Кіріспе
Норвегияның ресми емес жазба тілінің стандарты – Риксмол (/lang/'/r//iː//k//s//m//ɔː//l/, сондай-ақ /US/'/r//ɪ//k///) – Норвегияның ресми емес жазба тілінің түрі немесе орфографиялық стандарты, яғни Ұлттық тіл. Риксмол Бокмолдың басым түрі – Модератты Бокмолға өте жақын және қазір одан дерлік еш айырмайды. Бокмол да, Риксмол да елдер одақтас кезінде және одан кейін Норвегияда қолданылған даниялық жазба тілінен, сондай-ақ 18 ғасырға дейін норвегиялық элитаның ана тіліне айналған даниялық тілдің айтылуынан пайда болды. 19 ғасырдың соңында ең көп қолданылатын жазба тіл Дания мен Норвегияда Ригсмол деп аталды. Норвегиядағы жазба тіл 1907 жылға дейін дания тілінен еш айырмайтын, бірақ Норвегияда «норвегиялық» деп танылды. 1907 жылдан бастап кезекті орфографиялық реформалар жазбаша норвегия және дания тілдері арасындағы орфографиялық айырмашылықтарды біртіндеп енгізді. Риксмол атауы тілді Нюнорсктан (қазіргі Нюнорск) ажырату үшін ресми тіл ретінде қабылданды. 1929 жылы ресми тілдің атауы Бокмол деп өзгертілді. 1938 жылдан бастап Лейбористік үкімет енгізген орфографиялық реформалар «радикалды» деп есептелгендіктен, қарсылық күшейді. Мемлекетке тәуелсіз тілдік ұйымдар Риксмол деп аталатын өз орфографиялық стандартын жариялай бастады. Бокмол мен Риксмол арасындағы күрес норвегия тіліндегі күреске әкелді, ол 1950-1960 жылдары ең қызып кетті. Соның нәтижесінде үкімет «Тілдік бейбітшілік комитетін» құрды, ал келесі реформалар Бокмол мен Риксмолды жақындастырып, айырмашылықтарды азайтты. Риксмол мен Бокмол 2005 жылы Бокмолдағы маңызды реформаға дейін ерекше орфографиялық стандарттар болып саналды, ол Бокмолдың құрамына көптеген Риксмол формаларын қайта енгізді. 21 ғасырдағы кейбір келесі реформалар қалған, көбінесе ұсақ айырмашылықтарды жойды. 2017 жылы Ұлттық кітапханашы Аслак Сира Мюре Риксмол іс жүзінде Бокмолды «басып алғандығын» және тілдік күресте бейбіт түрде «жеңгенін» айтты.
Riksmål (/lang/'/r//iː//k//s//m//ɔː//l/, also /US/'/r//ɪ//k// /, ) is an unofficial written Norwegian language form or spelling standard, meaning the National Language, closely related and now almost identical to the dominant form of Bokmål, known as Moderat Bokmål. Both Bokmål and Riksmål evolved from the Danish written language as used in Norway during the countries' union and beyond, and from the pronunciation of Danish that became the native language of Norwegian elites by the 18th century. By the late 19th century, the main written language became known as Rigsmål in both Denmark and Norway; the written language in Norway remained identical to Danish until 1907, although it was generally known as "Norwegian" in Norway. From 1907, successive spelling reforms gradually introduced some orthographic differences between written Norwegian and Danish. The name Riksmål was adopted as the official name of the language, to differentiate it from [[Nynorsk (now Nynorsk); in 1929, the name of the official language was changed to Bokmål. From 1938, spelling reforms introduced by the Labour government met increasing resistance as they were seen as "radical", and language organisations independent of the state started publishing their own spelling standard known as Riksmål. The struggle between Bokmål and Riksmål eventually led to the Norwegian language struggle that was at its most intense in the 1950s and 1960s. As a result the "Language Peace Committee" was appointed by the government, and subsequent reforms have moved Bokmål and Riksmål closer together, to the extent that few differences remain. Riksmål and Bokmål were clearly separate spelling standards until a major reform of Bokmål in 2005 that (re)introduced numerous Riksmål forms as part of Bokmål; some subsequent reforms in the 21st century have eradicated most remaining, mostly small differences. National librarian Aslak Sira Myhre argued in 2017 that Riksmål in practice has "taken over" Bokmål and peacefully "won" the language struggle.
Тарих
1814 жылы Даниямен одақ күйрегеннен кейін Норвегияның өз ұлттық тіл стандарты болған жоқ, жазба тілі – дания тілі болса, ауызша тіл көптеген диалектілерден тұрды, олардың кейбіреулері бір-бірін толық түсінбеді. Жаңа одақтас ел – Швецияның тілі швед тілі еді және егер шаралар қабылданбаса, олардың тілі норвегиялықтарға таңу қаупі болды. Сондықтан Хенрик Вергеланд және Бьёрнстерне Бьёрнсон сияқты көрнекті норвегиялықтар стандартталған норвегия тілін жақтады, ол Кристианияның (қазіргі Осло) және басқа да Шығыс Норвегия қалаларының жоғарғы топтары қолданған дания тілінің негізінде құрылуы керек еді. Бұл ұсынысты мектеп мұғалімі Кнуд Кнудсен жасады, ол оқушылардың оқыған дания тіліне күрескенін көрді, себебі ол олардың күнделікті қолданатын ауызша тілінен мүлдем өзгеше еді. Дегенмен, 1883 жылға дейін даниялық ғалым Георг Брандес Норвегиядағы тіл – дания тілі екенін және норвегиялықтардың өз тілі жоқ екенін айтты.
Кіріспе: Кнуд Кнудсен
Кнуд Кнудсен 1850 жылдардан бастап 1895 жылы қайтыс болғанға дейін бірнеше еңбектерінде норвег тілін ұсынды, ал "Riksmaal" терминін (aa – å әрпін жазудың сол кездегі әдісі) алғаш рет 1899 жылы Бьёрнстьерне Бьёрнсон жазбаша дания тілінің, сондай-ақ сөйлеу дания-норвег тілінің норвег нұсқасы үшін атау ретінде ұсынды. Бұл термин Даниядан алынған, онда ол стандартты жазбаша және сөйлеу дания тілін білдірген. Осы жылы Нинорсктың күшейіп келе жатқан ықпалына қарсы күресу мақсатында Бьёрнсонның басшылығымен Риксмол қозғалысы құрылды, нәтижесінде 1907 жылы "Riksmålsforbundet" атты үкіметтік емес ұйым құрылды. Бьёрнсон 1910 жылы қайтыс болғанға дейін оның алғашқы төрағасы болды.
Таралу
XIX ғасырдың соңынан бастап норвегиялық оқушылар риксмол тілін таңдап алды, ал норвегиялық газеттер осы тілге бейімделді. Дегенмен, Генрих Ибсен, Бьёрнстерна Бьёрнсон және Кнут Хамсун сияқты көптеген норвегиялық авторлар оған мойын бұрған жоқ және дано-норвегия тілін қолдануды жалғастырды. Риксмол 1907 жылы ресми жазу нормасын алды, ал 1917 жылғы жаңа реформа дәстүрлі дано-норвегиялық формаларға қосымша, норвегиялық диалекттер мен нюнорск тілінен алынған элементтерді міндетті емес балама ретінде енгізді. Бұл екі норвегия тілін жақындастыру және оларды біріктіру мақсатын көздеген ресми саясаттың бір бөлігі болды. Бұл өзгерістер риксмол қозғалысының қарсылығына ұшырады, нәтижесінде 1919 жылы Риксмолсвернет (Риксмолды қорғау қоғамы) құрылды. Кейіннен олар бокмол мен нюнорск тілдеріне, әсіресе самнорск тіліне қарсы дәстүрлі риксмолдың таза сақтаушылары болды. 1938 жылғы бокмол реформасы диалекттер мен нюнорск тілінен көбірек элементтерді енгізді, және одан да маңыздысы, көптеген дәстүрлі дано-норвегиялық формалар алынып тасталды. Бұл радикалды бокмол немесе самнорск (ортақ норвегиялық) 1950 жылдары Арнольф Оверландтың жетекшілігімен риксмол қозғалысынан одан да күшті қарсылыққа тап болды. 1951 жылы Риксмолсфорбундет самнорскқа қарсы ата-аналар науқанын ұйымдастырды, ал 1953 жылы Норвегия тіл және әдебиет академиясы құрылды. Осы қарсылықтардың нәтижесінде 1959 жылғы реформа салыстырмалы түрде шағын болды, ал радикалды реформалар 1981 және 2005 жылдары ішінара қайта қарастырылды.
Ағымдағы жағдай
Қазіргі уақытта Riksmål – бұл әлі де қолданылып жүрген, Норвегия академиясы реттейтін және Riksmålsforbundet қолдайтын Bokmål тілінің орташа, көбінесе 1938 жылға дейінгі, ресми емес түрі. Риксмол әліпби реформаларынан өтті, бірақ Бокмолды қалыптастырғандай терең өзгерістер болған жоқ. Riksmålsvernet 1937-1957 жылдар аралығында төрт томдық Риксмол сөздігін жариялады, ал Норвегия академиясы 1995 жылы екі қосымша том шығарды. 2005 жылғы Бокмол тіліндегі соңғы реформалардан кейін Бокмол мен Риксмол арасындағы айырмашылықтар азайды және қазір олар американдық және британдық ағылшын тілінің арасындағы айырмашылықтармен салыстыруға болады, бірақ Норвегия академиясы әлі де өзінің нормасын сақтайды. Aftenposten күнделікті газеті Риксмол тілін стандартты тіл ретінде пайдалануымен ерекшеленеді. Риксмолды қолдану қатаң түрде қадағаланады, тіпті оқырмандардың хаттары да стандартқа сәйкес "түзетіледі".