Кіріспе

Судовия тілі (сонымен қатар Йотвинг немесе Ятвинг тілі деп те аталады) - Солтүстік-Шығыс Еуропаның Батыс Балтық тілдерінің бірі. Судовия тілі Ескі Прус тілімен тығыз байланысты болған. Бұрын бұл тіл Неман өзенінің оңтүстік-батысында, қазіргі Литва аумағында, Галинияның шығысында және Йотвингінің солтүстігінде, сондай-ақ Шығыс Пруссиядағы жер аударылғандардың арасында сөйленген.

Атауы

Бұл тіл йотвинг, ятвинг немесе судовия тілі деп аталады. Бұл атаулар сол аймақта өмір сүрген оңтүстік және солтүстік тайпалардың аттарынан шыққан. Немістер пруссиялықтардан "судовиялық" деген атауды естігенде, тек солтүстік тайпаның атын білді, ал оңтүстіктегі поляктар өзін ятвинг деп атаған тайпамен танысты. Немістер де, поляктар да бұл терминдерді аймақтың барлық балтық халқына қолданды. Олардың қоныстанған жері Судовия [Сандерленд], Йотва [Жетвен], Дайнавия немесе Полексия деп аталады.

Жіктеу

Судовия тілі – Балтық тармағына жататын үнді-еуропалық тіл. Судовия тілін Балтық тілдер тобына жатқызуға бірнеше ұсыныс бар. Бецценберг судов тілінің оңтүстік литва диалектісі екенін болжады. Отребский оны Шығыс және Батыс Балтық тілдерінің арасындағы көпірлік тіл деп мәлімдеді. Кейбіреулер оны ерекше Батыс Балтық тілі деп санайды, ал басқалары – Ескі прус тілінің диалектісі деп есептейді. Тарихи деректерде судов тілінің Ескі прус тіліне өте ұқсас және өзара түсіністі болғаны айтылады. Мысалы, 1-ші Ескі прус катехизисінің кіріспесінде (1545 жылы Кенигсбергте басылған, алғашқы Балтық тіліндегі кітап): "Die Sudawen aber wiewol ihre rede etwas nyderiger wissen sich doch inn diese preüßnische sprach: wie sie alhie im Catechismo gedruckt ist auch wol zuschicken und vernemen alle wort." – "Бірақ судовтар, олардың сөйлеуі біршама төмен болса да, бұл прус тілінде, Катехизисте басылғандай, жақсы түсініседі және әр сөзді ұғынады". Батыс Балтық тілдеріндегі сирек кездесетін материалдардағы ұқсастықтармен бірге, бұл көптеген тіл білімі мамандарын Судовия тілінің Батыс Балтық тармағына жататындығы тұжырымына жеткізеді. Судовия тілі, Ескі прус тілі сияқты, кейіннен гот тілінің ықпалына түсті, ал Шығыс Балтық тілдері фин тілдерімен көбірек байланыста болды.

Тарих

Судовия және көршілес Галиния – грек географы Птолемейдің біздің заманымыздан бұрын 2-ғасырда Galíndai және Soudinoí (Γαλίνδαι, Σουδινοί) деп атаған екі Балтық тайпасы немесе ұлты. Пётр Дусбургский өзінің 14 ғасырлық «Пруссия жерінің жылнамасы» еңбегінде Судовияны және оның тұрғындарын судовиттер деп атайды, оларды прус тайпаларының бірі ретінде көрсетеді. Оның мәлімдемесіне сәйкес, 13 ғасырдың соңында 1500-1600 судовиялық күштеп Самбияға қоныс аудартылған. Тевтон ордені аймақты басып алғаннан кейін, тіл жойылып, оның сөйлеушілері біртіндеп неміс, литва және славян халықтарының құрамына сіңіп кетті. Джон Полиандер 1535 жылы Пруссияның Кенигсберг қаласының жанында тұратын судовиялықтар туралы жазған, онда 32 ауыл судини тілінде сөйлеген. Олар ежелгі прус тіліне ұқсас тілде сөйледі, бірақ янтарь үшін самбиялық (ескі прус) терминін емес, «гентарас» терминін қолданды. Одан біз судовиялықтардың самбиялықтардан бөлек тұрғанын, өз тайпасының ішінде үйленгенін және көршілес прус халқымен араласуға «тілеуші болған жағдайда да» рұқсат бермегенін білеміз. Олар өз дәстүрлерін қатаң сақтап, қола қоңыраулары бар саусақ және құлақ сығанақтарын, күміс белбеулерді киген. Ешқандай зат сырттан әкелінбеді, барлығы жергілікті шеберлердің қолынан туды. Кристоф Хартнок 1684 жылы Самбияда әлі де судовиялықтар бар екенін хабарлады.

Грамматика

Судовия тілдері үшін ұсынылған бірнеше грамматикалық ерекшеліктер, басқа тілдердегі болжамды судовиялық субстратқа немесе поляк тіліндегі Йотвингия сөздігіне негізделген (оның судовия тілін көрсететіні әлі анық емес). Сондықтан, қандай да бір мәліметке сенімділікпен айту қиын. Бұл тіл басқа балтық тілдерінде жоғалған көптеген көне ерекшеліктерді сақтап қалған сияқты. Сөздіктегі тілде орта балтық тілінің дара сан, орталық жатыс септігінің аяқталуы сақталған (Пруссия тіліндегідей), нәтижесінде тілде үш род болды. Тілде алты грамматикалық септік бар: атау септігі, шақыру септігі (Судовия кітабынан алынған мысал: "Kails naussen gnigethe."), толықтау септігі, меншік септігі, берік септігі және орналас септігі, сонымен қатар түрлі тәсілдерді білдіретін күрделі морфология бар. Бұл ежелгі балтық тілінің шекаралық диалектісі болды, ол орта балтық тілдері тобында жоғалған көптеген көне ерекшеліктерді сақтап қалды.

Ономастика

Конституциялық Синодтың 1530 жылғы Евангелиясында Самландта судавиялықтардың әлі де табынған құдайларының тізімі келтірілген: "Оккопирмус, Суалкстикс, Аусшаутс, Аутримпус, Потримпус, Бардоайтс, Пилуитис, Паркунас, Пеколс, ". Солтүстік-шығыс Польша, Солтүстік-батыс Беларусь және Литва топонимдері де сөздерді сақтап қалған.

Басқа тілдердегі деректер

Кейіннен йотвингтердің аумағы қазіргі Польшаның солтүстік-шығысындағы Беласток және Сувалки қалалары мен жақын орналасқан Белоруссиядағы Гродно (бұрынғы Гродно) қаласының славян тайпаларымен басылып алынып, қоныстандырылды. Белоруссия мен Украина аумағында балтық тілінің кейбір элементтері әлі де сақталған, себебі жергілікті тұрғындардың саны аз болды және Литвадан келген босқындарды қайта қоныстандыру жүргізілді. Зиетель (, Дятлово, , Zdzięcioł) диалектісі ерекше қызығушылық тудырды. Казлаускас "ай" ("mėnas") сөзінің (бірлік датив жайы – mënui) диалекттерде (Zietela, Lazdijai) және Бреткунастың жазбаларында кездесетінінің, s жұрнағымен түзілген есімдердің қалдығы болуы мүмкін екенін айтты. Литвадағы Друскининкай диалектісі де судов тілінің ықпалында болды.

Фрагментарлық мәтіндер

Сондай-ақ, "Warhafftige Beschreibung der Sudawen auff Samland sambt ihren Bock heyligen und Ceremonien" – Самландтағы судовтардың шынайы сипаттамасы, олардың ешкілерді қастерлеуі және рәсімдері – 16 ғасырдың ортасында Иероним Малетий жазған бірнеше судов тіліндегі тіркестер бар. Көптеген ғалымдар бұл мәтіндерді көне прус тілінің нұсқасы деп санайды, ал Норбертас Велиус оларды нағыз судов тілі деп есептейді. Бейгейте бейгейте пеколле. Қайылс науссен гнигете. Қайылс поскайлс айнс пар антрэс. (ішімдікке арналған тілек) Келлевезе периот, Келлевезе периот. Очо Мой миле шванте Панике.