Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Делемон (dəlemɔ̃; ; Дельсберг) – Швейцарияның Юра кантонының астанасы. 2013 жылғы мәліметтер бойынша қалада шамамен 12 000 адам тұрады.
Delémont (dəlemɔ̃; ; Delsberg, ) is the capital of the Swiss canton of Jura. The city has approximately 12,000 inhabitants as of 2013.
Тарих
Муниципалитет аумағы орта қола дәуірінде қоныстанған. Муниципалитет аумағында 15 құмыра қабір табылған. Қазіргі қаланың оңтүстігінде және батысында кейінгі қола дәуіріне жататын қоныстар болған. Қаланың оңтүстігінде темір дәуіріне қатысты бірнеше құрылыстар табылды. Римдік қонысқа қатысты деректер де бар, оның ішінде галло-римдік мавзолей және шағын монеталар жиынтығы. Аймақтағы бір немесе бірнеше виллалар қаланың жанында викус болғанын көрсетеді. Атаудың алғашқы тарихи жазбасы 736-37 жылдарға дейін Делемонте деп тіркелген. 1131 жылы неміс тілінде Телсперг атауы алғаш рет пайда болды. Салынған аумақтың ішінде, өнеркәсіптік ғимараттар жалпы аумақтың 2,8%-ын, тұрғын үйлер мен ғимараттар 9,8%-ын, ал көлік инфрақұрылымы 5,2%-ын құрайды. Электрмен жабдықтау және сумен қамтамасыз ету инфрақұрылымы, сондай-ақ басқа да арнайы дамыған аумақтар аумақтың 1,2%-ын, ал саябақтар, жасыл аймақтар мен спорт алаңдары 1,1%-ын құрайды. Орманды жерлердің 40,2%-ы тығыз орманмен жабылған, ал 1,8%-ы жеміс бақтарымен немесе ұсақ ағаш тобымен жабылған. Егіс жерлерінің 17,8%-ы егін өсіруге, 12,2%-ы жайылымдарға, ал 6,5%-ы альпілік жайылымдарға пайдаланылады. Муниципалитеттегі барлық су ағып жатқан су.
The area of the municipality was already settled in the middle Bronze Age. Fifteen urn burials have been discovered in the municipality. There were late Bronze Age settlements south and west of the modern city. Several Iron Age buildings have been discovered south of town. There is also evidence of a Roman settlement, including a Gallo Roman mausoleum and a small cache of coins. One or possibly several villas in the area may indicate the existence of a vicus near the town. The first historic mention of the name dates from 736 to 37 as Delemonte. In 1131, the first mention of the German name Telsperg was recorded. Of the built up area, industrial buildings made up 2.8% of the total area while housing and buildings made up 9.8% and transportation infrastructure made up 5.2%. Power and water infrastructure as well as other special developed areas made up 1.2% of the area while parks, green belts and sports fields made up 1.1%. Out of the forested land, 40.2% of the total land area is heavily forested and 1.8% is covered with orchards or small clusters of trees. Of the agricultural land, 17.8% is used for growing crops and 12.2% is pastures and 6.5% is used for alpine pastures. All the water in the municipality is flowing water.
Елтаңба
Қалалық гербтің суреттемесі: қызыл фонда күміс түсті крозье, астында алты күміс дөңгелек.
The blazon of the municipal coat of arms is Gules, a Crosier Argent over Coupeaux of Six of the same.
Экономика
1770 жылы қала сауда-өндірістің дамыған орталығы ретінде қалыптаса бастады. Халықтың шамамен 25% ғана егіншілікпен айналысты. 19 ғасырда өнеркәсіптік даму басталды, оның алға басушылары болат қорыту, сағат жасау, машина, сигарет және цемент өндірісі болды. Бұл жердегі ең танымал компаниялардың бірі – Венгер. Олардың зауытында көрме залдары жоқ. Бүгінде Делемонт кантонның экономикалық және әкімшілік орталығы, сондай-ақ Берн кантонының жанындағы Юра аймағының да орталығы болып табылады. Өндірістің дәстүрлі саласынан өзге, қызмет көрсету секторында да көптеген жұмыс орындары ашылды. Алайда, қала жоғары жұмыссыздық деңгейімен күресіп, тұрғындарын Базель немесе Биль сияқты ірі көршілес қалаларда жұмыс іздеуге мәжбүр етеді. 2010 жылы Делемонтта жұмыссыздық деңгейі 7,4% құрады. 2008 жылы алғашқы экономикалық секторда 50 адам жұмыс істесе, осы секторда 19 кәсіпорын жұмыс істеді. Екінші секторда 3094 адам жұмыс істеді, ал осы секторда 133 кәсіпорын тіркелді. Үшінші секторда 6946 адам жұмыс істеді, осы секторда 715 кәсіпорын қызмет етеді. 2000 жылы муниципалитетке 6137 жұмысшы келді, ал 1711 жұмысшы кетті. Муниципалитет жұмыс күшінің таза импортеры болып табылады, әрбір кеткен жұмысшыға 3,6 жұмысшы келеді. Делемонтқа келетін жұмыс күшінің шамамен 7,6% Швейцариядан тыс жерлерден келсе, жергілікті тұрғындардың 0,1% жұмыс үшін Швейцариядан шығады. Жұмыс істейтін халықтың 13,7% жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 55,3% жеке көлікпен барады. Делемонт айналасындағы қалалармен жақсы жол байланысына ие. Ол Базель және Бьенне, сондай-ақ Ла-Шо-де-Фон қалалары арасындағы басты жол бойында орналасқан. 1998 жылы Юра кантонындағы алғашқы автожолдың (A 16) бөлігі Делемонт пен Поррентрюй арасында ашылды. Алғашқы теміржол желісі 1875 жылы Базельден Делемонтқа жетті, ал Мутьеге дейінгі жалғастыру 1876 жылы аяқталды. Базельден Бьеннеге барлық пойыз Делемонтта бағытын өзгертуге тиіс. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1944 жылдың 8 қыркүйегінде одақтастар теміржол стансасын қатемен бомбалады, нәтижесінде бірнеше теміржол қызметкерлері жарақат алды. Айналасындағы елді мекендерге жақсы дамыған автобус жүйесі қызмет көрсетеді.
By 1770, the city had already begun to develop as a strong trading and manufacturing center. Only about 25% of the population was still engaged in agriculture. In the 19th century, industrialization began, led by steel mills, watchmaking, and machine, cigar, and cement manufacturing. Perhaps the most well known firm based here is Wenger. Their factory does not have a show room. Today, Delémont is the economic and governmental hub of the canton, as well as the neighboring Jura region of the Canton of Bern. In addition to its traditional manufacturing core, it has developed much employment in the service sector. Although, it is plagued by a large unemployment rate, forcing its inhabitants to seek for jobs in the larger neighboring cities such as Basel or Biel. as of 2010, Delémont had an unemployment rate of 7.4%. as of 2008, there were 50 people employed in the primary economic sector and about 19 businesses involved in this sector. 3,094 people were employed in the secondary sector and there were 133 businesses in this sector. 6,946 people were employed in the tertiary sector, with 715 businesses in this sector. In 2000, there were 6,137 workers who commuted into the municipality and 1,711 workers who commuted away. The municipality is a net importer of workers, with about 3.6 workers entering the municipality for every one leaving. About 7.6% of the workforce coming into Delémont are coming from outside Switzerland, while 0.1% of the locals commute out of Switzerland for work. Of the working population, 13.7% used public transportation to get to work, and 55.3% used a private car. Delémont has good road connections to the surrounding cities. It lies on the main road between Basel and Bienne, as well as La Chaux de Fonds. In 1998, the first stretch of motorway in the canton of Jura (the A 16) was opened between Delémont and Porrentruy. The first stretch of rail line reached Delémont from Basel in 1875. The continuation to Moutier was completed in 1876. All trains from Basel to Bienne must reverse in Delémont. During World War II, the railway station was accidentally bombed on 8 September 1944 by the Allies, injuring a number of railway employees. A well developed bus system serves the surrounding countryside.
Ұлттық маңызы бар мұра нысандары
Ворбург шіркеуі, Принц-епископтар сарайы, Сент-Марсель шіркеуі, Юрассиен өнер және тарих мұражайы және Tour Rouge, локомотивтерге арналған тарихи айналмалы платформа және теміржол дөңгелек депосы – Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұралық нысандар тізіміне енгізілген. Делемонттың ескі қаласының барлық бөлігі Швейцария мұралық нысандарының тізіміне кіреді.
The Vorbourg Chapel, the Prince Bishops' Castle, St Marcel's Church, the Museum jurassien d’art et d’histoire and the Tour Rouge, the historic turntable for locomotives and the railway roundhouse are listed as Swiss heritage site of national significance. The entire old town of Delémont is part of the Inventory of Swiss Heritage Sites.
Туризм
Ортағасырлық қала орталығы әлі де бастапқы контурларын сақтап тұр. Қала қақпаларының екеуі 18 ғасырдан: Porte au Loup (1775) және Porte de Porrentruy (1756–59). Сондай-ақ, 13 ғасырда салынған Tour des Archives-тің қала қабырғасының бөліктері де бар. Қала алаңдарын 16 ғасырдан бастап салынған, Ренессанс стиліндегі монументальді фонтандар көркейтеді. Католик шіркеуі Сент-Марсель 1762 жылдан 1767 жылға дейін бароккодан классикалық стильге дейінгі архитектуралық стильдердің қоспасымен салынған. Базель епископтары тұсындағы маңызды ғимараттардың ішінде – Hôtel de Ville (1742–1745 жылдары салынған), Châtellenie (қазір Кантондық Парламент ретінде пайдаланылады, 1717 жылы қайта жаңартылған) және Епископ сарайы (1716–21) бар. Сент-Мишельдің кеш готикалық шапкішы 17 ғасырға дейін салынған. Делемонт синагогасы қаланың батыс бөлігінде орналасқан. 1560 жылы салынған Домонт қамалы қазір мейрамхана болып табылады. Бұған қоса, Бырс өзенінің батыс жағында ерте ортағасырлық Vorbourg қамалының қираған қалдықтары бар. Оның жанында 1049 жылы киеленген және бірнеше рет жаңартылған шапкіш тұр. Мадонна бейнесі бар негізгі алтарь 16 ғасырдан бастап салынған.
The medieval city center still has its original outline. Two of the city gates date from the 18th century: the Porte au Loup (1775) and the Porte de Porrentruy (1756–59). There are also still parts of the city wall, with the Tour des Archives, which was originally built in the 13th century. The city squares are marked by monumental fountains dating from the 16th century, in Renaissance style. The Catholic church of Saint Marcel was built from 1762 to 1767 with a mixture of architectural styles from the baroque to the classical. Other important buildings from the time of the Bishops of Basel are the Hôtel de Ville (built from 1742 to 1745), the Châtellenie (now used as the Cantonal Parliament, remodeled in 1717), and the Episcopal Palace (1716–21). The late gothic chapel of Saint Michel dates from the 17th century. The synagogue of Delémont is in the western part of the city. The Castle of Domont, built in 1560, is now a restaurant. There are also ruins of an early medieval castle, the Vorbourg, on the west side of the Birs. Next to them stands a chapel, dedicated in 1049 and repeatedly renovated. The main altar with the Madonna dates from the 16th century.
Мәдениет
Делемон 2006 жылы архитектуралық мұрасын сақтағаны үшін Ва́ккер сыйлығымен марапатталды.
Delémont was awarded the Wakker Prize for preservation of its architectural heritage in 2006.
Білім
Делемонт қаласында халықтың шамамен 3 706 адам (32,6%) міндетті емес жоғары орта білімін аяқтаған, ал 1 308 адам (11,5%) қосымша жоғары білім (университет немесе Fachhochschule) алған. Жоғары білім алған 1 308 адамның 54,1%-ы швейцариялық ерлер, 28,3%-ы швейцариялық әйелдер, 10,2%-ы швейцариялық емес ерлер және 7,5%-ы швейцариялық емес әйелдер. 2009–2010 оқу жылында Делемонт қаласында 78 сыныпта барлығы 1471 оқушы оқыды. Қала аумағында 13 балабақша сыныбында 236 оқушы оқыды. Муниципалитетте 35 бастауыш сынып және 690 оқушы бар. Сол жылы 30 орта сыныпта барлығы 545 оқушы оқыды. 2000 жылы Делемонт қаласына басқа муниципалитеттерден 631 оқушы келді, ал 277 тұрғын муниципалитеттен тыс мектептерге барып оқыды.
In Delémont about 3,706 or (32.6%) of the population have completed non mandatory upper secondary education, and 1,308 or (11.5%) have completed additional higher education (either university or a Fachhochschule). Of the 1,308 who completed tertiary schooling, 54.1% were Swiss men, 28.3% were Swiss women, 10.2% were non Swiss men and 7.5% were non Swiss women. During the 2009–10 school year, there were a total of 1,471 students attending 78 classes in Delémont. There were 13 kindergarten classes with a total of 236 students in the municipality. The municipality had 35 primary classes and 690 students. During the same year, there were 30 lower secondary classes with a total of 545 students. as of 2000, there were 631 students in Delémont who came from another municipality, while 277 residents attended schools outside the municipality.
Спорт
Футбол клубы SR Delémont Швейцарияның Челлендж лигасынде ойнайды.
The football club SR Delémont play in the Swiss Challenge League.