Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Араукария тұқымдасына жататын қылқан жапырақты ағаштар түрі.
Species of conifer in the family Araucariaceae
Араукария гетерофилласы (синонимі A. excelsa) – қылқан жапырақты ағаштардың бір түрі. Оның халық арасындағы атауы – Норфолк аралы қарағайы (немесе Норфолк қарағайы), бұл ағаш Австралияның Тынық мұхитында, Жаңа Зеландия мен Жаңа Каледония арасында орналасқан Норфолк аралының сыртқы территориясында өседі. Бұл Пинасея тұқымдасына жататын Pinus туысына жататын нағыз қарағай емес, керісінше, Араукария тұқымдасына жататын Араукария туысының мүшесі, оған арқанды қарағай да кіреді. Араукария туысының өкілдері Оңтүстік Тынық мұхитында кең таралған, әсіресе Жаңа Каледонияда (Норфолк аралынан солтүстікке қарай) 13 жақын туысқан және сыртқы түрі ұқсас түрлер кездеседі. Жапырақтарының симметриялық пішініне байланысты оны кейде жұлдызды қарағай, полинезиялық қарағай, үшбұрышты ағаш немесе тірі Рождество ағашы деп те атайды.
Araucaria heterophylla (synonym A. excelsa) is a species of conifer. As its vernacular name Norfolk Island pine (or Norfolk pine) implies, the tree is endemic to Norfolk Island, an external territory of Australia located in the Pacific Ocean between New Zealand and New Caledonia. It is not a true pine, which belong to the genus Pinus in the family Pinaceae, but instead is a member of the genus Araucaria, in the family Araucariaceae, which also contains the hoop pine. Members of Araucaria occur across the South Pacific, especially concentrated in New Caledonia (about due north of Norfolk Island) where 13 closely related and similar appearing species are found. It is sometimes called a star pine, Polynesian pine, triangle tree or living Christmas tree, due to its symmetrical shape as a sapling.
Тарих
Норфолк аралын алғаш көріп өткен еуропалық – капитан Джеймс Кук. 1774 жылы HMS Resolution кемесімен Оңтүстік Тынық мұхитына жасаған екінші сапарында Кук, желкенді кемелердің мачталары мен рейкалары ретінде пайдалануға ыңғайлы болып көрінген, биік, түзу ағаштардан тұратын үлкен ормандарды байқады. Бірақ 1788 жылы аралды Ұлыбританиядан келген сотталғандар жаулап алғанда, Норфолк аралының қарағайлары осы мақсатқа жеткілікті мықты емес екені анықталды және бұл идеядан бас тартылды. 1950 жылдардың соңында Норфолк қарағайының сынақ партиясы, Норфолк аралында ағаш экспорттау өнеркәсібін дамыту ниетімен, Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Сидней қаласындағы фанера өндірушілерге жіберілді. Фанера компаниялары жақсы нәтижелерді хабарлағанмен, Норфолк аралының кеңесшілер кеңесі бұл өнеркәсіпті тұрақты емес деп шешті және ағаш өндірісін тек жергілікті қажеттерге қалдыруға бекітті. Бұл ағаш ағаш өңдеуге өте жақсы, сондай-ақ Кук қарағайымен бірге Гавайи шеберлері оны кеңінен пайдаланады.
The first European known to have sighted Norfolk Island was Captain James Cook. In 1774, on his second voyage to the South Pacific in HMS Resolution, Cook noted the presence of large forests of tall, straight trees that appeared to be suitable for use as masts and yards for sailing ships. However, when the island was occupied in 1788 by convicts transported from Britain, it was found that Norfolk Island pine trees were not resilient enough for such use and the idea was abandoned. In the late 1950s, a trial shipment of Norfolk pine logs was sent to plywood manufacturers in Sydney, New South Wales, with the hope of developing a timber export industry on Norfolk Island. Although the plywood companies reported excellent results, the industry was deemed not sustainable by the Norfolk Island Advisory Council, which decided to reserve timber production for local use. The timber is good for woodturning and, together with the similar Cook pine, is extensively used by Hawaiian artisans.
Сипаттама
Ағаш баяу өседі және 15 метрге дейін биіктікке жетеді, тік, түзу сабақтары мен симметриялық бұтақтары бар, тіпті басқа түрлерді қисайта алатын үнемі соғатын жағажай желдеріне де төтеп береді. Тіке сабағынан бес дерлік көлденең немесе сәл көлбеу бұтақтар шығады, олар қабаттар құрайды; әр қабаттың жазықтығы мінсіз бесбұрыш. Егер ағаш үй ішінде өсірілсе, кішкентай болып қалады. Сұр қоңыр қабық ұсақ қабыршақтар түрінде түсіп қалады. Бұтақшалары 4-7 аралығындағы жүйелі айналымдарда орналасқан. Жас жапырақтары жұмсақ және ине тәрізді, ұзындығы шамамен, жас ағаштардағы негізінде қалың, ал ересек ағаштарда қисық, ұзындығы және ені әртүрлі. Қоңыздардың бұтақтарындағы ең қалың, қабықша тәрізді жапырақтар жоғарғы жағында орналасқан. Қоңыздар дөңгелек, шар тәрізді, ұзындығы және диаметрі, пісуіне шамамен 18 ай уақыт керек. Піскен кезде олар ыдырайды, жаңғақ тәрізді жеуге жарамды тұқымдарды босатады. Тұқымдарының ұзындығы және диаметрі шамамен, кең қанаттары бар. Төрт жапырақшасы бар. Бұл екі үйлі ағаш (еркек және әйел гүлдері әртүрлі өсімдіктерде), бірақ ол моноэцисті де болуы мүмкін. Heterophylla ғылыми атауы ("әртүрлі жапырақтар") жас және ересек өсімдіктер арасындағы жапырақтардың айырмашылығынан туындайды.
The tree is slow growing and can reach a height of , with straight vertical trunks and symmetrical branches, even in the face of incessant onshore winds that can contort most other species. From the straight trunk, it emits five almost horizontal or slightly oblique branches, forming floors; the plane of each floor is a perfect pentagon. If kept indoors, the tree remains smaller. The grey brown bark falls off in fine scales. The branchlets are four to seven in regular whorls. The young leaves are soft and awl shaped, long, about thick at the base on young trees, and incurved, long and variably broad on older trees. The thickest, scale like leaves on coning branches are in the upper crown. The cones are squat globose, long and diameter, and take about 18 months to mature. They disintegrate at maturity to release the nut like edible seeds. The seeds have a length of and a diameter of about with wide wings. There are four cotyledons present. It is a dioecious tree (male and female flowers in different plants), although it can also be monoecious. The scientific name heterophylla ("different leaves") derives from the variation in the leaves between young and adult plants.
Өсіру
Бұл ағаштың ерекше сыртқы түрі, кең аралықта орналасқан бұтақтары және симметриялық үшбұрышты пішіні оны жеке немесе аллеяларда өсіруге танымал түр етеді. Ағаш толыққан соң пішіні симметриялық болмауы мүмкін. «Норфолк аралы қарағайы» деген түр атауының эндемикалық екенін көрсететін мағынасына қарамастан, бұл түр экзотикалық, көз тартарлық сыртқы түрі мен климатқа бейімделу қабілетінің арқасында әсемдік үшін кеңінен отырғызылады және қазір Жерорта теңізі және ылғалды субтропиктік климатты аймақтарында бүкіл әлемде кездеседі. Ол терең құмда жақсы өседі, бірақ жас кезінде жеткілікті су алуы керек. Бұл және тұзға, желге төзімділігі оны жағалау аймақтары үшін өте қолайлы етеді. Үй ішінде өсімдіктің жақсы өсуі үшін кемінде 40%, ал мүмкіндігінше 60%-дан жоғары ылғалдылықпен жарық жағдайы қажет. Үй ішіндегі ағаштарды күннің тікелей сәулесіне немесе радиатордан шыққан құрғақ ауаға ұшыратуға болмайды, температура идеалды жағдайда 22 °C (72 °F) аспауы тиіс. Қыс айларында өсімдікке 17 °C (63 °F) шамасындағы температурада жарық бөлме қажет. Гавайиде өсетін «Норфолк аралы қарағайларының» көп бөлігі, соның ішінде АҚШ материгінде декоративті гүлданды ретінде қолданылатын олардың ұрпақтары, шын мәнінде Жаңа Каледонияға тән Кук қарағайларымен тығыз байланысты, екі түр де енгізілген кезде шатастырылған.
The distinctive appearance of this tree, with its widely spaced branches and symmetrical, triangular outline, has made it a popular cultivated species, either as a single tree or in avenues. When the tree reaches maturity, the shape may become less symmetrical. Despite the endemic implication of the species name Norfolk Island pine, the species is widely planted as an ornamental tree for its exotic, pleasing appearance and fairly broad climatic adaptability, and now occurs throughout the world in regions with suitable Mediterranean and humid subtropical climate. It grows well in deep sand, as long as it receives reliable water when young. This, and its tolerance of salt and wind, make it ideal for coastal situations. Indoors, the plant needs a bright location with at least 40% but preferably above 60% humidity for good growth. Indoor trees must not be exposed to the scorching sun or dry air from a radiator; the temperature should ideally not exceed 22 °C (72 °F). In winter, the plant needs a bright room that should be around 17 °C (63 °F). Many of the "Norfolk Island pines" that grow in Hawaii, including their descendants used as potted ornamentals on the U. S. mainland, are actually the closely related Cook pines native to New Caledonia, the two species having been confused when introduced.
Қолданылуы
Жас ағаштар көбінесе қыста сыртта өсіп кету үшін суық аймақтарда үй өсімдіктері ретінде өсіріледі (мысалы, Солтүстік Американың және Еуропаның көп бөлігінде олар ашық ауада тіршілікке төзе алмайды), және кейде Рождество ағашы ретінде қолданылады. Ұзаққа созылатын суыққа төзе алмайды. Дегенмен, Ұлыбританиядағы Силли аралдарындағы Треско Абби бақшасының субтропикалық бақтарында ашық ауада өсетін бірнеше мысал бар. Бәлкім, ашық ауада өсетін ең солтүстік ағаш – Ирландияның оңтүстік-батыс жағалауындағы Валентия аралындағы жас ағаш. Төңкерілген жас ағаштардың құнарсыз көрінуіне қарсы оларды жинап отырғызу көмектеседі. Солтүстік климатта оларды жазда ашық ауада қалдыруға немесе толық өсуі үшін өсімдік шамдарының астына қоюға болады. Оңтүстік Флоридада үй өсімдіктері үшін көптеген Норфолк аралы қарағайлары өсіріледі. Олардың көп бөлігі қараша айында азық-түлік дүкендеріне, дискаунтты дүкендерге және бау-бақша орталықтарына жіберіледі. Көбінесе сату алдында олардың көзге тартымдылығын арттыру үшін жасыл бояумен шашыратылады, бірақ егер өсімдік жеткілікті мөлшерде фотосинтез жасай алмаса, бұл оны әлсіретуі немесе тіпті өлтіруі мүмкін. Ағаштарды сыртқа отырғызғанда, оларға жеткілікті кеңістік беру керек, себебі олар үлкенге дейін өсе алады. Ағаштар Оңтүстік Флоридада кеңінен отырғызылады, онда олар әдетте төмен бойлы болады, ал Оңтүстік Калифорнияның жағалауында олар жақсы өсе алады. *Araucaria heterophylla* Royal Horticultural Society-дің Бақшалық Еңбек сыйлығына ие болған.
Young trees are often grown as houseplants in areas where the winters are too cold for them to grow outside (they will not, for example, survive outdoors in most of North America or Europe), and are sometimes used as Christmas trees. It will not survive in areas subject to prolonged cold. However, there are a few specimens growing outdoors in the subtropical gardens of Tresco Abbey Gardens on the Isles of Scilly, in the United Kingdom. What is probably the most northerly specimen growing outdoors is a young tree on Valentia Island on the southwest coast of Ireland. The tendency for potted saplings to develop a barren appearance can be helped by growing them in clumps. In northern climates they can be left outdoors during summer or placed under grow lights to promote fuller growth. Large numbers of Norfolk Island pines are produced in South Florida for the houseplant industry. The bulk of these are shipped to grocery stores, discount retailers and garden centres during November. Many of these are sprayed with a light coating of green paint prior to sale to increase their eye appeal, although this may weaken or even kill the plant if it cannot photosynthesize adequately. When planted outside, the trees should be provided with adequate space, as they can grow to a large size. The trees are widely planted in South Florida where they generally stay below in height, and in coastal Southern California where they can grow to well over
Araucaria heterophylla has gained the Royal Horticultural Society's Award of Garden Merit.
Қорғау және арамшөптер
Үй өсімдіктері саудасы түрдің тірі қалуына ешқандай қауіп келтірмейді, себебі ол құмырада өсірілетін өсімдіктер үшін коммерциялық мақсатта өсіріледі. Дегенмен, А. гетерофилланың табиғи, өсіп шыққан орындары әрқашан шектеліп келген және Капитан Куктың кезінен бері қатты азайды. Егіншілік, жерді тиімсіз пайдалану және жат түрлердің енгізілуі оның бастапқы үш аралдағы популяциясын едәуір азайтты. Қазіргі уақытта қалған негізгі ормандар Норфолк аралы ұлттық паркінің ішінде орналасқан, сондықтан олар қорғау астында. IUCN бұл түрді осал деп жіктейді. Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы жергілікті жағалау орманында осы түрдің көшеттері пайда бола бастады, бұл түр сол елде үлкен мәселе тудырып отырған "жабайы қарағайлардың" санына қосылды.
The species survival is not threatened at all by the houseplant trade, as it is grown commercially for potted plants. However, the native, natural stands of A. heterophylla were always restricted and have been much reduced since Capt. Cook's time. Farming, poor land management and the introduction of invasive species have reduced its population on the original three islands considerably. The main remaining stands are now within Norfolk Island National park and are therefore under some shelter. The IUCN classifies the species as vulnerable. Seedlings of this species are starting to turn up under native coastal forest in the North Island of New Zealand, adding this species to the already numerous species of "Wilding Pines" that are a huge issue in that country.