Кіріспе

XI ғасырдағы қытай императоры

Сун әулетінің императоры Шэньцзун (25 мамыр 1048 – 1 сәуір 1085), жеке есімі Чжао Сю, Қытайдың Сун әулетінің алтыншы императоры болды. Оның бастапқы жеке есімі Чжао Чжунчжэн еді, бірақ таққа отырғаннан кейін оны "Чжао Сю" деп өзгертті. Ол 1067 жылдан 1085 жылы қайтыс болғанға дейін билік етті және Ван Аншидің жаңа саясатын қолдауымен танымал. Ол Сун әулетінің қаржы, бюрократиялық және әскери проблемаларын шешуге белсенді түрде араласқан монарх болды, бірақ оның билігі әлі де даулы болып қала береді.

Тұлға

Император Шэньцзун өзінің алдыңғыларының салғырт саясатына қарсы болды және жаулау арқылы Сунь әулетінің беделін арттыруды қалады. Осы территориялық талаптарға ұмтылысы оның қаржылық мәселелерді орталықтандыру ниетіне де әсер етті: ол өзінің соғыс министрі Вэнь Янбоға: «Егер біз шекаралық жорықтарға әскер жинасақ, қазынамыз толуы керек» деді. Бұған қоса, Шэньцзун бас кеңесші Хан Чи сияқты министрлердің күшейіп бара жатқан ықпалына наразы болды. Шэньцзунның мақсаттарына консерваторлар, әсіресе Фу Би мен Сима Гуан қарсылық көрсетті, олар монархиялық биліктің кеңеюінен алаңдады және Батыс Ся және Ляо әулеттерімен бейбітшілікті сақтауды қалады. Шэньцзун консерваторлық топқа құрмет көрсетті: ол Фу Биді 1072 жылға дейін астанада ұстады және Сима Гуанмен жақын қарым-қатынаста болды, оның адалдығы мен зиялылығына жоғары баға берді.

Мұсылман жалдамалылары

Император Шэньцзун хитан Ляо әулетіне қарсы күресу үшін Бухарадан мұсылман жауынгерлерін жалдады. 1070 жылы Шэньцзун Бухарадан 5300 мұсылманды Қытайға көшіп келуге шақырды, олар солтүстік-шығыстағы Ляо империясымен күресуге және соғыстан қираған жерлерді қайта жандандыруға көмектесті. Император осы адамдарды Ляо әулетіне қарсы жорығында жалдамалы әскер ретінде пайдаланды. Кейіннен олар Сун астанасы Бьянлянь (қазіргі Кайфэн) мен Йенчин (қазіргі Пекин) арасына қоныстанды. 1080 жылы тағы 10 000 мұсылман Қытайға шақырылғанда, солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтары (道) құрылды.

Ван Аншидің жаңа саясаты

1068 жылы билік құрған кезде император Шэньцзун Ван Аншидің саясатына қызығушылық танытып, Ванды канцлер етіп тағайындады. Ван өзінің атақты Жаңа саясатын іске қосты, оның мақсаты шаруалар мен жұмыссыздардың жағдайын жақсарту еді. Бұл шаралар император Шэньцзунның билігінің ең маңызды реформасы болды. Шэньцзун 1067 жылы таққа отыру алдында Сун әулетіне экономикалық реформалар жасау үшін қысым көрсетілді. Сун әулетінің қатаң мемлекеттік қызмет емтихандары гуманистік бағытталған конфуцийшіл элиталық мәдениетті қайта жаңғыртты; әсіресе, ғалымдар халықтың материалдық жағдайын жақсартуға ұмтылды. Сонымен қатар, 1040 жылдары Батыс Сяға қарсы ұлы жеңіліске ұшырау (сондай-ақ Чаньюань шарттарының тиімсіздігі) Согабе Шидзуоның сөзінше, "тұрақты соғыс кезеңіндегі қаржы режимін" құрды. Шэньцзунның ең басты мақсаты – он алты префектураны қайтарып алу болды. 1067 жылы таққа отырғаннан кейін император Шэньцзун Сунның қаржысын жақсарту үшін Шығыстарды қысқарту кеңсесін құрды, оны Сйма Гуан басқарды. Сйма бас тартты, орнына әулеттің қаржылық проблемаларының ауқымдылығын баяндайтын қатал есеп дайындады. Дейін, қорғаныс әулеттің ақшалай кірісінің 83% -ын жұтты, ал кеңейіп, үлкен бюрократияны ұстау өте қымбатқа түсті. 1069 жылы ресми Фу Биден реформаларға қолдау табуға тағы да сәтсіз аяқталғаннан кейін Шэньцзун Ван Аншиді үкімет басшысы етіп тағайындады және оның билікті консолидациялауына және Жаңа саясатына қолдау көрсетті.

Жаңа саясаттарға жеке қатысу

Шэньцзун 1076 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін билікті көбінесе Уанға тапсырды. Бірақ, 1069 жылдың қыс басында Шэньцзун Ван Анши мен Чэн Шэньцзиге сол жылы Уан құрған Қаржы жоспарлау комиссиясынан бас тартуды және экономиканы басқару үшін хатшылықтар ретіндегі өкілеттіктеріне сүйенуді ұсынды. Уан Комиссияның хатшылық және Әскери істер жөніндегі комиссия арасындағы қаржылық мәселелерді үйлестіру үшін қажет екенін айтып, бас тартты. Ол Шэньцзунның Ванды Комиссия төрағасы етіп тағайындау ұсынысын да осы себептерге байланысты қабылдамады. Тағы бір жағдайда Шэньцзун тең жер жүйесін қайта орнатуды ұсынды (Солтүстік Вэй орнатқан және Тан әулеті кезінде қолданылған жерді қайта бөлу жүйесі), бірақ Ван Анши бұл идеяны іс жүзінде қолдану қиын деп есептеді. Шэньцзунның пайшалы табыс табуға деген қызығушылығы оны саудагерлер мен тұтынушылардың үкіметтік мазалауларына қарамастан, жаңа баға бақылау саясатына көп инвестиция жасауға итермеледі. Шэньцзун мен Ван Анши тікелей әскери реформаларға да кірісті. Теория бойынша, әр округ 500 сарбаздан тұруы керек еді, бірақ шындығында, олардың саны көптеген ескі немесе әлсіз сарбаздардың болуына байланысты әлдеқайда аз болды, себебі жемқорлық кең таралған. Шэньцзун армияның санын қысқартып, оны 900 000-нан азайтып, байланыс, тәртіп және әскер жинау тиімділігін арттыру үшін Аймақтық басшылық жүйесін құрды. Сонымен қатар, Баоцзя жүйесі ауылдық қорғаныс жүйесі ретінде енгізіліп, ішкі қауіпсіздікті нығайтуға және тұрақты армияға қосымша көмек көрсетуге бағытталды. Жаңа саясат Шэньцзунға үлкен бюджеттік артықшылық берсе де, Сун әулетінің әскери күшін жақсарту мақсатына жете алмады. Батыс Ся Сун әулетіне жеңілістерді сыйлап, Ляо әулетіне шабуыл жасау мүмкін болмады. Бұл армия сапасының нашарлығына, нашар логистикаға және жалпы басшылықтың нашарлығына байланысты болды. Мысалы, Баоцзя жүйесі императорлық армияны алмастыра алатын сарбаздарды дайындамады. Шэньцзунның көп күш-жігерін жұмсаған реформалардың әскери сәтсіздіктері оның ауруына және өліміне себеп болды. Жаңа саясаттың орталық биліктің тексеруін айналып өтуі бастапқыда-ақ дау тудырды; Фу Би мен Сима Гуан екеуі де Шэньцзунға үкіметтік функцияларды теңестіруге, бюрократиялық процеске құрметпен қарауға және Ван Аншиді қолдамауға кеңес беріп, меморандумдар жазды.

Юаньфэн реформалары

1074 жылы Солтүстік Қытайда ауыр құрғақшылық болды. Хан Вэй сияқты көптеген шенеуніктер бұл құрғақшылықтың жаңа саясатты енгізу үшін көктен келген жаза деп ойлады. Бұл, жаңа саясаттарға байланысты туған жалпы дау-дамай және Ванның сарайдағы топтармен дұрыс қарым-қатынас жасамауы Шэньцзунды 1074 жылы оны бас министрліктен шеттетуге мәжбүр етті. Шэньцзун, десе де, реформаторлардың жағында болды және Ванды кеңесші ретінде сақтап қалды. Реформатор Лю Хуэйцин Шэньцзунның құрметіне ие болып, өзінің билік базасын нығайта отырып, Ванға қарсы күшті оппозиция жасады. Оның өзінің дұрыс емес әрекеттері реформаторлық коалицияны ыдыратты және Ван елордаға Люді алмастыру үшін шақырылды. Ван ұзақ тұрмады, астрономиялық белгі (сондай-ақ, ауруға шалдыққандай көрсетуі және ұлын тым көп жұмысқа салу арқылы қайтыс етуі) 1076 жылы мұңайған адамның толық зейнетке шығуына себеп болды. 1076 жылы Ван Анши толық зейнетке шыққаннан кейін Шэньцзун реформалардың бағытын жеке өзі бақылауға алып, Юаньфэн реформаларын бастады. Ол жеке билігін едәуір кеңейтіп, консерваторларды, олардың көпшілігі сарайға шақырылған, императордың ықпалымен бақылауда ұстау үшін үстемдік ететін шенеунік Цай Цзюэді пайдаланды. 1082 жылы Шэньцзун бюрократияны қайта құрылымдап, алты министрлікке негізделген орталық үкіметтің Тан дәуіріндегі үлгісін қалпына келтірді. Ол үшін Хатшылық, Канцлерлік және Мемлекеттік істер жөніндегі департамент құрды, департаменттердің өзара тепе-теңдігін қамтамасыз етуді көздеді. Алайда, құрылыстың кемшіліктеріне байланысты Хатшылық тез арада басқа екі департаменттен басымдық алды. Сонымен қатар, бюрократияның қатаң бөлінісі, әрбір саяси бастама мақұлдану үшін күрделі процедурадан өтуі тиіс болды, тиімсіздікке әкелді. Шэньцзунның өзі ең белсенді саясаткер болғандықтан, бұл тиімсіздік көбінесе байқаусыз қалды, бірақ бала император Чжэцзун мен қабілетсіз император Хуйцзунның билігі мұндай жүйенің артықшылығын көрсетті. Жаңа саясатқа дейін құрылған Қаржы комиссиясы мен Императорлық жерлердің қазынасы таратылды және олардың орнына Кірістер министрлігі құрылды. Шэньцзун Батыс Сяға қарсы жаңа шабуылға қаражат жинау үшін Юаньфэн қазынасын құрды; шабуыл жеңілгенімен, қазына жаңа саясаттан және мемлекеттік монополиялардан түскен кірістердің сақталымы ретінде сақталды. Кірістер министрлігі де, Юаньфэн қазынасы да Сонгтың қаржы ресурстарын бақылауда ұстады. Юаньфэн реформалары, мүмкін, Сонг императоры Жэньцзунның тұсында ұсынылған институционалдық реформалар мен Бас кеңесшіліктің күшейіп келе жатқан билігіне қатысты алаңдаушылықтардан туындады, бірақ реформалардың қатаңдығы кейінгі династияның автократиялық сипатына ықпал етті. Жаңа саясаттан айырмашылығы, Юаньфэн реформалары Сима Гуан мен Ұлы жесір император Хуанрен басқарған консервативті реформаға қарсы қозғалыстан аман қалды, себебі олардың Тан дәуірінен шабыттанғандығы және Шэньцзунның оларды басқарғандығы себеп болды.

Вьетнамға қарсы науқан

1076 жылы император Шэньцзун Ли әулетінің билеушісі Ли Нян Тонгқа қарсы жорықтар ұйымдастырды.

Византия империясының елшілігі

Хан және Үш патшалық дәуіріндегі Қытайға ежелгі Рим елшіліктерінен басқа, Еуропамен байланыс XIII ғасырға дейін сирек немесе толығымен болмаған. Дегенмен, қытай деректерінен белгілі болғандай, Фо линнің (яғни Византия империясының) Михаил VII Дукас (Мие ли и линг кай са 滅力伊靈改撒) император Шэньцзунның билігінде болған 1081 жылы Қытайдың Сун әулетіне дипломатиялық миссия жіберген.

Батыс Ся әулетіне қарсы жорық

Император Шэньцзунның император ретінде жасаған тағы бір маңызды ісі – Тангуттар басқарған Батыс Ся мемлекетін әлсіретуге бағытталған шабуыл, оның барысында Батыс Ся әскерлері Цинь префектурасынан (庆州, қазіргі Циньян, Ганьсу провинциясы) қуылды. Сун әскері осы жорықтарда бастапқыда үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бірақ 1082 жылы Йонле (永乐城) қаласы үшін болған шайқаста Сун әскері жеңіліске ұшырады. Осының салдарынан Батыс Ся күшейіп, келесі ондаған жылдар бойы Сун империясы үшін үнемі қауіп тудыра берді.

Зичжи Тонгцзянь және басқа да әдеби шығармалары

Сима Гуан, өткен 1000 жылдың тарихына қызығушылық танытқан министр, 1084 жылы "Зицзи Тунцзянь" немесе "Үкіметке көмектесу үшін толық айна" еңбегін жариялады. Бұл кітап Чжоу әулетінен бастап Сун әулетіне дейінгі тарихи оқиғаларды қамтиды. Оның билік кезінде болған тағы бір маңызды әдеби жетістік – "Жеті әскери классика" жинағы, оның ішінде Тан Тайцзун мен Ли Вэйгун арасындағы сұрақ-жауаптардың жасалма екендігі де бар.

Өлім және мұра

1082 жылы Батыс Сяға жасалған Сун әскерінің шабуылы барысындағы Юнле қаласы шайқасындағы ауыр жеңіліс Шэньцзунның рухын түгелдей сындырды. Ол көз жасына алтырып, кеңесшілерін айыптады: "[Юнле қаласы] жорығы дұрыс емес екенін сіздердің біреуі де айтпады". Осыдан кейін, ол көп уақыт пен күш жұмсаған реформаларының сәтсіз аяқталғанын түсініп, үлкен күйзеліске түсті. Сәйкесінше, оның реформалық ынтасы баяулады және ол консерваторларды, әсіресе Сима Гуанды көбірек жақтады. 1084 жылдың күзінде Шэньцзун өлімі жақындағанын сезіп, тақтың мұрагерін Сима Гуан мен Лю Гонгчжуға тапсырды. Император Шэньцзун 1085 жылдың басында 36 жасында себебі белгісіз аурудан қайтыс болды, оның орнына ұлы Чжао Сюй таққа отырды және Император Чжэцзонг атанды. Император Чжэцзонг кәмелетке толмағандықтан, Шэньцзунның анасы, Императрица Гао, қайтыс болғанға дейін регенттік билік жүргізді. Шэньцзунның қайтысынан кейін саяси тартыс басталды. Император жесірінің консервативті тобы (оның құрамында Сима Гуан, Лю Гонгчжу, белгілі ақын Су Ши және неоконфуциандық ілімнің негізін қалаушы Чэн Хао болды) Цай Цзюэ тобын жеңді. Консерваторлар Жаңа саясатты күштен алып тастап, сарайдағы қалған реформаторларды тазартты.