Томас Кларксон: Ұлыбританияда құлдыққа қарсы күресшісі

Кіріспе

Аболиционист (1760–1846)

Томас Кларксон (28 наурыз 1760 – 26 қыркүйек 1846) – ағылшын аболиционисі, Ұлыбритания империясындағы құл саудасына қарсы күрестің жетекші тұлғасы. Ол құл саудасын жою үшін әрекет ету қоғамын (құл саудасын жою қоғамы деп те аталады) құруға мұрын қойды және 1807 жылғы құл саудасы заңының қабылдануына көмектесті, осы заң британдық құл саудасын тоқтатты. 1816 жылы ол бейбітшілдікке ұмтылушы болды және ағасы Джонмен бірге Тұрақты және жалпыға ортақ бейбітшілікті қолдау қоғамының он екі негізін қалаушысы болды. Өмірінің соңғы жылдары Кларксон әлемдегі құлдықты жою үшін күш салды. 1840 жылы ол Лондонда Британдық және шетелдік құлдыққа қарсы қоғамның алғашқы конвенциясында негізгі баяндамашы болды, ол басқа елдердегі құлдықты тоқтатуды мақсат етті.

Ерте өмір және білім

Кларксон 1710-1766 жылдары Англия шіркеуінің діни қызметкері және Висбех грамматикалық мектебінің директоры болған Джон Кларксонның және оның әйелі, Энн Уордтың (1799 жылы қайтыс болған) үлкен ұлы еді. Ол 1760 жылдың 26 мамырында Висбехтегі Санкт-Петер және Санкт-Пол шіркеуінде крещениеден өтті. Оның інілері Джон (1764 жылы туған) және әпкесі Энн болды. Екі ұл да отбасы тұрған Хилл-стриттегі Висбех грамматикалық мектебінде оқыды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін отбасы Бридж-стриттегі үйге көшті, қазір ол үй көк тақтамен белгіленген. Томас 1775 жылы Лондондағы Сент-Полс мектебіне түсті, онда стипендия алды. 1779 жылы Кембридждегі Сент-Джон колледжіне қабылданды. Ол өте жақсы оқушы болғандықтан, Кембридж университетінде оқыған кезін ұнатқан сияқты, бірақ ол сонымен қатар адал және дінге берілген адам болды. 1783 жылы бакалавр дәрежесін алды және әкесінің жолын жалғастырып, Кембриджде оқуын әрі жалғастырып, Англикандық дін қызметкері болуға дайындалды. 1783 жылы ол диакон болып тағайындалды.

Құлдықтың қорқынышты көрінісі

1785 жылы Кларксон университетте латынша эссе конкурсына қатысты, бұл оның өмірінің қалған бөлігіне бағыт беруге әкелді. Университеттің вице-канцлері Питер Пеккард берген эссе тақырыбы: "Anne liceat invitos in servitutem dare" ("Басқаларды олардың еркіне қарсы құл ету заңды ма?"), және ол Кларксонды құл саудасы мәселесін қарастыруға итермеледі. Ол осы тақырып бойынша барлық қолжетімді әдебиеттерді оқыды, соның ішінде квакер құлдықты жоюшы Энтони Бенезеттің еңбектерін, сондай-ақ Фрэнсис Мурдың "Африканың ішкі аймалдарына саяхат" (1738) сияқты африкалық құл саудасы туралы бірінші қол есебін оқыды. Ол құл саудасы мен құлдыққа тікелей қатысы бар адамдармен кездесіп, сұхбаттасу арқылы да тақырыпты зерттеді. Сыйлықты жеңіп алғаннан кейін, Кларксон Кембридж мен Лондон арасында атпен сапар шегіп бара жатқанда, Құдайдан рухани аян алғанын айтты. Ол сапарын Гертфордширдегі Уэрге жақын Уэдсмиллде тоқтатты. Кейін ол былай деп жазды: "Эсселерді сыйлық тағайындалғаннан кейін Сенатта жариялап оқу дәстүрі болғандықтан, мен осы мақсатпен Кембриджге шақырылдым. Мен барып, міндетімді орындадым. Алайда Лондонға оралғанда, оның мәселесі менің ойымды толығымен жалады. Жолда жүргенде мазасыздыққа ұшырадым. Мен атты жиі тоқтатып, түсіп, жаяу жүрдім. Мен көбінесе осы сәттерде эссемнің мазмұны шындыққа сай емес деп өзімді-өзімді көндіруге тырыстым. Бірақ олар туралы неғұрлым көп ойлансам, немесе оларға негіз болған дәлелдерді зерделесем, мен оларға сене бастадым. Гертфордширдегі Уэйдс Милл көрінісіне жеткенде, мен жол жиегіндегі шөпке мұңайып отырып, атымды ұстап тұрдым. Сол сәтте менің ойыма келіп, егер эсседе айтылғандар рас болса, онда осы апаттарды көру үшін біреу келуі керек екені есіме келді. Осылай алаңдап үйге жеттім. Бұл 1785 жылдың жазында болды. Осы тәжірибе мен шақыру сезімі оны құл саудасын жоюға өмірін арнауға әкелді. Эссенің аудиториясын кеңейту үшін, Кларксон оны 1786 жылы латын тілінен аударып, "Адамзаттың, әсіресе африкалықтардың құлдығы мен саудасы туралы эссе" деген атпен памфлет түрінде жариялады. Бұл эссе үлкен әсер етіп, Кларксонды құлдықты жоюға ықылас білдірген көптеген адамдармен таныстырды, олардың кейбіреулері бұрын-соңды құлдыққа қарсы жариялаған және науқан жүргізген. Олардың арасында Джеймс Рамзи және Гранвилл Шарп сияқты беделді тұлғалар, көптеген квакерлер және басқа да конформистер болды. Бұл қозғалыс бірнеше жыл бойы күшейіп келе жатты, оны Англияда да, АҚШ-та да квакерлер құрды, Атлантиканың екі жағында да басқа конформистер, негізінен методистер мен баптистер қолдады. 1783 жылы 300 квакер, көбінесе Лондоннан келгендер, құл саудасына қарсы бірінші петицияны Парламентке ұсынды. Осы қадамнан кейін шағын топ құл саудасын жою жөніндегі комитетті құрды, бұл англикандықтарды қосу арқылы тиімді лоббилеуге мүмкіндік берген шағын емес діни емес ұйым болды. Тест заңына сәйкес, Англия шіркеуінің рәсімдеріне сәйкес Иеміздің кешкі асын қабылдауға дайын болғандар ғана депутаттар ретінде қызмет етуге құқылы болды, сондықтан квакерлер көбінесе 19 ғасырдың басына дейін Парламентке қабылдамады. Он екі негізгі мүшенің арасында тоғыз квакер және үш пионер англикан: Кларксон, Гранвилл Шарп және Филип Сансом болды. Олар негізінен конформистік емес шығу тегі бар, бірақ сенушілер арасында "Ұлы ояну" үшін кеңінен денонсациялық емес қолдау іздеген діни қайта жаңғыруды жақсы көретін.

In 1785 Clarkson entered a Latin essay competition at the university that was to set him on the course for most of the remainder of his life. The topic of the essay, set by university vice chancellor Peter Peckard, was Anne liceat invitos in servitutem dare ("is it lawful to make slaves of others against their will? "), and it led Clarkson to consider the question of the slave trade. He read everything he could on the subject, including the works of Anthony Benezet, a Quaker abolitionist, as well as first hand accounts of the African slave trade such as Francis Moore's Travels Into the Inland Parts of Africa (1738). He also researched the topic by meeting and interviewing those who had personal experience of the slave trade and of slavery. After winning the prize, Clarkson had what he called a spiritual revelation from God as he travelled by horse between Cambridge and London. He broke his journey at Wadesmill, near Ware, Hertfordshire. He later wrote:

As it is usual to read these essays publicly in the senate house soon after the prize is adjudged, I was called to Cambridge for this purpose. I went and performed my office. On returning however to London, the subject of it almost wholly engrossed my thoughts. I became at times very seriously affected while upon the road. I stopped my horse occasionally, and dismounted and walked. I frequently tried to persuade myself in these intervals that the contents of my Essay could not be true. The more however I reflected upon them, or rather upon the authorities on which they were founded, the more I gave them credit. Coming in sight of Wades Mill in Hertfordshire, I sat down disconsolate on the turf by the roadside and held my horse. Here a thought came into my mind, that if the contents of the Essay were true, it was time some person should see these calamities to their end. Agitated in this manner I reached home. This was in the summer of 1785. This experience and sense of calling ultimately led him to devote his life to abolishing the slave trade. Having translated the essay into English so that it could gain a wider audience, Clarkson published it in pamphlet form in 1786 as An essay on the slavery and commerce of the human species, particularly the African, translated from a Latin Dissertation. The essay was influential, resulting in Clarkson's being introduced to many others who were sympathetic to abolition, some of whom had already published and campaigned against slavery. These included influential men such as James Ramsay and Granville Sharp, many Quakers, and other nonconformists. The movement had been gathering strength for some years, having been founded by Quakers both in Britain and in the United States, with support from other nonconformists, primarily Methodists and Baptists, on both sides of the Atlantic. In 1783, 300 Quakers, chiefly from the London area, presented Parliament with their signatures on the first petition against the slave trade. Following this step, a small offshoot group formed the Committee for the Abolition of the Slave Trade, a small non denominational group that could lobby more successfully by incorporating Anglicans. Under the Test Act, only those prepared to receive the sacrament of the Lord's Supper according to the rites of the Church of England were permitted to serve as MPs, thus Quakers were generally barred from the House of Commons until the early nineteenth century. The twelve founding members included nine Quakers, and three pioneering Anglicans: Clarkson, Granville Sharp, and Philip Sansom. They were sympathetic to the religious revival that had predominantly nonconformist origins, but which sought wider non denominational support for a "Great Awakening" amongst believers.

Құлшылыққа қарсы науқан

Кларксонның эссесі жарияланғаннан кейін жігерленіп, құлдардан петиция жасаған квакерлер, Кларксон және басқалардың шағын топтары арасында парламент мүшелеріне (депутаттарға) лобби жасау мақсатымен бейресми комитет құрылды. 1787 жылдың мамыр айында олар Құл саудасын жою комитетін құрды. Комитет төрағасы ретінде Гранвилл Шарп, Джозия Веджвуд және Кларксон кірді. Кларксон жас Уильям Уилберфорсқа да жақындады, ол англикан және британдық парламент мүшесі ретінде парламентпен байланыста болды. Уилберфорс квакерлердің петициясына көңіл білдірген депутаттардың санатында болды; ол бұрыннан-ақ құл саудасы туралы сұрақ көтерген және құлдарды жоюшылардың алғашқы англикандарының бірі ретінде танылған еді. Кларксон Құл саудасын жою комитетінің ісінде жетекші рөл атқарды және оған құл саудасын жоюды қолдау үшін дәлелдер жинау міндеті жүктелді. Ол сапарлаған қалаларының кейбіреуінде саудагерлер оған қарсылық көрсетті. Құл саудасы заңды және табысты бизнес болғандықтан, көптеген порттар үшін өркендеуге мүмкіндік берді. Ливерпуль құл саудасымен айналысатын синдикаттардың негізгі базасы және олардың кемелерінің бас порты болды. 1787 жылы Кларксон қалаға барған кезде шабуылға ұшырап, жарақаттанды, өйткені теңізшілер тобы оны өлтіру үшін жалданыпты. Ол өмірін қиынмен сақтап қалды. Бірақ ол басқа жерлерде де қолдау тапты. Кларксонның 1787 жылғы 28 қазанда Манчестердегі колледж шіркеуінде (қазіргі Манчестер соборы) сөйлеген сөзі қаладағы құлдыққа қарсы науқанды жандандырды. Сол жылы Кларксон «Құл саудасының қысқаша шолуы және оны жоюдың ықтимал салдары» атты кітапшасын жариялады. Кларксон комитетке жоғары бедел беруде өте тиімді болды: ол келесі екі жылды Англияны аралап, істі насихаттап, дәлелдер жинады. Ол зерттеу барысында 20 мың теңізшімен сұхбаттасты. Құл кемелерінде қолданылатын құрал-жабдықтарды: темір қолқаптар, аяқ шынжырлары, саусақ бұрандалары, құлдардың аузын ашуға арналған құралдар мен темірлерді сатып алды. Ол құралдардың суреттерін кітапшаларда жариялап, оларды қоғамдық жиналыстарда көрсетті. Кларксонның зерттеулері оны Бристоль сияқты ағылшын порттарына алып барды, онда ол «Жеті жұлдыз» пабының иесінен ақпарат алды. (Бұл ғимарат әлі де Томас Лейнде тұр). Ол сондай-ақ Ливерпуль мен Лондонға бірнеше рет барып, аболиционистерді қолдау үшін дәлелдер жинады. Ол дәлелдерді іздеу үшін 35 000 миль сапар шекті және елдің әр жерінде құл саудасына қарсы құрылған жергілікті қоғамдарды аралады. Ол Ливерпульде кездескен екі кеме хирургтары Александр Фальконбридж бен Джеймс Арнольдтың көмегін алды. Олар құл кемелерінде көптеген сапарлар жасаған және басылым үшін өз тәжірибелерін егжей-тегжейлі айта алды. Кларксон құл саудасына қарсы жазуын жалғастырды. Ол өз шығармаларын теңізшілердің, хирургтардың және құл саудасына қатысқан басқа да адамдардың жанды сипаттамаларымен толтырды. 1788 жылы Кларксон «Африкалық құл саудасының саясаты туралы» (1788) еңбегін көптеп жариялады. Тағы бір мысал – оның «Құл саудасы туралы очеркі» (1789), құл кемесінде қызмет еткен теңізші туралы әңгіме. Бұл еңбектер Уильям Уилберфорстың 1789 жылғы 12 мамырдағы Палаталар палатасындағы алғашқы аболиционистік сөйлеуіне және оның он екі ұсынысына негіз болды. Олауда Эквиано (Густавус Васса), «Африка ұлдарының» мүшесі, өзінің естеліктерін жариялады – «Олауда Эквианоның өмірінің қызықты баяны», құлдардың өмірбаяндары деп аталатын жанрдың бірі. Құл саудасы мен құлдықты тікелей көрген африкалық ретінде Эквиано өзінің кітабы құлдыққа қарсы қозғалысқа үлкен әсер еткеніне қуанды. Кларксон Кембридждегі Тринити колледжінің пасторы Томас Джонсқа (1756-1807) Эквианоны оған және қауымға таныстыру үшін хат жазды. Ол пастордан мемуарлардың көшірмелерін сатуға және Эквианоның Кембриджге лекция оқуға келуін ұйымдастыруға көмектесуді сұрады. 1791 жылы Уилберфорс құл саудасын жою туралы алғашқы заң жобасын ұсынды; ол 163 дауысқа қарсы 88 дауыспен жеңілді. Уилберфорс құл саудасы мәселесін Парламентке көтеруді жалғастырғанда, Кларксон саяхаттап, құлдыққа қарсы шығармалар жазды. Портсмуттен сатып алған құл кемесінің жоспарына сүйене отырып, ол құл кемесінде жүкті құлдардың суретін салды. Ол мұны 1791 жылы Лондонда жариялады, суретті өзімен бірге дәрістерге алып барды және оны Уилберфорске парламентте пайдалану үшін басқа құл саудасына қарсы материалдармен бірге ұсынды. Бұл олардың ұзаққа созылған парламенттік науқанының бастамасы болды, оның барысында Уилберфорс құлдарды жою ниетін қолдайтын ұсынысты жыл сайын енгізді. Кларксон, Уилберфорс және Құл саудасын жою комитетінің басқа да мүшелері мен олардың жақтастары бұрын-соңды болмағандай халық пікірін жұмылдырған ұлттық қозғалысты құруға және оны сақтауға жауапты болды. Бірақ Парламент заңды қабылдаудан бас тартты. Франциямен соғыс басталуы көп жылдар бойы пікірталас жүргізуге кедеріс келтірді. Премьер-министр Уильям Питт кішінің соғыс хатшысы, 1-ші Висконт Мелвилл Генри Дандас, Ямайканың лейтенант-губернаторы сэр Адам Уильямсонға Сен-Доминг (кейін Гаити) француз отаршыларының өкілдерімен келісімге қол қоюын тапсырды, ол бұрынғы тәртіпті, құлдықты және аралас нәсілді отаршылдарға қатысты кемсітушілікті қалпына келтіруге уәде берді, бұл аболиционистер Уилберфорс пен Кларксоннан сынға ұшырады. 1794 жылға қарай Кларксонның денсаулығы нашарлап, шаршап қалды. Ол науқаннан шығып, Улсуотер маңындағы Эуземер эстатесін сатып алып, Көмбөгей аймағында уақыт өткізді. Онда ол ақын Уильям Вордсворт пен оның қарындасы Дороти Вордсвортпен дос болды. 1796 жылдың 19 қаңтарында ол Саффолк графтығының Бери-Сент-Эдмундс қаласынан Кэтрин Бакқа үйленді; олардың жалғыз баласы Томас 1796 жылы дүниеге келді. Олар Кэтриннің денсаулығы үшін Оңтүстік Англияға көшіп, 1806 жылдан 1816 жылға дейін Бери-Сент-Эдмундсте тұрды. Содан кейін олар Саффолк графтығының Ипсуич пен Вудбридж арасындағы Плейфорд Холлда тұрды. Франциямен соғыс аяқталуға жақын болған 1804 жылы Кларксон және оның одақтастары құл саудасына қарсы науқанды қайта жандандырды. Он жылдық үзілістен кейін ол қайтадан бүкіл Ұлыбританияны аралап, шараны қолдау үшін саяхаттады. Ол барлық ескі құлшынысымен және күшімен қайтып келгендей көрінді. Ол әсіресе депутаттарды парламенттік науқанды қолдауға көндіруде белсенді болды. 1807 жылы Құл саудасы заңының қабылдануы сауданы тоқтатып, заңды күшімен қамтамасыз ету үшін британдық теңіз күштерінің қолдауын қамтамасыз етті. Кларксон өз күшін заңды күшімен қамтамасыз етуге және науқанды Еуропаның қалған бөлігіне таратуға бағыттады, өйткені Испания мен Франция өздерінің американдық отарларында сауданы жалғастырды. АҚШ та 1807 жылы халықаралық сауданы тыйым салған және Кариб теңізінде құл кемелерін тоқтатуға бағытталған. 1808 жылы Кларксон құл саудасын жоюдағы прогресс туралы кітап жариялады. Ол 1814 жылы Парижге, ал 1818 жылы Аахенге сапар шекті, сауданы жою кестесі туралы халықаралық келісімге қол жеткізуге тырысты. Ол 1816 жылы Rees's Cyclopædia, Vol. 33-те «Құл саудасы» деген мақалаға үлес қосты.

Encouraged by publication of Clarkson's essay, an informal committee was set up between small groups from the petitioning Quakers, Clarkson and others, with the goal of lobbying members of parliament (MPs). In May 1787, they formed the Committee for the Abolition of the Slave Trade. The Committee included Granville Sharp as chairman and Josiah Wedgwood, as well as Clarkson. Clarkson also approached the young William Wilberforce, who as an Anglican and an MP was connected within the British Parliament. Wilberforce was one of few parliamentarians to have had sympathy with the Quaker petition; he had already put a question about the slave trade before the House of Commons, and became known as one of the earliest Anglican abolitionists. Clarkson took a leading part in the affairs of the Committee for the Abolition of the Slave Trade, and was tasked to collect evidence to support the abolition of the slave trade. He faced strong opposition from supporters of the trade in some of the cities he visited. The slave traders were an influential group because the trade was a legitimate and highly lucrative business, generating prosperity for many of the ports. Liverpool was a major base of slave trading syndicates and home port for their ships. In 1787, Clarkson was attacked and nearly killed when visiting the city, as a gang of sailors was paid to assassinate him. He barely escaped with his life. Elsewhere, however, he gathered support. Clarkson's speech at the collegiate church in Manchester (now Manchester Cathedral) on 28 October 1787 galvanised the anti slavery campaign in the city. That same year, Clarkson published the pamphlet A Summary View of the Slave Trade and of the Probable Consequences of Its Abolition. Clarkson was very effective at giving the committee a high public profile: he spent the next two years travelling around England, promoting the cause and gathering evidence. He interviewed 20,000 sailors during his research. He obtained equipment used on slave ships, such as iron handcuffs, leg shackles, and thumbscrews; instruments for forcing open slaves' jaws; and branding irons. He published engravings of the tools in pamphlets and displayed the instruments at public meetings. Clarkson's research took him to English ports such as Bristol, where he received information from the landlord of the Seven Stars pub. (The building still stands in Thomas Lane.) He also travelled repeatedly to Liverpool and London, collecting evidence to support the abolitionist case. He rode some 35,000 miles for evidence and visited local anti slave trade societies founded across the country. He enlisted the help of Alexander Falconbridge and James Arnold, two ship's surgeons he had met in Liverpool. They had been on many voyages aboard slave ships, and were able to recount their experiences in detail for publication. Clarkson also continued to write against the slave trade. He filled his works with vivid firsthand descriptions from sailors, surgeons and others who had been involved in the slave traffic. In 1788 Clarkson published large numbers of his Essay on the Impolicy of the African Slave Trade (1788). Another example was his "An Essay on the Slave Trade" (1789), the account of a sailor who had served aboard a slave ship. These works provided a grounding for William Wilberforce's first abolitionist speech in the House of Commons on 12 May 1789, and his twelve propositions. Olaudah Equiano (Gustavus Vassa) a member of the Sons of Africa published his memoir, The Interesting Narrative of the Life of Olaudah Equiano, one of the genre of what became known as slave narratives – accounts by slaves who achieved freedom. As an African with direct experience of the slave trade and slavery, Equiano was pleased that his book became highly influential in the anti slavery movement. Clarkson wrote to the Reverend Thomas Jones (1756 1807) at Trinity College, Cambridge, to introduce Equiano to him and the community. He asked for aid from the Rev. Jones in selling copies of the memoir and arranging for Equiano to visit Cambridge to lecture. In 1791 Wilberforce introduced the first Bill to abolish the slave trade; it was easily defeated by 163 votes to 88. As Wilberforce continued to bring the issue of the slave trade before Parliament, Clarkson travelled and wrote anti slavery works. Based on a plan of a slave ship he acquired in Portsmouth, he had an image drawn of slaves loaded on the slave ship Brookes; he published this in London in 1791, took the image with him on lectures, and provided it to Wilberforce with other anti slave trade materials for use in parliament. This was the beginning of their protracted parliamentary campaign, during which Wilberforce introduced a motion in favour of abolition almost every year. Clarkson, Wilberforce and the other members of the Committee for the Abolition of the Slave Trade and their supporters, were responsible for generating and sustaining a national movement that mobilised public opinion as never before. Parliament, however, refused to pass the bill. The outbreak of War with France effectively prevented further debate for many years. Henry Dundas, 1st Viscount Melville, who was the Secretary of State for War for prime minister William Pitt the Younger, instructed Sir Adam Williamson, the lieutenant governor of Jamaica, to sign an agreement with representatives of the French colonists of Saint Domingue, later Haiti, that promised to restore the ancien regime, slavery and discrimination against mixed race colonists, a move that drew criticism from abolitionists Wilberforce and Clarkson. By 1794, Clarkson's health was failing, as he suffered from exhaustion. He retired from the campaign and spent some time in the Lake District, where he bought an estate, Eusemere, by Ullswater. There he became a friend of the poet William Wordsworth and Dorothy Wordsworth, his sister. On 19 January 1796 he married Catherine Buck of Bury St Edmunds, Suffolk; their only child Thomas was born in 1796. They moved to the south of England for the sake of Catherine's health, and settled at Bury St Edmunds from 1806 to 1816. They then lived at Playford Hall, between Ipswich and Woodbridge in Suffolk. When the war with France appeared to be almost over, in 1804 Clarkson and his allies revived the anti slave trade campaign. After his ten years' retreat, he mounted his horse to travel again all over Great Britain and canvass support for the measure. He appeared to have returned with all his old enthusiasm and vigour. He was especially active in persuading MPs to back the parliamentary campaign. Passage of the Slave Trade Act in 1807 ended the trade and provided for British naval support to enforce the law. Clarkson directed his efforts toward enforcement and extending the campaign to the rest of Europe, as Spain and France continued a trade in their American colonies. The United States also prohibited the international trade in 1807, and operated chiefly in the Caribbean to interdict illegal slave ships. In 1808 Clarkson published a book about the progress in abolition of the slave trade. He travelled to Paris in 1814 and Aix la Chapelle in 1818, trying to reach international agreement on a timetable for abolition of the trade. He contributed the article on the "Slave Trade" for Rees's Cyclopædia, Vol. 33, 1816.

Кейінгі мансап

1823 жылы құлдықты жеңілдету және біртіндеп жою қоғамы (кейіннен Құлдыққа қарсы қоғам деп аталды) құрылды. Кларксон оның мақсатына қолдау табу үшін елді аралап сапар шекті. Ол 16 мың шақырымнан астам қашықтықты жүріп өтті және бұрын құрылған құлдыққа қарсы қоғамдардың желісін белсендірді. Нәтижесінде, құлдарды толық азат етуді талап ететін 777 петиция парламентке жіберілді. Қоғам дереу азат ету саясатын қабылдағанда, Кларксон мен Уилберфорс соңғы рет бірге осы бастаманы қолдады. 1833 жылы Құлдықтан азат ету туралы заң қабылданды, ал азат ету британдық колонияларда 1838 жылдың 1 тамызында аяқталды. Кларксон тағы 13 жыл өмір сүрді. Көзі нашарлағанына қарамастан, ол құлдықты жою науқанын жалғастырды, назарын АҚШ-қа аударды, онда құлдық оңтүстік штаттарда және Миссисипи өзенінен батысқа қарай жатқан кейбір штаттарда кеңейді. Ол 1840 жылы Томас Бини төрағалық еткен Лондондағы бірінші Әлемдік құлдыққа қарсы конвенцияның ашылуында басты спикер болды. Конференцияның мақсаты – дүние жүзінде құлдықты жоюға қолдау көрсету болды және оған Франция, АҚШ, Гаити (1804 жылы Батыс жарты шардағы алғашқы қара республика ретінде құрылған) және Ямайкадан делегаттар қатысты. Кларксонның ашылу сөзінің көрінісі Бенджамин Хейдонның естелік туындысында бейнеленген, қазір ол Лондонның Ұлттық портрет галереясында сақталуда; Кларксон сөзін аяқтап, қолын көтеріп тұрған күйде көрсетілген. 1846 жылы Кларксон Фредерик Дугласқа қонақ шақырды, ол Солтүстікке қашып құтылып, Англияға алғашқы сапарында белгілі құлдыққа қарсы күрескер болды. Дуглас көптеген жиналыстарда сөз сөйлеп, көптеген адамдардың назарын өзіне аударды және қолдау тапты. АҚШ-та 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заң қабылданғанға дейін қауіп төнген Дуглас, британдық достарының оған ақша жинап, 1846 жылдың желтоқсан айында бұрынғы қожайынынан еркіндігін сатып алуға көмектескені үшін риза болды.

Кейінгі өмірі

Кларксон өмір бойы Джозеф Хардкастлдың (Лондон миссионерлік қоғамының бірінші қазынашысы) Депфордтағы Хатчем үйінде, содан кейін Суррей ауылының жиі қонағы болды. 1790 жылдардың басында ол әйелімен, миссис Хардкастлдың немересімен осы жерде танысты. Кларксон "Құл саудасын жою тарихы" (1808) кітабының көп бөлігін Хатчем үйінде жазды. Оның кіші інісі Джон Кларксон (1764–1828) 1792 жылдың басында Африкаға шамамен 1200 қара лоялисттің көшірілуін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Олар Америка революциялық соғысынан кейін британдықтар бостандық берген және Канаданың Нова-Шотландиясында жер берген 3000 бұрынғы АҚШ құлының арасында болды. Бұл топ Батыс Африкада британдықтар құрған Сьерра-Леоне жаңа колониясына барып, Фритаун қаласын құрды. Джон Кларксон оның бірінші губернаторы болып тағайындалды. Томас Кларксон 1846 жылдың 26 қыркүйегінде Плейфордта (Саффолк) қайтыс болды. Ол 2 қазанда Сент-Мария шіркеуінің маңындағы ауылға жерленді. Кларксонның сандығы мен Кларксон коллекциясы қазір Висбек және Фенланд мұражайында қойылған.