Леонардо да Винчидің «Адам денесінің пропорциялары» суреті

Кіріспе

Витрув адамы (; ˈlwɔːmo vitruˈvjaːno) – итальяндық Ренессанс дәуірінің суретшісі және ғалымы Леонардо да Винчидің шамамен 1490 жылы салған суреті. Бұл суретті өнер тарихшысы Кармен К. Бамбах «Батыс өркениетінің ең танымал суреттерінің қатарындағы орынға ие» деп сипаттаған. Витрувийдің жазбаларынан шабыт алған адам бейнесі бұл ғана емес, бірақ бұл туынды көркемдік және ғылыми идеялардың бірегей үйлесімі болып табылады және көбінесе Жоғары Ренессанстың архетипі саналады. Сурет Леонардоның идеалды дене пропорциялары туралы ұғымын көрсетеді, ол бастапқыда Витрувийден алынған, бірақ оның жеке өлшемдерімен, замандастарының суреттерімен және Леон Баттиста Альбертидің «De pictura» трактатымен толықтырылған. Леонардо Витрув адамын Милан қаласында жасады және бұл жұмыс оның шәкірті Франческо Мелциге тапсырылды. Кейіннен сурет Венанцио де Пагавеге тиесілі болды, ол гравер Карло Джузеппе Герлиді Леонардоның суреттерінен тұратын кітапқа оны қосуға көндірді, осылай бұрын көп танылмаған сурет кеңінен тарады. Кейіннен ол Джузеппе Боссиге тиесілі болды, ол осы сурет туралы алғашқы зерттеулер жазды, және ақырында 1822 жылы Венециядағы Галерея дель’Аккадемияға сатылды, содан бері сол жерде сақтаулы тұр. Сурет жарыққа өте сезімтал болғандықтан, оны жұртшылыққа сирек көрсетеді, бірақ 2019 жылы Леонардоның қайтыс болғанына 500 жыл толуына арналған көрме үшін Лувр мұражайына уақытша берілді.

Атауы

Сурет Леонардоның жазбаларында «Le proporzioni del corpo umano secondo Vitruvio» деп сипатталған, ол «Витрувийден кейінгі адам денесінің пропорциялары» немесе «Витрувий стилінде адамның пропорционалдық зерттеуі» деп әртүрлі аударылады. Ол көбінесе «Витрувий адамы» деп белгілі. Көркемөнер тарихшысы Карло Педретти оны «Homo Vitruvius» деп тіркеп, шеңбер мен квадраттың ішіне сыйғызылған адам денесінің пропорцияларын зерттеу деп сипаттайды, ал кейіннен жай ғана «Homo Vitruvius» деп атайды.

Құрамы

Сурет негізінен қалам мен ашық қоңыр сыямен салынған, сонымен қатар қоңыр бояудың (акварель) іздері де бар. Қағаздың өлшемдері , Леонардоның көптеген фолио қолжазба парақтарынан үлкен, ал қағаздың өзі бастапқыда біркелкі емес, жиектері дұрыс келмейтін болған. Суретті жақыннан қарағанда, ол мұқият дайындалғаны және "шала жартылай, әрекетсіз" сызықтардан мүлдем айырылғаны көрінеді. Леонардо нақты сызықтар салу үшін металл қалам мен циркуль қолданған, ал өлшемдер үшін кішкентай белгілер пайдаланған. Бұл циркуль белгілері геометриялық фигуралармен құрылған жалпы құрылыммен бірге көрсетілген "өлшенген аралықтардың" ішкі құрылымын көрсетеді. «Витрув адамы» – алдыға қарап тұрған, шармен және оған ішкі жағынан салынған шеңбермен оралған жалаңаш адамды бейнелейді. Адам бір уақытта әртүрлі позаларда көрсетілген: қолдары иығынан жоғары созылып, содан кейін оларға перпендикуляр, ал аяқтары біріне-бірі тиісіп, шеңбердің негізі бойында жайылып жатыр. Ғалым Карло Векче бұл тәсіл бірнеше қозғалыс фазасын бірден бейнелеуге мүмкіндік береді, фотосуретке ұқсайды дейді. Адамның саусақтары мен балтақандары айналадағы пішіндерді бұзбау үшін мұқият орналастырылған. Зерттеушілер Леонардоның қарапайым сурет салудың орнына, адамды көркем бейнелеу үшін көп еңбек еткенін жиі айтады. Өмірбаяншы Уолтер Айзексонның сөзіне қарағанда, нәзік сызықтар, жақын қарайтын көз және күрделі шаш бұйралары "адам мен құдайды біріктіреді". Педретти Леонардоның бұрынғы «Жаңалықты жеткізу» картинасындағы адам мен періште арасындағы ұқсастықтарды байқады.

Тарихи контекст

Орташа табысты сәулетші және инженер Витрувий шамамен 80 – 20 ж.б.д. аралығында өмір сүрді, негізінен Рим республикасында. Ол ең белгілісі «De architectura» (Сәулет туралы) атты еңбегімен танымал, кейіннен «Сәулет туралы он кітап» деп аталды. Бұл ежелгі заманнан жеткен жалғыз маңызды сәулет трактаты. Еңбектің үшінші томы дене пропорциялары туралы талқылауды қамтиды, онда шеңбердегі және шаршыдағы адамның бейнесі тиісінше «homo ad circulum» және «homo ad quadratum» деп аталады. Витрувий былай түсіндірді:

19 ғасыр тарихшылары Леонардоның ежелгі әлемнен маңызды шабыт алған жоқ деп жиі болжады, оның позициясын барлық классицизмді қабылдамаған «заманауи гений» ретінде насихаттады. Алайда, бұл Леонардоның әріптестерінен алынған көптеген құжатталған мәліметтермен, сондай-ақ оның ежелгі жазбаларды иеленгені, оқығаны және олардан әсер алғаны туралы жазбалармен жан-жақты жоққа шығарылды. Витрувийдің трактаты ұзақ уақыт бойы жоғалып кеткен, бірақ 15 ғасырда Поджио Браччолини «De Rerum natura» сияқты еңбектердің арасында оны қайта тапты. Көптеген суретшілер Витрувийдің талаптарына сай келетін бейнелер жасауға тырысты, ал ең ерте мысалдардың бірі – Франческо ди Джорджио Мартинидің 1470 жылдар шамасында салған үш суреті. Леонардоға архитектор Джакомо Андреаның әсері болған болуы мүмкін, өйткені ол 1490 жылға дейін онымен бірге тамақтанғанын жазған. Андреа сол жылы өзінің «Витрувий адамы» суретін жасады, ол 1980 жылға дейін ғалымдарға белгісіз болды.

Жасау

Леонардоның Витрувий адамы нұсқасы Витрувийдің есебіндегі, әсіресе басқа қатысты қателіктерді Леон Баттиста Альбертидің «De pictura» еңбегінің екінші кітабын пайдалану арқылы түзетеді. Бұрынғы суреттерде «шеңбер мен төртбұрыш ортасы кіндікке тура келді» деп есептелген, Витрувийдің есебіне ұқсас, ал Леонардо осы схеманы төртбұрыштың ортасына адамның жыныс мүшелерін, ал шеңбердің ортасына кіндігін орналастыру арқылы жұмыс істетеді. Леонардоның 1487–1490 жылдарға дараланған «Қол пропорциялары» атты суреттері Витрувий адамымен байланысты болуы мүмкін, бәлкім олар дайындық эскиздері ретінде қызмет еткен. Кейбір зерттеушілер Леонардоның суретте алтын пропорцияны қолданғанын болжайды, мүмкін Лука Пачолидің «Divina proportione» еңбегінің иллюстрацияларына байланысты, бұл еңбек негізінен Пьеро делла Франческадан көшірілген, пропорция туралы мәліметтерді қамтиды. Алайда Витрувий адамы Леонардо Пачолимен кездеспей тұрып суреттелген болуы мүмкін, сондықтан мұндай пікірдің дұрыстығы күмәнді. Архитектура ғалымы Витор Муртиньо түсіндіргендей, радиусы мен төртбұрыш қабырғалары алтын пропорциямен байланысты шеңбер, төртбұрыштың табанына жанасып, Леонардоның суретінен айырмашылығы, төртбұрыштың жоғарғы екі бұрышынан өтеді. Оның орнына ол дұрыс сегізбұрыш немесе vesica piscis негізіндегі құрылымдарды ұсынады. Леонардоның суреті көбінесе оның бірінші Миландық кезеңінде, шамамен 1490 жылға дараланады. Дәл мерзімі толық келісім таппаған, ал өнер тарихшыларының бұрынғы буындары, соның ішінде Артур Э. Попхэм, осы жұмысты жиі 1485 жылдан 1490 жылға дейін кез келген уақытта даралаған. Бұл мәселеде екі жетекші өнер тарихшысы әртүрлі пікірде: Мартин Кемп шамамен 1487 жылды көрсетеді, ал Кармен С. Бамбах ең ерте мүмкін мерзім – «толыққанды жоққа шығаруға болмайтын» 1488 жылды айтады. Бамбах, Педреттиден, Джованна Непи Скире және Анналиса Перисса Торриниден басқа, шамамен 1490–1491 жылдар аралығын ұсынады. Бамбах бұл мерзімнің «қалам мен сиямен жасалған берік контурлар, қорғасын бояуының іздері, стилуспен сызылған және циркульмен құрастырылған нақты, параллель штрихтармен жазылған ою-өрнектермен ең жақсы сәйкес келеді» деп түсіндіреді.

Leonardo's version of the Vitruvian Man corrected inaccuracies in Vitruvius's account, particularly related to the head, due to use of book two of the De pictura by Leon Battista Alberti. Earlier drawings of the same subject "assumed that the circle and square should be centered around the navel", akin to Vitruvius's account, while Leonardo made the scheme work by using the man's genitals as the center of the square, and the navel as the center of the circle. It is likely that Leonardo's drawings dated to 1487–1490, and entitled The proportions of the arm, were related to the Vitruvian Man, possibly serving as preparatory sketches. Some commentators have speculated that Leonardo incorporated the golden ratio in the drawing, possibly due to his illustrations of Luca Pacioli's Divina proportione, largely plagiarized from Piero della Francesca, concerning the ratio. However, the Vitruvian Man is likely to have been drawn before Leonardo met Pacioli, and there has been doubt over the accuracy of such an observation. As architectural scholar Vitor Murtinho explains, a circle tangent to the base of a square, with the radius and square sides related by the golden ratio, would pass exactly through the top two corners of the square, unlike Leonardo's drawing. He suggests instead constructions based on a regular octagon or on the vesica piscis. Leonardo's drawing is almost always dated to around 1490 during his First Milanese period. The exact dating is not completely agreed upon and earlier generations of art historians, including Arthur E. Popham, frequently dated the work anywhere from 1485 to 1490. Two leading art historians differ in this respect; Martin Kemp gives c. 1487, while Carmen C. Bambach contends that the earliest possible date—which "one may not entirely discount"—is 1488. Bambach, in addition to Pedretti, Giovanna Nepi Scirè and Annalisa Perissa Torrini give a slightly broader range of c. 1490–1491. Bambach explains that this range fits "best with the manner of exact, engraving like parallel hatching contained within robust pen and ink outlines, over traces of lead paint, stylus ruling, and compass composition".

Шығу тегі

Леонардо қайтыс болғаннан кейін, сурет оның шәкірті Франческо Мелциге (1491–1570) бұйырды, оған Леонардоның мүлкінің көп бөлігі мұраға қалды. Одан бері суреттің тарихы анық: ол Чезаре Монтиге (1594–1650) жетті, одан кейін оның мұрагері Анна Луиза Монтиге, содан соң Де Пейдж отбасына – алдымен WD=Q47015938 (1777 жылы), одан кейін оның ұлы Гауденцио де Пейджге өтті. Аға Де Пейдж суреттің иесі болған кезде, ол гравер Карло Джузеппе Герлиді Леонардоның суреттерінен тұратын кітап жариялауға көндірді, бұл «Витрув адамы» мен Леонардоның көптеген басқа суреттерінің кеңінен таралғанына себеп болды. Жас де Пейдж суретті Джузеппе Боссиге сатты, ол оны Леонардоның «Соңғы кешкі ас» атты 1810 жылғы монографиясының төртінші тарауында сипаттап, талқылап, суретін келтірді. Бұл тарау келесі жылы жеке зерттеу ретінде жарияланды: «Delle opinioni di Leonardo da Vinci intorno alla simmetria de' corpi umani» (Леонардо да Винчидің адам денесінің симметриясы туралы пікірлері). 1815 жылы Босси қайтыс болғаннан кейін сурет 1818 жылы абат Луиджи Челоттиге сатылды және 1822 жылы Венецияның «Gallerie dell'Accademia» жинағына қосылды, онда ол осы күнге дейін сақтаулы. Суреттің жоғары көркемдік сапасы және оның жақсы жазылған тарихының арқасында Леонардоның «Витрув адамының» авторлығы ешқашан күмәнді болған емес. «Витрув адамы» сирек көрсетеді, себебі жарыққа ұзақ уақыт әсер етуінен түсі солғындейді; ол «Gallerie dell'Accademia» ғимаратының төртінші қабатында, құлыпталған бөлмеде сақталады. 2019 жылы Лувр суретті Леонардо да Винчидің қайтыс болғанына 500 жыл толуына арналған монументалды көрмесі үшін уақытша алуға сұрады. Олар «Italia Nostra» мұрагерлік тобынан күшті қарсылыққа тап болды, олар суретті тасымалдауға тым қажулы деп мәлімдеді және сотқа шағым түсірді. 2019 жылдың 16 қазанында өткен сот отырысында судья топтың талаптарын дәлелдемегенін айтты, бірақ суреттің жарыққа түсуінің максималды мөлшерін және оның жалпы жарық әсерін теңгерлеу үшін демалыс уақытын белгіледі. Лувр Италияға Рафаэльдің картиналарын оның 500 жылдығына қарыз беруге уәде берді; Италияның Мәдениет істері министрі Дарио Франческини «Енді Италия мен Франция арасында Францияда Леонардо және Римде Рафаэль туралы екі көрме бойынша үлкен мәдени операция басталуы мүмкін» деді.

After Leonardo's death, the drawing most likely passed to his student Francesco Melzi (1491–1570), who was bequeathed most of Leonardo's possessions. From then on, the drawing's provenance history is almost certain: it found its way to Cesare Monti (1594–1650), was passed to his heir Anna Luisa Monti, then to the De Page family, first WD=Q47015938 (in 1777) and then his son Gaudenzio de Page. While owned by the elder De Page, he convinced the engraver Carlo Giuseppe Gerli to publish a book of Leonardo's drawings, which would be the first widespread dissemination of the Vitruvian Man and many other Leonardo drawings. The younger de Page sold the drawing to Giuseppe Bossi, who described, discussed, and illustrated it in the fourth chapter of his 1810 monograph on Leonardo's The Last Supper, Del Cenacolo di Leonardo da Vinci (On The Last Supper of Leonardo da Vinci). This chapter was published as a stand alone study the next year Delle opinion di Leonardo da Vinci intorno alla simmetria de' corpi umani (On the opinions of Leonardo da Vinci regarding the symmetry of human bodies). After Bossi's death in 1815, the drawing was sold to the abbot Luigi Celotti in 1818, and entered into the Venetian Gallerie dell'Accademia's collection in 1822, where it has since remained. Because of its high artistic quality and its well recorded history of provenance, Leonardo's authorship of the Vitruvian Man has never been doubted. The Vitruvian Man is rarely displayed as extended exposure to light would cause fading; it is kept on the fourth floor of the Gallerie dell'Accademia, in a locked room. In 2019, the Louvre requested to borrow the drawing for their monumental Léonard de Vinci exhibition, which celebrated the 500th anniversary of the artist’s death. They faced substantial resistance from the heritage group Italia Nostra, who contended that the drawing was too fragile to be transported, and filed a lawsuit. At a hearing on 16 October 2019, a judge ruled that the group had not proven their claim, but set a maximum amount of light for the drawing to be exposed to as well as a subsequent rest period to offset its overall exposure to light. The Louvre promised to lend paintings by Raphael to Italy for his own 500th death anniversary; Italy's Minister for Cultural Affairs Dario Franceschini stated that "Now a great cultural operation can start between Italy and France on the two exhibitions about Leonardo in France and Raphael in Rome."

Құқықтық дау

2022 жылы суреттің иесі Gallerie dell’Accademia компаниясы неміс пазл өндірушісі Ravensburger компаниясына оның пазлдарының бірінде суретті қайта өндіргені үшін сотқа берді. Ravensburger 2009 жылы Италияда 1000 бөліктен тұратын пазлды сатуды бастады, ал 2019 жылы мұражай компанияға тоқтату туралы хат жолдап, табыстың 10% -ын талап етті. Ravensburger бұл талапты орындаудан бас тартты, содан кейін мұражай Италияның 2004 жылғы Codice dei beni culturali e del paesaggio кодексі бойынша сотқа шағымданып, ол Италияның мәдени мұрасына жататын туындыларды көбейтуді реттейді. Неміс компания өз қарсылығында, өнер туындысын көбейтуге құқығы бар екенін, себебі ол ғасырлар бойы жалпыға қолжетімді болған және көбейту Италиядан тыс жерде жасалғандықтан, Италияның Мәдени мұра кодексіне бағынбайтынын мәлімдеді. Италия соты Ravensburger-дің аргументтерін қабылдамай, мұражайдың пайдасына шешім шығарды. 2022 жылғы 17 қарашадағы шешімде сот пазл компаниясына өнімді коммерциялық мақсатта өндіруді тоқтатуды бұйырды және компания талапты орындамаған әр күніне 1500 евро айыппұл салды. Танымал өнер туындыларына лицензиялық төлемдер итальян мұражайлары үшін маңызды табыс көзі болып табылады, ал итальяндық заңға сәйкес, танымал, жалпыға қолжетімді туындыларға ие мұражайлар оларға авторлық құқықты мәңгілікке сақтайды және олардың көшірмелерін және туындыларын жасауға кімге рұқсат етілетінін бақылай алады.

Мұра

Витрувтік адам жоғары Ренессанстың архетиптік өкілі саналады, дәл сияқты Леонардоның өзі архетиптік «Ренессанс адамын» бейнелейді. Бұл туынды өнер, математика, ғылым, классицизм және натурализмді үйлестіруде ерекше көзге түседі. Көркемөнер тарихшысы Людвиг Генрих Хайденрайх «Британника энциклопедиясына» жазған мақаласында: «Леонардо анатомиялық суреттері мен Витрувтік адам арқылы жасаған адам денесінің үлкен схемасын «микрокосмостың космографиясы» (cosmografia del minor mondo) деп қарастырды. Ол адам денесінің жұмысын ғаламның жұмысына ұқсас микрокосм ретінде түсіндірді» дейді. Кемп бұл суретті «әлемдегі ең танымал сурет» деп атаса, ал Бамбах оны «Батыс өркениетінің мәңгілікке кеткен ең танымал бейнелерінің бірі» деп сипаттайды. Оның мәшһүрлігін еске түсіріп, Бамбах 2019 жылы: «Заманауи коммерцияның көптеп көбейтілген репродукциялары (көбінесе кітаптарда, жарнамада және евро монетасында) осы суретті Ренессанс кезеңінің суреттерінен бұрып алып, оны нюанстары мен шығармашылықпен бағалауды көрермен үшін қиындатады» деп мәлімдеді.