Кіріспе

1965 жылғы Католик шіркеуінің христиан емес діндермен қарым-қатынасы туралы құжаты

Nostra aetate (латынша: "Біздің заманымызда") немесе Христиан емес діндермен шіркеудің қарым-қатынасы туралы декларация – Католик шіркеуінің ІІ Ватикан Экуменикалық кеңесінің ресми декларациясы. Ол 1965 жылғы 28 қазанда Папа Павел VI жариялаған. Атауы дәстүр бойынша, ашылу сөйлемінің алғашқы бірнеше сөзінен алынған. Кеңесте жиналған епископтардың 2221 дауысымен 88 қарсы дауыс беріліп қабылданды. Бұл Кеңестің 16 түпкілікті құжатының ең қысқасы және "Католиктердің еврейлермен қарым-қатынасына тарихта алғаш рет назар аударған құжаты". Сонымен қатар, Nostra aetate шіркеудің мұсылмандармен қарым-қатынасын сипаттаудағы маңызды декларация болып саналады. Ол "барлық ірі діни дәстүрлерде Құдайдың жұмысын құрметтейді". Ол осы заманда адамдар жақындасып келе жатқанда, адамзаттың ортақ нәрселерін ой елегінен өткізу мақсатын айтумен басталады. Құжатты дайындау жұмысын негізінен Христиан бірлігін ілгерілету хатшылығының президенті, кардинал Августин Беа басқарды, оған Джон М. Остеррайхер, Грегори Баум және Бруно Гусар сияқты сарапшылар көмектесті. Халықаралық Христиандар мен Яһудилер Кеңесінің Селисберг конференциясына қатысқан француз туған еврей Жюль Исаактың, оның "Христиандық антисемитизм" деп атаған құбылысы Холокостқа жол ашқан деген талабынан кейін, жанашыр Папа Иоанн XXIII Католик шіркеуі мен раввиндік иудаизм арасындағы қарым-қатынасқа жаңа, азырақ қарсылықты көзқарас ұсынатын құжатты жасауды қолдады. Шіркеу ішінде консервативті кардиналдар күдікпен қарады, ал Таяу Шығыс католиктері мұндай құжатты жасауға қатты қарсы болды. Араб-Израиль қақтығысы қызу жүріп жатқанда, Мысыр (әсіресе), Ливан, Сирия және Ирак сияқты Араб әлемінің үкіметтері оның жасалуына қарсы белсенді лобби жасады (құжатты дайындау кезінде бірнеше елдің барлау қызметтерінің қатысуына байланысты бірнеше рет ақпараттар жарияланды). Американдық еврей комитеті, Бнай Брит және Дүниежүзілік еврей конгресі сияқты еврей ұйымдары либералды дін қызметкерлерінің көмегімен өз мүдделерін қорғады. Көптеген нұсқалар қарастырылғаннан кейін, келісімге келді және араб христиандарының қауіпсіздік алаңдаушылықтарын басу үшін ислам туралы мәлімдеме қосылды. Соңында, Шығыс діндері, буддизм және индуизм туралы мәлімдемелер де қосылды.

Кеңес алдында: Decretum de Iudaeis, 19601962

Nostra aetate-нің нақты шығу тегі тікелей 1960 жылғы 13 маусымдағы Папа Иоанн XXIII мен француз тарихшысы Жюль Исаактың кездесуіне байланысты. Исаак Холокостты ескере отырып, Екінші Ватикан кеңесінде Католик шіркеуі мен Иудаизм арасындағы қарым-қатынасты нақты қарастыратын құжат қалауын өрнектеді. Ронкаллимен кездескенде Исаак дипломатиялық тіл қолданып, Трент кеңесінің катехизисінің төртінші тарауында яһудилердің римдіктермен бірге "азаптаудың кеңесшілері және жасаушылары" ретінде көрсетілгенін, ал катехизис Иса Мәсіхтің өлімі үшін жауапкершілікті тек яһудилерге ғана емес, сонымен қатар адамзаттың түпкілікті күнәсі мен "әлемнің басынан бері және соңына дейін жасалған жамандықтар мен қылмыстарға" жатқызатынын атап өтті. Осылайша, Исаак, тіпті Католик ілімінің аясында, Киелі Тақтың шіркеуді яһудилердің құдайға қарсы екенін уағыздаудан алшақтату туралы мәлімдеме жасауы мүмкін екенін айтты (Исаак бұл тұжырымды "христиандық антисемитизм" деп атағанның маңызды бөлігі деп есептеді). Француз аристократы және Исаактың замандас католик сыншысы Виконт Леон де Понсин Исаактың баяндамасы раббиндік Иудаизмдегі христианға қарсы ілімдерді мойындамауы және тарихи даулы мәселелерді (мысалы, Талмудтағы Иса, марранолар және христианға қарсы революциялық қозғалыстарға қатысты яһудилерге тағылған айыптамалар) қарастырмауы себепті бейтарап екенін мәлімдеді. Ол Исаактың теорияларының мақсаты католик шіркеуін әділетсіздікке айыптау екенін атап өтті. Иоанн XXIII 1960 жылғы 5 маусымда Исаакпен кездесуінен бірнеше күн бұрын Христиандық бірлікті насихаттау хатшылығын (SECU) құрды. Мысыр, сол кезде Гамал Абдель Насер басшылығында, 1960 жылы Исаактың Ронкаллиге келгеннен бастап жарияланған еврейлерге қатысты барлық Ватикан құжаттарына ерекше назар аударды. Американдық еврей комитеті 1961 жылы Римде SECU-ға католик оқулықтары мен діни рәсімдеріндегі антиеврейлік элементтер туралы ескертулерді ұсынуға шақыру жолдады. АЕК SECU-ға екі құжатпен жауап берді: Джудит Банкидің "Католик іліміндегі еврейдің бейнесі" (1961 жылдың қарашасында аяқталды). Католик шіркеуіне заманға сай болу және Иудаизм туралы ашық мәлімдеме жасау үшін сыртқы қысым 1961 жылғы желтоқсанда Нью-Делиде өткен кездесуде күшейді, онда Дүниежүзілік шіркеулер кеңесі (протестанттар басқаратын ірі экуменикалық ұйым) "Айқышқа әкелген тарихи оқиғалар үшін бүгінгі еврей халқына біздің ортақ адамзатымызға жататын жауапкершілікті жүктемеу керек" деген мәлімдеме жасады. Мысырлық Al Gomhuria сияқты БАҚ Беаның тегі "Бехар" екенін және оның еврей тегіне жататындығын мәлімдеп, дауды қыздырды. Кардинал Беамен бірге құжатты жазуға қатысқан яһуди тегі бар Остеррайхер мен Баумның тегі де "сионистік қастандық" деп көрсетілді. SECU-ның Decretum de Iudaeis-тің алғашқы жобасы 1961 жылдың қарашасында аяқталды. Құжаттың мәтіні төрт абзацтан тұрды. Бірінші абзацтың көп бөлігі барлық тараптар үшін даулы емес еді, өйткені ол Иса Мәсіх келгенге дейін Католик шіркеуінің Израильдің патриархтары мен пайғамбарларымен байланысын және шіркеудің ежелгі Израильдің Ыбырайым құдайымен жасаған келісімінің рухани жалғасы ретіндегі табиғатын көрсетті (консервативті топтардың бұл тұрғысынан тек бір сын-пікірлері болды – Ежелгі Келісімнің Иудаизмінің қазіргі Талмудқа негізделген раввиндік Иудаизммен қарым-қатынасы туралы мәселе). Decretum de Iudaeis-тің мәтініне қатысты даудың көп бөлігі Римдіктерге 11-ші тараудың жаңаша түсіндірілуіне негізделді, ол "бұл халықты қарғыс деп атау әділетсіздік болар еді, өйткені олар Әкелер мен оларға берілген уәделер үшін өте сүйікті" деген тұжырымды негіздеді. Бұл Матай 27-ші тарауда айтылған қандық қарғысқа, көптеген шіркеу әулиелері мен дінбасылары дәстүрлі түрде назар аударған тұжырымға қайшы келді. Мәтін, сонымен қатар Римдіктерге 11-ші тарауға сілтеме жасай отырып, яһудилердің шіркеумен бірігуіне қатысты эсхатологиялық тақырыптарды қозғады. Римдіктерге 11-ші тараудың бұл жаңа түсіндіруін Карл Тиме (Джон М. Остеррайхердің ұзақ жылдар бойы тілшісі, Бэаның басшылығымен SECU сарапшыларының және жобалаушылардың бірі), 1930-жылдардың аяғынан бері католик-иудей дінаралық диалогтың ізашары және Гертруд Лакнердің Freiburger Rundbrief-іне үлес қосушы) әзірледі. Вардидің "тағайындалуынан" бес күн өткен соң, Орталық дайындық комиссиясының хатшысы кардинал Амлето Джованни Чиконьяни Decretum de Iudaeis-тің жобасын күн тәртібінен алып тастады (мемлекеттік хатшы кардинал ретінде ол дипломатиялық мәселелерге ерекше сезімтал болды), және бұл формада кеңеске ұсынылмады.

Кеңестің екінші сессиясы, 1962-1963

1962 жылы Беамен алғашқы кездесуінен бастап, одан кейін көптеген басқа кездесулер, соның ішінде 1963 жылдың 31 наурызында Нью-Йорктегі AJC штаб-пәтерінде өткен маңызды кездесу; Рабби Абрахам Джошуа Хешель Екінші Ватикан кеңесі кезінде Американдық еврей комитеті атынан Ватиканға діни еврей көзқарасын білдірудің негізгі тұлғасы болды. Ол Бэамен өзінің шәкірті, AJC раввині Марк Таненбаум арқылы байланысқа түсті. Консервативті иудаизммен байланысты, Хешельдің кабалаға деген қызығушылығы да зор болды. Саясатқа белсенді түрде араласып, Хешель Америкадағы азаматтық құқықтар қозғалысына қатысып, Вьетнам соғысына қарсылық білдірді. Оның Америка еврей комитеті атынан жазған "Католик-иудейлік қарым-қатынастарды жақсарту туралы" атты меморандумы Беаның хатшылығының жұмысына елеулі әсер етті. Нью-Йорктегі кездесуге Бэаның хатшысы Мсг. Иоганн Виллебрандс пен Фр. Феликс Морлион, Римдегі Pro Deo университетінің президенті де қатысты. Хешельдің және еврей тарапының басты мақсаты – Иса Мәсіхтің сотталуы мен айқышқа шегеленуіне қатысты еврейлердің жауапкершілігін католиктердің бейнелеуін өзгертуге ынталандыру болды (кейде еврейлердің құдай өлтірушілігі деп аталады). Бұл ілімдер ғасырлар бойы Ізгі хабарлар, шіркеу әкелері, шіркеу дәрігерлері және Экуменикалық кеңестер арқылы беріліп келді. Екінші сессия басталғанға дейін 1963 жылдың маусымында Иоанн XXIII қайтыс болды, бұл 1963 жылғы Папалық конклавты кеңестің ортасында бастады. Иоанн XXIII қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Commentary Magazine (AJC-мен байланысты) журналында жалған "Иудейлер үшін дұға" жарияланды, бұл Ронкалли оның қайтысы алдында оқылуын қалаған, бірақ шіркеу тоқтатып қойған деген қаңқу күйін тудырды. Джованни Монтини (Пауль VI деген есімді қабылдаған) 1963 жылғы конклавтан Иоанн XXIII кандидаты ретінде шықты; Куриядағы консервативті топтар кардинал Ильдебрандо Антониуттиді қолдады, ал радикалды либералды топтар кардинал Джакомо Леркароны ұсынды, бірақ кардиналдар Фрингс пен Лиенарттың ұсынысы бойынша Монтиниге келісті. Монтини кардинал Беаның иудаизм мәселесіндегі өкілеттігі қайта жаңарғанын растады. Альберт Грегори Мейер, Ричард Кушинг және Фрэнсис Спеллман еврей позициясын қолдауға ерекше мән берді, сондай-ақ архиепископ Патрик О'Бойл мен епископ Стивен Алойсиус Левен де болды; оларға Католиктік медиа қауымдастығы қолдау көрсетті. Өзінің қызметінің бір бөлігі ретінде Мартин "Пушкин" атты есіммен AJC және Нью-Йорк бұқаралық ақпарат құралдарына (әсіресе The New York Times, New York Herald Tribune және Time Magazine) құжат жобасының барысы туралы құпия ақпаратты ағызып жіберді. Бұл жұмысты Малахи Мартин, Абрахам Джошуа Хешельдің тапсырысы бойынша, Роджер Штраус Farrar, Straus and Giroux баспасы арқылы жариялады. Осы уақытта митрополит Джордж Г. Хиггинс Пауыл VI-ге Америка Құрама Штаттарының Біріккен Ұлттар Ұйымындағы елшісі Артур Голдбергке аудиенция ұйымдастырды. Содан кейін кардинал Кушинг Пауль VI мен Шустердің кездесуін ұйымдастырды, оған Хешель де қатысты. Папа мен Хешель келіспеді, өйткені соңғысы құдай өлтіру айыбын және қанды кінәлілікті қайтадан енгізуді, сондай-ақ яһудилерге христиандық дінге өтуді тыйым салуды талап етті, бірақ Пауль VI келіспеді. Шустер сәл ұялып, француз тілінде Пауль VI-ге дипломатиялық түрде сөйледі (зайырлы адам ретінде, Шустер дінге өту мәселесіне көп мән бермеді) және былай деді: "Христиандардың яһудилерді жақсы көретіні анық, өйткені бұл христиандардың заңы, бірақ яһудилерді бізді жек көруді және бізді қарапайым жануарлар ретінде қарауды тоқтатуға шақыру керек". Әрқашан сияқты, араб әлемінің католик басшылары да еврейлерге қатысты кез-келген құжатқа қарсы сөйледі, оның ішінде: сириялық католик шіркеуінің патриархы Игнатий Габриэль I Таппуни, патриарх Максим IV Саиг, мелкиттік грек-католик шіркеуінің епискобы Джозеф Тавиль және марониттік шіркеудің архиепискобы Насралла Бутрос Сфейр. Олардың көзқарасын архиепископ Сфейрдің "Біз мұндай мәлімдеме арқылы яһудилерді даңқтамауымыз керек, біз тек арабтардың ашуын және араб елдерінде тұратын епископтарға қиындықтар туғызамыз" деген сөзімен қорытындылауға болады. Рейнланд Альянсы мен американдық кардиналдардан шыққан либералдылар Папаға бұған наразылық білдіру үшін меморандум жасады. Кардинал Йозеф Фрингстің Кельн қаласындағы резиденциясында жиналған кезде, басқа кардиналдар да өтінішке қол қосты. Frings қозғалысын қолдаушылар бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан ұзақ уақыт бойы қызығушылық танытқан кардиналдар Риттер, Мейер, Кёниг, Лиенарт және Леркаро, сонымен қатар Чилидің кардиналдары Рауль Сильва Энрикес, Мюнхеннің кардиналы Юлиус Дёпфнер, Буржестің кардиналы Жозеф Шарль Лефевр, Утрехттің кардиналы Бернардус Йоханнес Алфрин және Брюссельдің кардиналы Лео Йозеф Суэнс. Бұл өте маңызды болды, өйткені ол Екінші Ватикан кеңесінің төрт модераторының үшін қамтыды (тек Шығыс католик модераторы, кардинал Грегорио Пьетро Агаджанян, оған қол қоймады). Олар еврей құжатын және діни бостандық құжатын SECU-ға қайтаруды, консервативті азшылықтың бұдан бұрын дауыс берілген құжаттардың радикалды элементтерін "жұмсартуға" қабілетті екеніне шағымдануды және кеңесті одан әрі кешіктіруге қарсы болды (Пауыл VI кеңесті осы күйінде үш жылға кешіктіруді қалаған деген қаңқу тарады, сонда тақырыптар Төртінші сессияға дайындалу үшін жетілуі керек болды). Осы меморандуммен қаруланған, фракцияның жетекшісі кардинал Фрингс 1964 жылдың 13 қарашасында Пауыл VI-мен кездесіп, либералды кеңес әкелерінің алаңдаушылығын білдірді. Бірнеше аптадан кейін, Құмар күнінде Пауыл VI өзінің Римдегі миссадағы уағызында Иса Мәсіхті айқышқа шегелеуде сол кездегі яһудилердің атқарган рөлі туралы айтты (Римнің бас раввині Элио Тоафтың көңілі қалды). 1965 жылдың 14 қазанында соңғы дауыс таяп қалғанда, еврей және араб лоббилері екі есе күшпен өз күшін салып, өз мақсаттарын ілгерілетуге тырысты: AJC-ден Шустер құжаттың "әлсіреуін" толығымен кері қайтаруды қалады, ал соңғы 28 беттік арабтық өтініш католик епископтарынан "коммунизм мен атеизм және еврей-коммунистік альянсынан" сенімді сақтауды сұрады. Nostra aetate басқа діни жүйелермен қатар индуизм мен буддизмді де қарастырып, шіркеу "басқа діндердегі шындық пен қасиеттіні ештеңеден де қабылдамайды" деді. Діни бостандық Ватикан II және осы декларациямен қатар католик ілімінің жаңа бөлігіне айналды. Nostra aetate басқа діндерде позитивті элементтер бар екенін және діни стереотиптер мен әділсіздіктерді дінаралық диалог арқылы жеңуге болатынын жариялады. Папа Франциск: "Белгісіздіктен және қарсылықтан ынтымақтастық пен ізгі ниетке көштік. Дұшпандар мен бейтаныстардан достар мен бауырларға айналдық", - деді. Ол адамзатты бастан-аяқ мазалаған мәңгілік сұрақтарды және әртүрлі діни дәстүрлер оларға қалай жауап бергенін сипаттайды. Ол индуистер, буддистер және басқа да діндердің мүшелері ұсынған кейбір философиялық сұрақтарға жауаптарды атап көрсетеді. Ол Католик шіркеуінің католик іліміне сәйкес келетін және жандарды Христиандыққа жетелеуі мүмкін басқа діндердегі кейбір шындықтарды қабылдауға дайын екенін атап өтеді. Үшінші бөлім Католик шіркеуінің мұсылмандарға құрметпен қарастыратынын айтады, содан кейін Исламның Христиандықпен ортақ ерекшеліктерін сипаттайды: Бір Құдайға, Көк және Жердің Жаратушысына, Мейірімді және Күллі билікке иеге табыну, Ол адамдармен сөйлескен; мұсылмандардың Ибраһимге және Мәриямға, сондай-ақ олардың Исаға деген құрметі, оны Пайғамбар деп санайды, Құдай емес. Синод барлық католиктер мен мұсылмандарды өткеннің антагонизмдерін және айырмашылықтарын ұмытып, өзара түсіністік пен пайда үшін жұмыс істеуге шақырады. S...

Кеңестен кейінгі оқиғалар

Осы мән-жайды және оның салдарына толыққанды сипат беру үшін Ватиканның яһудилермен дінаралық қатынастар жөніндегі комиссиясы 1974 жылдың соңында Nostra Aetate аталған кеңестің декларациясын іске асыру жөніндегі нұсқаулықтар мен ұсыныстарды жариялады. Кейіннен Комиссия 1985 жылы Рим-католик шіркеуінің ілімі мен катехизациясында еврейлер мен иудаизмді дұрыс бейнелеу туралы ескертулерді шығарды. АҚШ Конгресі Nostra Aetate-ның 40 жылдығын мойындайтын қаулы қабылдады. Ватиканның дінаралық қатынастар жөніндегі комиссиясы христиан-яһуди диалогының негізгі теологиялық сұрақтарын зерттейтін жаңа құжатты ұсынды. "Құдайдың сыйлары мен шақырулары өзгермейді" деп аталған бұл құжат Nostra Aetate-ның жарық көргеніне 50 жыл толуына арналды. Құжаттың жарық көрген күніне орай Солтүстік Америка Ислам қоғамының дінаралық және қоғамдық байланыстар жөніндегі кеңсе директоры Сайид Сайед Nostra Aetate-ның 1960 жылдардағы АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде, ислам орталықтары мен студенттік ұйымдар университеттерде құрылғанда жарияланғанын, және осы қарапайым бастамалардан бастап "католик шіркеуі кіші бауыр ретінде әрекет етті" деп атап өтті, бұл сезім 2001 жылғы 11 қыркүйектегі терактілерден кейін де сақталды, сол кезде шіркеу есіктерін исламофобия күшейген кезде оларға ашты.