Кіріспе

Үш патшалық соғысы кезінде Шотландияны басқарған Аргилл маркизі, Аргиллдің 8-ші графы, Кэмпбелл кланының басшысы (1607 жылдың наурызы – 1661 жылдың 27 мамыры) – шотланд дворяны, саясаткер және пэр. 1640 және 1650 жылдардағы Үш патшалық соғысы деп аталатын қақтығыстың көп бөлігінде Шотландия үкіметінің де-факто басшысы болған ол, король Чарльз I және Каролина дінтақымыларының қалаған жолына – Англикандық жоғары шіркеу және епископтарды орнатуға қарсы тұрып, пресвитериандық дінді орнату үшін күрескен Келісімшілдер қозғалысының негізгі көшбасшысы еді. Ол көбінесе роялист генерал Джеймс Грэм, Монтроздың 1-маркизіне басты қарсылас ретінде еске алынады.

Ерте өмір

Аргилл маркизі Арчибальд Кэмпбелл, Аргиллдің 7-ші графы Арчибальд Кэмпбелл мен оның бірінші әйелі Агнес Дуглас, Мортонның 6-шы графы Уильям Дугластың қызынан туған үлкен ұлы болды. Ол 15 қаңтарда 1622 жылы Сент-Эндрюс университетіне қабылданды және онда білім алды. Әкесі протестантизмнен бас тартып, Испанияның Филип III жағына қару алып шыққанда, ол өмірінің басында Лорд Лорн ретінде Аргилл иеліктеріне сенімділікпен ие болды; және ол Кэмпбелл кланына 20 000 қол астындағы әскермен дерлік толық билік жүргізді, Бэйлидің сөзінше, ол "патшалықтағы ең ықпалды тұлға" болды. Аргиллдің бойы орташадан жоғары, бірақ денесі жұқа екені айтылады. Оның қызғылт шашы болған, ол жасы ұлғайған сайын қараңғыр түске енген – жоталықтар арасында оны көбінесе "қызыл Аргилл" деп атаған, және ол айқын қалықтыққа ие болған. Замандастары оның өте тартымды және көндіруге қабілетті болғанын айтқан, бірақ өмірінің басында ол әңгіме оның қалауынша болмаса, кенеттен бөлмеден шығып кететін әдетке ие болды. Кларендон былай деді: "Оның зиялы қабілеті зор, ал оның юморы көңілді және жағымды, бірақ оған компания немесе пікір ұнамаса ғана".

Ковентер қозғалысында

1637 жылы король мен Шотландия арасындағы діни дау басталғанда, король Лорнның қолдауын іздеуге І Карл асықты. Ол 1628 жылы жеке кеңесші болып тағайындалды. 1638 жылы король оны Тракуэр және Роксбург графтарымен бірге Лондонға шақырды, бірақ ол ықпал етуге келіспеді, Карлді оның деспотиялық шіркеу саясатынан ескертті және Уильям Лаудқа зор қарсылық танытты. Соның салдарынан Рандал МакДоннелл, Антрим графына Аргиллге шабуыл жасау және МакДональдтарды Кэмпбеллдерге қарсы қоздыру туралы құпия тапсырма берілді. 1638 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін атақ мұрагерлік алған Аргилл бастапқыда пресвитериандыққа бейім болмаған, бірақ енді ұлттық дін мен бостандықтарды қорғау үшін Келісімнің жағына шықты. Аргилл Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының отырыстарына қатысуын жалғастырды, тіпті Маркиз Хамильтон оны таратып жібергеннен кейін де, епископтық жойылғаннан кейін де. 1639 жылы ол Лаудқа, содан кейін корольге Бас ассамблеяның әрекеттерін қорғап хат жіберді. Бірінші епископтар соғысы барысында Аргилл әскер жинап, Аррандағы Гамильтонның Бродик қамалын басып алды. Бервик бейбіт келісіміне қол жеткізгеннен кейін, ол Джеймс Грэмге, Монтроздың 1-маркизіне қарсы, бұрын король тағайындаған баптардың иелерін сайлау құқығын өзіне қамтамасыз ететін ұсыныс жасады. Бұл шотланд конституциясына түбегейлі өзгеріс болды, онда мемлекеттік істерді басқару өкілді органға жүктелді және тәждің бақылауынан алынды. Корольдің Аргиллді Аргиллдің сот төрешісі лауазымынан айыру әрекеті сәтсіз аяқталды, ал 1640 жылы мамыр айында Карл парламенттің жұмысын тоқтатқаннан кейін, Аргилл парламенттің отырыстарын жалғастыру және патшалықтың үкіметі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін комитет құруды ұсынды, ол комитеттің жетекшісі болды. Маусым айында Екінші епископтар соғысының бөлігі ретінде оған Атолл және Ангустағы корольшілдерге қарсы от пен қылыш комиссиясы сеніп тапсырылды, ол Атоллдың 1-графы Джон Мюррейді тұзаққа түсіргеннен кейін толық және қатыгездікпен орындалды. Осы оқиғаға байланысты "Бонни Хуз о'Эрли" өртенді. Осы кезде Монтроз бен Аргилл арасындағы жеке пікір қақтығысы ашық жарылысқа әкелді. Біріншісі Карлдың Шотландияға сапары алдында Аргиллді парламентте мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыптауды жоспарлады. Алайда, олардың жоспары ашылып, Монтроз және басқалары түрмеге қамалды. Сондықтан король келгенде, ол өзінің барлық ықпалы мен билігінен айырылды. Чарльзға тек бірқатар жеңілдіктер жасау қалды. Ол сот және саяси тағайындауларды парламентке жүктеді, 1641 жылы Аргиллді маркиз етіп тағайындады және үйіне қайтты, Кларендонның сөзімен айтқанда, осы патшалықты сыйға берді. Осы аралықта Аргилл, Гамильтон және Ланаркты ұрлауға жасалған сәтсіз әрекет болды, ол "Оқиға" деп аталды. Аргилл осы дағдарыста ұлттық партияны өзіне ортақ себепке адал етуде және 1643 жылы Ұзақ Парламентпен одақ құруда маңызды рөл атқарды.

Ағылшын және шотландтық азаматтық соғыстары

1644 жылдың қаңтар айында ол Шотландия әскерін Англияға Екі Корольдік комитетінің мүшесі және атты әскер тобының командирі ретінде сүйемелдеді, бірақ наурыз айында Шотландия Азамат соғысында роялистерді басуға және өз территориясын қорғауға оралуға мәжбүр болды. Ол Хантлиді сәуір айында шегінуге мәжбүр етті. Шілдеде ол Шотландиядағы роялистік күштердің басшысы болған Монтрозбен бірігіп соғысқан, Аргиллге қоныс тепкен ирланд әскерлеріне көмектесу үшін ілгері жылды. Ешбір генерал екіншісінен басымдыққа ие бола алмады, тіпті шайқасқа да түсе алмады. Аргилл кейін Эдинбургке оралды, өкілеттігінен бас тартты және Инверарей қамалына шегінді. Монтроз желтоқсанда күтпеген жерден оны қуып жетіп, Розенатқа қашуға мәжбүр етті және оның территориясын қиратты. 1645 жылдың 2 ақпанында Аргилл Монтроздың соңынан солтүстікке қарай жылжып, Инверлохиде оған шабуыл жасалды. Ол өз әскерінің, оның ішінде 1500 Кэмпбеллдің, қорқынышты қырғынын, баржасынан көрді, ол аттан құлағаннан кейін көлге шегінген еді. Ол 12 ақпанда Эдинбургке келді және 15 тамызда Килситте Монтроздың тағы бір үлкен жеңісіне куә болды, содан кейін Ньюкаслға қашты. Аргилл 12 қыркүйекте Филипхоуда Монтроздың соңғы жеңілісімен оның қауіпті қарсыласынан аман қалды. 1646 жылы ол шотланд әскеріне бағынғаннан кейін Ньюкаслде патшамен келіссөздер жүргізуге жіберілді, онда ол парламенттің талаптарын жұмсартуға және патшаны оларды қабылдауға көндіруге тырысты. 1646 жылдың 7 шілдесінде ол Дивиндер Ассамблеясының мүшесі болып тағайындалды. Осы уақытқа дейін Аргиллдің саясаты өте табысты болды. Шотландияның ұлттық бостандықтары мен діні қорғалды және кепілдендірілді, ал Шотландиядағы патшаның билігі көлеңкеге дейін төмендетілді. Бұған қоса, бұл жеңістер ағылшын оппозициясымен одақтасу арқылы және көршілес мемлекеттегі Парламент пен пресвитериандық діннің кейінгі жеңісі арқылы одан әрі нығайтылды. Патшаның өзі олардың арасында тұтқынға алынған еді. Бірақ Аргиллдің ықпалы оның бүкіл саясаты негізделген екі елдің арасындағы одақ үзілгеннен кейін сақталмады. Ол 1647 жылдың желтоқсанында Англия Парламентіне қарсы Шарль I мен шотландтар арасында жасалған келісімге қарсы шықты. Джеймс, Гамильтон герцогы, Англияға аттанды және келесі тамызда Престонда Кромвельге жеңіліске ұшыраған «Келісім жасаушылар» әскеріне басшылық етті. Аргилл 1648 жылдың қыркүйегінде Стерлинг шайқасында күтпеген шабуылдан мүжілгеннен кейін, Эдинбургтегі «Сойылдар» тобына, яғни Ескі Келісімді сақтаушыларға қосылды және Джон Кэмпбелл, 1-ші Лоудун графы мен Александр Лесли, 1-ші Левен графының қолдауымен жаңа үкімет құрды, ол 1648 жылдың 4 қазанында Оливер Кромвеллді қарсы алды.

Англия парламентімен соғыс және жеке күйреуі

Алайда, бұл одақ 1649 жылғы 30 қаңтарда Шарль I-нің өлім жазасын алуымен бірден күйреп, Шотландияда үлкен үрей тудырды. Соңынан болған шатасқан оқиғалар тізбегінде Аргилл ұлттық саясатты бақылаудан шығарды. Ол өзін сол кезде "шатасқан уақытта шатасқан адам" деп сипаттайды, ал оның "әрекеттері кері нәтиже берді". Аргилл Келісімшілердің Шарль II-ні Шотландияға шақыруын қолдады және Эдинбургте өлім жазасына кесілген Монтрозды арбаға байланған күйінде көрді. Шарль II Шотландияға келгенде, Келісімге қол қойып, Монтрозды мойдаламай, Аргилл әкімшіліктің басында қалды. Данбардағы жеңілістен кейін Шарль герцогтік атақ пен Гартер орденімен қолдауын сақтап, Аргилл патшаны өзінің қызы Леди Аннаға үйлендіруге тырысты. 1651 жылғы 1 қаңтарда ол Скунда Шарльдің басына тәж кигізді. Бірақ оның билігі Гамильтондықтар партиясына өтті. Аргилл Англияға жорыққа қарсы күресті, бірақ оны тоқтатуға қол жеткізбеді. Шотландияның кейін басылуы кезінде, Инверарей қамалында бір жылға жуық уақыт тұрғаннан кейін, ол 1652 жылдың тамызында күтпеген жерден қолға түсіп, Ұлттар Достастығына бағынды. Осымен оның құлайтыны белгілі болды. Оның саясаты сәтсіз аяқталды, билігі жойылды. Ол үлкен қарызға батып, үлкен ұлы және мұрагері Арчибальдпен соншалық дауласқан еді, өзінен қорғану үшін үйіне гарнизон талап етуге мәжбүр болды.

Кейінгі өмірі мен еңбектері

1654 жылы Далкитте Монкқа шағымдану үшін барған кезде Аргилл кредиторларынан көптеген жеке қорлауларға ұшырады, ал 1655 жылдың қыркүйегінде Шотландия Парламентінен өзіне тиесілі ақша алу үшін Лондонға барғанда қарыз үшін тұтқындалды, бірақ көп ұзамай босатылды. Ричард Кромвельдің 1659 жылғы Парламентіне Аргилл Абердинширден депутат ретінде сайланды. Жаңару кезінде Аргилл Уайтхоллға барып, Карл II-нің бұйрығымен бірден тұтқындалып, Лондон мұнарасына (1660 ж.) қамалды. Ол Карл I-нің өліміне қатысқандығынан ақталды және толық айыптан құтылуға жақын болды, бірақ Аргиллдың Монкқа жазған хаттарының тобы оның Кромвельдің Англия протекторатымен, әсіресе 1652 жылы Гленкерннің роялистік көтерілісін күшпен басудағы ынтымақтастығын нақты көрсетті. Ол кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді, оның басы кесілуі "Қыз" деп аталатын орында 1661 жылдың 27 мамырында патша өлім туралы жарлыққа қол қойғанға дейін орындалды. Оның соңғы сағаттарында Толбут түрмесіне қараған Толбут шіркеуінің (Сент-Джайлс соборында орналасқан) Арчибальд Хатчисон қатысты. Оның басы бұрын сол жерде көрсетілген Монтроздың басы сияқты Толбуттың батыс жағындағы тізеге орнатылды, ал денесі Килмун шіркеуіне, Кил-Локқа жақын жерге жерленді, онда 1664 жылы бас та қойылды. 1895 жылы Эдинбургтегі Сент-Джайлс шіркеуінде оның есіне ескерткіш орнатылды.

Шығармалары

Тауэрде түрмеде отырғанда ол "Ұлына нұсқаулар" (1661) еңбегін жазды. Оның кейбір сөздері, оның ішінде дарға ілінгенде айтқан сөзі, жарияланып, "Харлеянский мисселлани" жинағында басылған.

Отбасы

Аргилл леди Маргарет Дугласқа үйленді, ол Мортонның 7-ші графы Уильям Дугластың екінші қызы еді. Олардың екі ұлы болды, үлкені Арчибальд әкесінен кейін 9-шы граф атанды, сондай-ақ төрт қызы болды.