порттарды блокадалауынан, опиум контрабандасын тәркілеуінен және британдық саудагерлерді қамауынан кейін басталды, нәтижесінде британ флоты Қытайға жіберілді және Қытай флотымен Коулун шайқасында қақтығысты. Бірінші опиум соғысы ақырында Гонконгтың британдық колониясы болуына әкелді, ал екінші опиум соғысы, осы себептерге байланысты туындаған тағы бір сауда соғысы, аралдағы британдық иеліктерді кеңейтті.

Мысалдарды зерттеу (1920-шы жылдар)

Қазіргі заманғы тарифтік соғыстың бір мысалы 1920-1930 жылдары Веймар Республикасы мен Польша арасындағы неміс-поляк кедендік соғысында болды. Густав Стресеманн басқарған Веймар Республикасы, Польшаны ондағы көмір және болат өнімдеріне баж салымын арттыру арқылы экономикалық дағдарыс туғызып, оның территориясынан бас тартуға мәжбүрлеуді көздеді. Жауап ретінде поляктар көптеген неміс өнімдеріне баж ставкаларының көлемін ұлғайтты. Бұл Гдиня портының қарқынды дамуына алып келді, ол Польшаның тауарын Батыс Еуропаға Германия арқылы тасымалдамай экспорттаудың жалғыз жолы болды. 1922 жылдың қыркүйегінде Джозеф Фордни (Палатаның жолдар мен құралдар комитетінің төрағасы) және Портер МакКамбер (Сенаттың қаржы комитетінің төрағасы) есімдерімен аталатын Фордни-МакКамбер тарифіне АҚШ президенті Уоррен Г. Хардинг қол қойды. Нәтижесінде, тарифтік заң америкалық орташа бағалы тариф мөлшерлемесін 38 пайызға дейін көтерді. Сауда серіктестері дереу наразылық білдірді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан зардап шеккен елдер американдық нарыққа экспортқа қол жеткізе алмаса, Америкаға соғыс несиесін төлей алмайтындарын айтты. Бірақ, кейбіреулері бұл тарифтердің көтерілуінің одан да кең ауқымды зиянды салдарлары болатынын көрді. Демократ өкілі Корделл Халл: «Біздің сыртқы нарықтарымыз өндірісіміздің тиімділігіне және біз сататын елдердің тарифтеріне байланысты. Өзіміздің [жоғары] тарифтеріміз осы екеуінің де маңызды факторы болып табылады. Олар біріншісіне зиян келтіріп, екіншісін шақырады», – деді. Тариф қабылданғаннан кейін бес жыл өткен соң, Американың сауда серіктестері өз тарифтерін айтарлықтай көтерді. Франция автомобильдерге баж мөлшерлемесін 45%-дан 100%-ға дейін, Испания американдық тауарларға баж мөлшерлемесін 40%-ға дейін, ал Германия мен Италия бидайға баж мөлшерлемесін көтерді. Бұл кедендік соғыс көбінесе Ұлы депрессияның басты себептерінің бірі ретінде қарастырылады.