Баск халқының музыкасы мен мәдениеті

Кіріспе

Баск музыкасы – Баск аймағында жасалған, оның қоғамы мен дәстүрінің ерекшеліктерін көрсететін және сол аймақтың халқы құраған музыка. Дәстүрлі түрде ауылдық және баск тіліндегі музыкамен байланысты болғанымен, соңғы онжылдықтарда оның өндірісінің кеңеюі нәтижесінде, оны кең мағынада қарастыруға көбірек мүмкіндік туды.

Дәстүрлі музыка

Баск дәстүрлі музыкасы – аймақтың тарихи дамуының және Атлант мұхитының аркасындағы стратегиялық географиялық орналасуының нәтижесі, ол таулар (Кантабрия таулары, Пиренейлер) мен жазықтар (Эбро алқабы), мұхит және құрлық, Еуропа материгі мен Иберия түбегінің тоғысқан жерінде орналасқан. Осының арқасында оның мәдениеті мен музыкасы тарих бойына британдықтардан және Солтүстік Еуропадан бастап Жерорта теңізі мен арабтарға дейін әртүрлі ықпалдарға ұшырады. Мысалы, Англиямен жүргізілген дәстүрлі теңіз саудасы және Сантьяго жолымен халықаралық қажырлық сапарлар музыкалық аспаптар мен әуендерге елеулі үлес қосты.

Бірлік рухы

Баск халқы әсіресе ән айтуға бейім. Баск тілі роман тілдеріне қарағанда ауызша дәстүрге берік ұстанып келеді, ал оның әдебиеті алғаш рет 16 ғасырда жазба түрде жазылды. 15 ғасырға жататын балладалар бар, олар ата-анадан балаға ауызша беріліп келеді, мысалы, Суледен Озазе Жаурганиан, ол алты ғасыр бұрын болған оқиғаларды баяндайды және бізге әр түрлі нұсқаларда жеткен (ең танымал нұсқасы Бенито Лертсундиге тиесілі), немесе Бискайдан Алосторреа. Бұл балладаларды менстрельдер немесе бертсолярлар жасап, таратты, олар халық жадында сақталды және әндеуге болатын ерекше ырғақты үлгісі бар өлеңдер жиынтығы – копла захаррак түрінде берілді: бұл Еуропаның басқа жерлеріндегі дәстүрлі тәжірибелерге ұқсас. Мысалы, Бернард Этшепардің баск тіліндегі алғашқы әдеби шығармасы Linguæ Vasconum Primitiæ (1545) роман поэзиясында қолданылғанға ұқсас өлшемдерде жасалған ұзын өлеңдерді көрсетеді, бірақ ішкі ырғақты үлгіге сәйкес келеді, сондықтан оларды халық әні ретінде орындауға болады. Бүгінгі күні де жергілікті фестиваль кезінде ән айтып, көршілерден тамақ, сусын немесе ақша сұраған адамдар тобын кездестіруге болады, ал бүкіл Баск еліндегі осы үлгідегі ең танымал мерекелер – Рождество қарсаңындағы (Оленцеру) және Әулие Агата қарсаңындағы тойлар, онда әншілер дәстүрлі киім киіп жүреді. Осыдан баск мәдениетіндегі дәстүрлі ән айту, импровизациялық бардтар – бертсолярлармен тығыз байланысты екенін көруге болады. Олар халықтың алаңдаушылықтарын халықтан туындаған ресми дәстүр (мотивтер, тілдік тәсілдер) арқылы жеткізеді және олардың өкілі болып табылады. 20 ғасырдың басында Резурексион Мария де Азкуе және Аита Доностиа, баск халық мәдениетіне қызығушылық танытқан екі діни ғалым, дәстүрлі әндердің көптеген үлгілерін жинады, ал кейінірек Cancionero popular vasco (1918) және Euskal Eres Sorta. Cancionero Vasco (1922) сияқты еңбектер жарық көрді. Қазіргі уақытта Hiru Truku тобы (танымал музыканттар Хосеба Тапия, Рупер Ордорика және Бигенте Мартинес) Баск елінің барлық аймақтарынан бірнеше көне әнді таңдап, музыкасын керемет жаңартты және оларды бірнеше альбомда шығарды. Дәстүрлі әндерді өрнектейтін тағы бір қазіргі уақыттағы ұзақ жылдар бойы қалыптасқан және танымал топ – Oskorri. Топ халық алдында ән айтуды бастады, ал бұрын тыңдармандарға өлеңдердің мәтіні жазылған тізімді таратып, олармен бірге ән салуға шақыратын. Топ осы сияқты бірнеше альбом шығарды және көпшіліктің ықыласына ие болып, түрлі гастрольдер ұйымдастырды, әсіресе орта жастағы ата-аналар арасында танымал болды. Соульдің ескі ән салт-дәстүрі мен 20 ғасырдың халық әндерінің қайта жаңғыруын жалғастырған маңызды тұлға – Пьер Бордазахарре (1907–1979), немесе Этхаун Ирури. Шырула ойнатушы және әнші болған ол ескі әндерді жинап, жаңаларын жасады, олар ақырында кеңінен тарады, мысалы, Agur Xiberoa. Ол сондай-ақ Соуль дәстүріндегі жаңа пасторлық пьесаларға үлес қосты, пасторлық пьесаны қайта қалыптастырды және жаңа тақырыптар қосты. Баск елінде хор музыкасының дәстүрі де бар. Кейбір қалаларда діни музыка қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін шіркеу хорлары құрылды. Алайда 20 ғасырдың басында кейбір ансамбльдер шіркеулік контекстен тыс құрылды, мысалы, Sociedad Coral de Bilbao (1886 жылы құрылған), Orfeón Donostiarra (1897 жылы құрылған) немесе Donostia қаласынан Coral Santa Cecilia (1928 жылы құрылған). Кейіннен басқа ансамбльдер құрылды, мысалы Биаррицтен келген Oldarra Abesbatza (1947 жылы құрылған), ер адамдардан тұрады және кейде ochote ретінде өнер көрсетеді (төменде қараңыз), немесе 1966 жылы құрылған Эррентериядан шыққан Coral Andra Mari, баск халық музыкасын және Аита Доностианың бірнеше ұпайларын орындайды. Қазіргі уақытта Баск халқының репертуарын ұсынатын көптеген кішігірім хор ансамбльдері Баск аумағын бөліп жатыр. Байонна мен Доностияда 2000-жылдардың соңында әуесқойлар арасында ай сайын бір рет жиналып, ескі кварталдардың көшелерінде салт әндерін әндетіп баратын еріктілер бастамасы танымал болды. Басктардың тағы бір хорлық құбылысы – 1930 жылдары Билбао аймағында танымал болған охоталар: испан және баск тілдерінде ән шырқатын, жергілікті және халықтық тақырыптарға ерекше құштарлық танытатын сегіз адам. Бұл жазғы шіркеу семинарияларынан туындауы мүмкін және олар жұмыс ауысымнан кейін барлардың жылы атмосферасында өркендеді. Ақырында бұл жанрдың бір саласы бильбайнада болып қалыптасты (осы 1960-шы жылдарға дейін, қазіргі кезде ол нашарлап келеді).

The Basque people are especially given to singing. Basque language has stuck to the oral tradition stronger than Romance languages, and its literature was first recorded in writing in the 16th century. There are ballads dating from the 15th century that have been passed from parents to children by word of mouth, e. g. Ozaze Jaurgainian from Soule, which relates events six centuries ago and has come down to us in different versions (the best known was popularized by Benito Lertxundi), or Alostorrea, from Biscay. These ballads were crafted and spread by minstrels or bertsolaris, were kept in popular memory, and were transmitted in the so called kopla zaharrak, sets of poems with a characteristic rhythmic pattern that could be sung: this is similar to traditional practices elsewhere in Europe. So, for example, the first work of literature in Basque Linguæ Vasconum Primitiæ (1545) by Bernard Etxepare shows long verses that, while deceptively fashioned in metres resembling those used in Romance poetry, follow an internal rhythmic pattern similar to a kopla, so they can be popularly sung. Even today, it is not unusual to see groups of people marching around a town at some local festival singing and asking the neighbours for a food, drink or money donation, while the most famous celebrations following this pattern across the whole Basque Country may be those taking place on Christmas Eve (Olentzero) and the Saint Agatha's Eve, with singers dressing up in traditional costumes. It follows that traditional singing is closely related to bertsolaris, improvising bards, who even nowadays hold an important status in Basque culture. They voice the people's concerns by means of a formal tradition coming from the people (tunes, linguistic devices), and act as their spokespersons. A considerable corpus of traditional songs was gathered by Resurrección María de Azkue and Aita Donostia, two religious scholars interested in Basque folk culture, at the turn of the 20th century; and also later on, in Cancionero popular vasco (1918) and Euskal Eres Sorta. Cancionero Vasco (1922), to mention but a few works. In the present day, the band Hiru Truku (comprising the celebrated musicians Joseba Tapia, Ruper Ordorika and Bixente Martinez) has chosen several ancient songs from all over the Basque Country, updated the music brilliantly and released them in a number of albums. Another current long standing and renowned group who elaborate on traditional songs is Oskorri: The band set about singing traditional songs in public performances previously handing out to the audience a repertoire bill including the lyrics and encouraging them to sing along. The band has launched a couple of albums of this kind so far and performed on various tours to public acclaim, becoming especially popular with middle aged parents. A key figure bridging the old singing tradition of Soule and the folk song revival of the 20th century is Pierre Bordazaharre (1907–1979), aka Etxahun Iruri. A xirula player and singer, he collected old songs and fashioned new ones, which eventually caught on and spread, take for instance, Agur Xiberoa. He also contributed to new pastoral plays in the tradition of Soule, reshaping the pastoral and adding new topics. There is also a tradition of choral music all over the Basque Country. Church choirs were set up in some towns to meet the religious musical needs. Yet at the turn of the 20th century some ensembles became established outside the ecclesiastical context, e. g. the Sociedad Coral de Bilbao (founded in 1886), Orfeón Donostiarra (founded in 1897) or the Coral Santa Cecilia from Donostia (founded in 1928). Later on, other ensembles were formed, such as Oldarra Abesbatza from Biarritz (founded in 1947), made up of men and sometimes putting on performances as an ochote (see below), or the reputed Coral Andra Mari from Errenteria, established in 1966, featuring Basque folk music and Aita Donostia's several scores. Nowadays many minor choral ensembles, largely offering the Basque folk repertoire, dot the Basque territory. In Bayonne and Donostia a cheerful informal initiative has grown popular with amateurs in the late noughties, who meet once a month and go bar hopping around the streets of the respective Old Quarters while singing traditional songs. Another Basque choral phenomenon is represented by the so called ochotes, which became popular in the 1930s in the Bilbao region: Eight men with deep voices, with a marked taste for local and folk subjects, singing in Spanish and Basque. This may stem from summer ecclesiastic seminaries and they thrived on the warm atmosphere of the bars after the work shift was over. Eventually a branch of this genre evolved out into bilbainadas (up to the 1960s, nowadays much in decay).

Классикалық солистер

Сол ән айту дәстүріне толы болғанымен, қоғамның жоғары топтарында басым болған еуропалық үрдістерге қарай өзгескен кейбір басктар жеке әнші ретінде танымал болды. Назар аударуға лайық кейбір солистер:

Пьер Жан Гарат (1764–1823): Лабурдтың ағарту дәуірінің ыстығында өркендеген ерте солист. Джулиан Гаярре (1844–1890): Ронкальден шыққан, керемет тенор дауысымен ерекшеленген наварралық тенор.

Соғыстан кейінгі қаңыраушылық және алғашқы өскіндер

Азамат соғысының (1936–1937 жылдары Баск аймағында) салдарынан, соғысқа дейінгі кезеңде баск мәдениетінің қол жеткізгендері тоқтап қалды: қатал репрессия кезінде үрей артты, ашаршылық басты мәселеге айналды, ал бұрынғы мәдени қайраткерлер қайтыс болды немесе өмірлерін сақтап, эмиграцияға кетті. 1940-шы, 1950-шы және 1960-шы жылдардағы жеке әнші ретінде Луис Мариано және оның қуатты тенор дауысы ерекше аталып өтуге тиіс. Ирунда туып, 20 жасында Бордоға көшіп келген ол испан және халықаралық аренада испан және француз тілдерінде (кейде баск тілінде) жеңіл әндермен танылды. Соғыстан кейінгі ең ауыр жылдардан кейін, жас буын Гипускоа мен Бискайда дуэттер мен шағын музыкалық топтар құруға кірісті, олар баск тіліндегі түпнұсқа әндерді бірте-бірте орындауды бастады. 1960-шы жылдардағы танымал топтардың қатарында Urretxindorrak, Enarak, Soroak және Эститчу (Байоннаның жанында қашқан ата-анасы дүниеге келген әнші) бар. Бұл жаңа топтар режимнің жеңілдеу саясатын пайдалануға тырысты, баск мәдениетімен байланысты мәдени қызметке әлі де кедергі келтіретін үлкен тосқауларға қарамастан. Келесі буындарда мәдени және саяси ояну, әлеуметтік наразылық және әрекетке ұмтылыс пайда болды, нәтижесінде жаңа солшыл баск ұлтшыл қозғалысы құрылды.

Музыка - өзіндік ерекшелік

Оңтүстік Баск елінің бірқатар халқы аумақтан қашып, француздық Солтүстік Баск елінде пана іздеді. Олар Солтүстік Баск елінің дәстүрлі баск қоғамында өздерінің іздерін қалдырып, мәдени және саяси сананың қалыптасуына үлес қосты. Осы санатқа Канбода жұмыс істеп, тұрған Микель Лабегуэри кіреді, ол он жылдан астам уақыт бойы қаланың мэрі болды (1965–1980), департаменттің кеңесшісі және баск ұлтшыл қозғалысы Эмбатаның негізін қалаушылардың бірі (кейіннен одан шығып кетті). Ол музыкалық білім алып, Еуропаның жаңа музыкалық бағыттарын – мысалы, Brassens, Англия мен Францияның халық музыкасын – сіңіріп, 1961 жылы «Gu gira Euskadiko», «Primaderako liliak» сияқты жаңа әндерінен тұратын альбом шығарды, ол көптеген адамдардың көңілінен шықты. Ол 1965 жылы құрылған «Ez dok amairu» атты жаңа баск суретшілерінің ұжымына ықпал етті, оның құрамына баск мәдениетіне қызығушылық танытқан халық әншілері мен ән жазушылар кірді: Бенито Лертхунди, Микель Лабоа («Txoriak txori» әнімен танымал), Ксабиер Лете, Лурдес Ириондо және т.б. Лурдес Ириондо баск музыкасында алғаш рет гитарамен ән айтуды бастады, бұл оның жергілікті мәдениетке жат екендігіне байланысты көп сынға ұшырады. «Ez Dok Amairu» 1972 жылы тарап, оның мүшелері жеке жолдарға түсті, соның нәтижесінде кейбіреулері 2000 жылдарға дейін танымал және маңызды баск халық әншілері ретінде қалыптасты. Әнші-әндер авторы стилінде Guk, Larralde eta Etxamendi немесе сүйікті дуэт Pantxoa eta Peio 1970-ші жылдардағы Солтүстік Баск еліндегі күрес, репрессия және ала-құлалық кезеңіне музыкалық фон болды. Әсіресе, Алава және Наварра провинцияларында Энрике Зелая (Алцасу) мен Горка Кнорр халықтық және тереңдеген көзқараспен жақсы қабылдауға ие болды.

Қалалық музыкаға көшу

Бұл арада 1970-ші жылдары жаңа және көбірек қалалық стильдегі музыкалық ансамбльдер мен топтар пайда болды, олар алдымен жазғы жергілікті фестивальдерде сол заманғы басқалардың әндерін орындады. Олар біртіндеп баск қайта өркендеуі мен белсенділігіне (әсіресе ән мәтіндеріне назар аудара отырып) және батыс музыкасының дамитын үрдістеріне сәйкес өз репертуарын жасады, мысалы, фольклор (Гвендал сияқты), прогрессивті рок (Pink Floyd, ). Хорлық топтардың ішінде 1967 жылы Амая Уранга мен оның екі қарындасы құрған Бильбао қаласындағы Mocedades ерекше аталады. Олар 1973 жылғы «Евровидение» ән байқауында екінші орын алып, көп ұзамай халыққа танымал болды. Сол қалада, халық музыкасын ойнайтын Oskorri тобы (жоғарыда қараңыз) 1976 жылы алғашқы альбомын шығарды, онда олар ақын Габриэль Арестиге құрмет көрсетті. Солтүстік Баск елінде Мишель Дукау мен Анже Духальде бірігіп, саяси белсенді және танымал Errobi тобын құрды, олардың 1975 жылы шыққан Errobi альбомы сыншылар мен тыңдарман тарапынан мақтауға ие болды, ал CBS рекордтық компаниясы олармен келісімшарт жасауды қарастырды, мүмкін, оның ең жақсысы. Топ өзінің танымалдылығының шыңында (1979) тарады (бірақ толық емес); бұл бөліну «өзіне-өзі қол жұмсау» ретінде қарастырылды. 1960-жылдардың ортасынан бастап Иманол Ларзабал отандық және шетелдік ақындармен бірлесіп, әнші-сазгер ретінде жеке карьерасын бастады, оның дауысының тереңдігімен және әлеуметтік мәселелерге арналған поэзиялық шығармаларымен ерекшеленді. Ол қысқа мерзімге түрмеге қамалып, 1977 жылы елден қайтты. Оның досы және эмигрант Souletin ата-анасының ұлы Нико Этхарт 1972 жылы Парижден Баск еліне музыка туралы жаңа идеялармен оралды, соның арқасында Баск рок музыкасының (1973 жылғы Euskal Rock&Roll, 1979 жылы шыққан) алға басушысы болды, Errobi сияқты. Әсіресе Солтүстік Баск елінде кейбір адамдар оның сыртқы келбетіне, мінез-құлқына және музыкасына наразылық білдірді. Ол 1994 жылға дейін Minxoriak тобымен бірге жергілікті фестивальдерде би музыкасымен (вербена) өнер көрсетті. Мутрику ауданында 1978 жылы Баск фольклорлық поп-музыкасындағы маңызды кезең болған Itoiz тобы құрылды, оның жетекші вокалисі және фронт-мені Хуан Карлос Перес болды, сол жылы сыншылардың жоғары бағасын алған Itoiz альбомын шығарды, онда Hilzori, Lau teilatu сияқты терең мағыналы туындылар бар. Осы кезеңде Haizea ансамблі де бірнеше жақсы альбомдар шығарды.

Meanwhile, new and more urban style musical ensembles and bands sprang up in the 1970s, performing first to other's songs of the time at summer local festivals. They gradually developed their own repertoire fashioned in line with the Basque revival and activism (special focus on the lyrics) and ongoing Western musical trends, e. g. folk (Gwendal for one), progressive rock (Pink Floyd, ). As regards choral bands, Mocedades from Bilbao should be highlighted, founded in 1967 initially by Amaya Uranga and two sisters of her. They soon gained public notability by ranking second at the 1973 Eurovision Song Contest. In the same city, the prolific band Oskorri (see above) got together featuring folk music, launching first album in 1976, where they paid homage to poet Gabriel Aresti, while in the Northern Basque Country Michel Ducau and Anje Duhalde teamed up and put together the first Basque rock band, the celebrated and politically committed Errobi, releasing album Errobi (1975) to critic and public acclaim, Bizi bizian ensued, probably its best, with the record company CBS considering signing up a contract with them. The group disbanded (not definitely) at the top of their popularity (1979); the split came to be regarded as a "suicide". Beginning in the mid 60s, Imanol Larzabal led a solo career as a singer/songwriter, featuring a deep voice as well as a socially committed and poetic subjects, with the collaboration of domestic and foreign poets and singers. He went through a short period in prison and came back from exile in 1977. Friend of his and son of emigrant Souletin parents, Niko Etxart came back to the Basque Country from Paris with brand new ideas about music in 1972, so turning into a forerunner of Basque rock music (Euskal Rock&Roll in 1973, released in 1979) alongside Errobi, while especially in the traditional Northern Basque Country some lashed out at his looks, manners and music. He alternately performed onstage in verbenas (dancing music in local festivals) with the band Minxoriak up to 1994. In the area of Mutriku, Itoiz, a milestone in Basque folk pop music, was formed in 1978, with Juan Carlos Perez as its lead vocalist and front man, releasing that very year the critically acclaimed album Itoiz, which contained such poignant tracks as Hilzori, Lau teilatu etc. Akin ensemble Haizea delivered a couple of good albums during this period.

Баск панк музыкасының өрлеуі

Осы уақытқа дейін Оңтүстік Баск елінің баск музыкалық топтары өздерінің шығармаларын жазу және шығару үшін Испания лейблдеріне жүгінген. Бірақ 1970-жылдардың соңында және әсіресе 1980-жылдардың басында жаңа аймақтық баспалар пайда болды (Xoxoa, Soñua), бұрын шығармаларын жарыққа шығару қиын болған шағын топтарға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Баск елінің барлық аймақтарында жастардың басқарусыздық ошақтары – «газтетхе» (gaztetxe) желісі құрылды, бұл шағын топтарға репетиция жасауға және концерттер өткізуге арналған орындарды ұсынды. Алғаш рет қалалар мен кенттерден шыққан, наразы және тәртіпсіз жас буын панк идеологиясымен («өздігінен жасау») сәйкес наразылықтарын білдіруге мүмкіндік алды, бірақ есірткіге тәуелділіктен зардап шекті. 1984 жылы баск панк-рогы немесе Баск радикалды Рогы (испан тілінде Rock Radical Vasco) өркендеді. Рок сахнасына секіріп түскен танымал топтар: Сантурциден Zarama және Eskorbuto, Памплонадан Barricada және Tijuana in Blue, Агурайннан La Polla Records, Ирундан Kortatu және Baldin Bada, Hertzainak, Cicatriz және Витория-Гастейзден Potato, Jotakie, RIP, Naste Borraste, MCD, BAP, Zer Bizio, Delirium Tremens және т.б. Көбінесе испан тілі қолданылды, кейде баск тілі, ал кейбір топтар екі тілде де өнер көрсетті. Бұл жаңа музыкалық үрдіс бұрынғы әнші-ақындар дәстүрімен (ұрпақтар арасындағы айырмашылық) қақтығысты, екеуі де әртүрлі деңгейде солшыл және баск ұлтшыл қозғалысына байланысты болды. Осы уақытта Itoiz өзінің қарапайым музыкалық жолын сақтап, «Musikaz blai» альбомында попқа бет бұрды (содан кейін тағы үш LP альбомы жарық көрді), онда To Alice, As Noites da Radio Lisboa немесе Marea gora сияқты халықаралық деңгейде танымал болған әндер орын алды. 1980-жылдардың соңындағы басқа топтар басқа бағытқа бұрылып, жұмсақ, тіпті наив стильде испан тіліндегі өлеңдерді пайдаланды және испандық және халықаралық поп трендтерін біріктірді, мысалы, Donostia аймағынан шыққан Duncan Dhu (жетекшісі Mikel Erentxun), 21 Japonesas немесе Sanchis y Jocano. Duncan Dhu әсіресе испан және халықаралық поп сахнасында үлкен танымалдылыққа ие болды, бұл кейінгі жылдары «Доности саунды» (Donosti Sound) (Le Mans, La Oreja de Van Gogh, ) деп аталатын дәстүрді қалыптастырды.

Up to that point, Basque music bands from the Southern Basque Country resorted to labels from Spain to record and release their works. Yet at the end of the 1970s and notably in the early 1980s, new regional publishers arose (Xoxoa, Soñua ), providing a springboard for small bands that previously found it difficult to see their works come to light. At the same time, a whole network of youth squats, the gaztetxes, sprang up all over the Basque Country, so furnishing small bands with premises to rehearse and a venue to stage concerts. For the first time, a younger disaffected and unruly generation stemming from urban sprawls and towns could find an outlet to voice its protest along the lines of a punk outlook ("do it yourself"), but could not avoid being badly shaken by drugs. 1984 saw the surge of Basque punk rock, or Basque Radical Rock (Rock Radical Vasco in Spanish). Some popular bands jumping onto the rock scene were Zarama and Eskorbuto from Santurtzi, hard rock band Barricada and whimsical Tijuana in Blue from Pamplona, La Polla Records from Agurain, Kortatu and Baldin Bada from Irun, Hertzainak, Cicatriz and Potato from Vitoria Gasteiz, Jotakie, RIP, Naste Borraste, MCD, BAP, Zer Bizio, Delirium Tremens, etc. Most of the times Spanish language was used, sometimes Basque, while other times bands were bilingual. This new musical trend clashed with the previous singer songwriter tradition (generation gap), with both linking to different degrees to the leftist and Basque nationalist movement. Meanwhile, Itoiz kept its low profile musical path switching to pop in the accomplished album Musikaz blai (three more LP albums followed), featuring internationally acclaimed songs like To Alice, As Noites da Radio Lisboa or the catchy Marea gora. Other bands of the late 1980s stack to a different path, gentle and even naïve, using Spanish language lyrics and combining Spanish and international pop trends, take for instance, Duncan Dhu (with leading figure Mikel Erentxun), 21 Japonesas or Sanchis y Jocano, bands from the area of Donostia. Duncan Dhu especially attained big levels of popularity on the Spanish and international pop scene, giving rise to a tradition in ensuing years that was to be called "Donosti Sound" (Le Mans, La Oreja de Van Gogh, ).

Жаңа үрдістер

1990 жылы баск тіліндегі Euskadi Gaztea қоғамдық радиостанциясы құрылды. Ол жастарды жас, динамикалық және бейресми стильде қамтуды, сонымен қатар ақпарат беруді, баск жастарына қызығушылық тудыратын мәселелерді көтеруді және баск топтарын қолдауды мақсат етті. Баск музыкасы әлемдік трендтерге есігін кең ашты. Баск рок-тобы Kortatu 1988 жылы (концерттік альбомы Azken guda dantza) тарап кетті, одан кейін Мугуруза ағайындар Negu Gorriak жобасын іске қосты. Жаңа топ бұрынғы Kortatu тобынан өзгеше көзқарас ұсынды: олар толығымен баск тілінде ән айтты, ашыққа ұмтылыс көрсетті, бірақ Мугурузалардың әйгілі наразылық әндерін сақтап, Radio Rahim атты танымал видеоклипінде американдық хип-хоп мәнерін бейнеледі. Панк стилі құлдырады, ал регги мен хардкор, мысалы, Anestesia, Etsaiak, Sociedad Alkoholika, Su Ta Gar (салмақты) және т.б. үстемдік құрды. Mак өзінің ең жақсы альбомын – Barkatu ama шығарды, ол сыншылардың жоғары бағасын алды, стильдері хардкордан бастап лирикалық шығармаларға дейін жетеді.

Фольк және трики поп музыкасы

1990 жылдардың басында жас буын халық музыкасына қайта оралды, баск тіліндегі тыныш әуендерді тыңдауға құштар тыңдарман тапты, мысалы, Соротан Беле, Микель Маркез сияқтылар. Трикитикса мектептері 1990 жылдары нәтижесін берді: Тапиа и Летурия және Кепа Юнкера дуетінің жаңалықтары оларды Баск елінде және тіпті шетелде де маңызды халықтық өкілдер ретінде бекітті. Жаңа трикитикса дуеттері жаңа тәсілдерді сынап көрді, кейде диатоникалық түймелі аккордеон мен дауылпаздан (трики поп) басқа бас гитара мен барабан қосылған топтар құрды, мысалы, Maixa eta Ixiar, Alaitz eta Maider, Gozategi. Олар көбінесе көтеріңкі репертуар ұсынды, Гозатегидің "Nirekin" ("Emoixtaxux muxutxuek") әні 2000 жылы тілдік шекараны асып, жазғы хиттер тізіміне енді.

Мамандандыру және әртараптандыру

1993 жылы Hertzainak тобы тарады, ал мүшелері жеке жобаларын бастады. Hertzainak тобының фронтмені және даулы әншісі Гари, баск музыкасындағы маңызды тұлғаға айналған, бірнеше табысты әнімен жеке мансабын бастады, ал Жосу Забала басқа әншілермен және бертсолари тобымен, атап айтқанда, түпнұсқа қола тобы Karidadeko Benta (алғашқы альбомы 2003 жылғы)пен жұмыс істеді. 1988 жылы құрылған Urtz тобы, 1980-жылдардың соңындағы басым наразылық тақырыптары мен қатал тілінен өзгешеленетін жеке оқиғаларды өңдеді, сонымен қатар есімде қаларлық, көтеріңкі және тартымды әндерді орындаған ерекше хор ұйымдастырды. Топ 2000-жылдардың басында тарады, бірақ 2013 жылы қайта құрылды. Хардкор панк дәстүріне сәйкес, 1994 жылы Лекунберриде құрылған Berri Txarrak тобы әртүрлі альбомдар шығарды және Еуропа бойынша гастрольдік сапарлар жасады, олардың жұмысы жақсы пікірлерге ие болды және әлемнің әртүрлі аймақтарындағы инди-рок өкілдерімен бірлескен жобаларға мүмкіндік берді. 2017 жылдың тамызында топ Колорадодағы The Blasting Room студиясында тоғызыншы альбомын жазуды жариялады. Металл және хард-рок музыкасына (Clawfinger, Soundgarden) бейімді PiLT (Mungia) тобы, 1995 жылы Euskadi Gaztea радиостанциясы ұйымдастырған "Gaztea Sariak" байқауында жеңіске жеткеннен кейін танымал болды, ал 1996 жылы шыққан "Hil da jainkoa" синглы оларға кең танымалдылық әкелді. Сол сияқты, Latzen тобы да 1997 жылы "Gaztea Sariak" байқауында "Laztana" балладасымен жеңіске жетіп, көпшіліктің назарына ілікті. Skalariak (1994) және Betagarri (1992) топтары ска дәстүрін жалғастырып, көңілді және биге шақыратын концерттер ұсынды. Фермин Мугуруза (Negu Gorriak) және Joxe Ripiau сияқты басқа да көпмәдениетті жобалармен қатар, 2003 жылы Etsaiak тобының мүшелері Латын Америкасындағы байланыстары мықты Pin pan pun тобын құрды, олар 2005 жылы "Kuba Mexiko Rock Tour 04" DVD-сін шығарды, ол олардың саяхаты мен концерттерінен куәлік берді. Etsaiak тобы 2008 жылы қайта бірікті ("Apurtu arte" альбомын шығарды). Француз Баск елінде Sustraia тобы 15 жылдық сахналық өмірінен кейін үлкен танымалдылыққа ие болды, бірақ 2009 жылдың қаңтарында харизматикалық фронтмен Патрик Микселенаның (Mixu) қайтысы топтың болашағын күмәнді етті. Doctor Deseo тобы 1986 жылы Бильбаода құрылып, 20 жылдан астам уақыт бойына әртүрлі альбомдар шығарды. Олар күнделікті және жеке тақырыптарды поэзиялық стильде өңдейді. Platero y Tú тобының фронтмені Fito Cabrales 1998 жылы Fito y los Fitipaldis (Бильбао) тобын құрды, ол жан, блюз, свинг, фламенко, текс-мекс және гавайи гитаралары сияқты әртүрлі стильдерді қамтыды. Жоба "A puerta cerrada" альбомымен (қазірге дейін 40 000 дана сатылды) басталды және танымалдылығы бірте-бірте артты, соңғы хит әндерінің бірі – "Rojitas las orejas". Доностияда 1990-жылдардың ортасында университет студенттері репетиция жасау үшін жиналды, бірақ оларға әнші қажет болды. Олар Амая Монтеромен кастинг өткізіп, нәтижесінде La Oreja de Van Gogh тобы құрылды, ол "Dile al sol" альбомын шығарғаннан кейін Амаяның керемет дауысы мен әдемі аранжировкаларының арқасында танымал болды. Жаңа хит әндер мен альбомдар жарық көрді. Зараутц қаласынан шыққан Delorean тобы 2000 жылдан бері электрондық және рок музыкасын орындап, көңілді және трансқа түсіретін концерттер ұйымдастырып келеді. Олар АҚШ-ты қоса алғанда, шетелдерде гастрольдік сапарлар жасады. 2013 жылы Мексикада болған кездегі халықаралық турнесін тоқтатты. 2014 жылға қарай Gatibu (Герника), We Are Standard (Getxo), Atom Rhumba (Бильбао), Ken 7 ('минус жеті', Герника), Berri Txarrak (Лекунберри), Capsula (Бильбао) сияқты бірнеше топтар өздерінің тұрақты мансабы мен музыкалық тәжірибесінің арқасында маңызды тұлғалар ретінде танылды.

Rock band Hertzainak disbanded in 1993, while its members followed their own projects. Hertzainak frontman and controversial singer Gari started up a solo and very personal career with some accomplished songs that has established him as a compelling reference in Basque music, while Josu Zabala collaborated with other singers and a bertsolari group project, i. e. the original brass band Karidadeko Benta (first album 2003). Power pop band Urtz, formed in 1988, dealt with personal stories that slightly differed from the still prevailing protest topics and harsh language of the late 1980s, besides featuring an unprecedented chorus line that delivered some charming, upbeat and catchy songs. The band broke up in the early 2000s, but staged a comeback in 2013. In step with the hardcore punk tradition, the band Berri Txarrak from Lekunberri got together in 1994, releasing various albums and touring on Europe, where they come in for good reviews and gradually get a reputation that earned them performances and collaborations with important figures of indie rock all over the world. In August 2017, the band announced the recording of its ninth album at The Blasting Room studio in Colorado. The band PiLT (Mungia), who showed a taste for metal and hard sounds (Clawfinger, Soundgarden), jumped into spotlight in 1995 after winning the bootleg contest "Gaztea Sariak" granted by radio station Euskadi Gaztea, while the definite hit came in 1996 with single Hil da jainkoa, earning them widespread recognition. Likewise heavy metal band Latzen came to public prominence after winning with the popular ballad Laztana the 1997 edition of the "Gaztea Sariak". The bands Skalariak (1994) and Betagarri (1992) took over the ska tradition, offering boogie inciting and swinging live concerts. In step with other multicultural experiences, such as Fermin Muguruza from Negu Gorriak or festive Joxe Ripiau to highlight but a few, in 2003 members of Etsaiak put together Pin pan pun band, a band with good connections in Latin America, releasing in 2005 the DVD Kuba Mexiko Rock Tour 04, which bore witness to their experience and live powerful concerts. Etsaiak got together again in 2008 (launched album Apurtu arte). In the French Basque Country, the festive band Sustraia attained great popularity after 15 years on the road, while the sudden death of charismatic frontman Patrick Mixelena in January 2009, a. k. a. Mixu, made the group's future uncertain. Doctor Deseo was set up in Bilbao in 1986, releasing thereafter various albums during a period that spans more than 20 years. They deal with everyday and personal subjects in a rather poetic manner. Fito y los Fitipaldis (Bilbao) was formed in 1998 by Platero y Tú's frontman Fito Cabrales, comprising a variety of styles ranging soul, blues, swing, flamenco, tex mex or Hawaiian guitars. The project kicked off with A puerta cerrada (40,000 albums sold so far) and grew steadily in popularity, one of the latest hit song being Rojitas las orejas. In Donostia, youths from university gathered together in the mid 90s to rehearse. Yet they were in need of a singer for the band, so they fixed up a casting meeting with Amaia Montero that resulted in the creation of La Oreja de Van Gogh, who after launching album Dile al sol took off boosted by Amaia's mighty voice and catchy soft tunes trimmed with beautiful arrangements. New hit songs and albums followed. The band hailing from Zarautz Delorean does electronic&rock with enthralling and trance raising live performances since 2000. It went international setting out on tours abroad including the United States. The band cancelled its 2013 international tour while in Mexico after a strange kidnapping attempt. A consistent career and musical know how have confirmed several bands as compelling references as of 2014: Gatibu (Gernika), We Are Standard (Getxo), Atom Rhumba (Bilbao), Ken 7 ('minus seven', Gernika), Berri Txarrak (Lekunberri), Capsula (Bilbao), to mention but a few.

Әнші-күйшілердің әндері мен жұмсақ музыкасы

1980 жылдардың соңында сәл әлсіреген әнші-күйшілік бағыт қазіргі уақытта баск сахнасында жақсы жағдайды көрсетуде, онда өте көрнекті тұлғалар бар, мысалы, қатты, жүректі ауыртатын дауысы мен әндерімен танымал Анар, ол қазір өркендеп келеді (тікелей жазылған «Anari Kafe Antzokian Zuzenean» 2008 жылы шықты). Басқа әнші-күйшілердің қатарында Берадан (Наварра) шыққан Пети, 2008 жылға дейін төрт альбомы жарық көрген, немесе Микель Урдангарин бар, ол көбінесе струналы және мыс аспаптармен сүйемелденетін біршама меланхолиялық әндер орындайды. Халықтық және әнші-күйшілік дәстүрін жалғастырған Жабиер Мугуруза (1960 жылы туған) 1994 жылы басқа жобалардан (Les Mecaniciens, ) шыққаннан кейін жеке мансабын бастады. Ол жеке әндер жазып, орындайды. Сонымен қатар, баск халық музыкасының танымал өкілдері, мысалы, Бенито Лертхунди немесе Оскорри (2007 жылы жарық көрген «Banda band» альбомы, ансамбльдің 35 жылдығын атап өтуге дайындалуда) өнер көрсетуді және жаңа туындылар жасауды жалғастыруда. Баск музыкасының белгілі әнші-күйшісі Микель Лабоа 2008 жылдың желтоқсан айында дүние салды. Bidaia тобы, яғни Миксель Дюкау мен Кэролайн Филлипс жұбы нәзік және күрделі халық музыкасын ұсынады, ал перкуссияшы Бенат Ачиари (1947 жылы туған) эксперименттік тәсіл қолданады, өнер көрсетулерінде көбінесе импровизациялық бөлімдерді қосады (1990 жылдары бірнеше альбомдар шықты). Amaia Zubiria (1947 жылы Zubieta, Gipuzkoa қаласында туған), ол кейде онымен бірлесіп жұмыс істейді, баск ән саласында ұзақ және жемісті мансапқа ие: ол прогрессивті халық тобы Haizea-мен танымал болды, содан бері бірнеше жеке альбомдар шығарды және өте таза меццо-сопрано дауысына ие. Оның соңғы жұмысы – «Nabil» (2008 ж.) альбомы.