Кіріспе

Тито-Сталин бөлінісіне жауап ретінде Югославиядағы тазалаулар мен реформалар. Информбюро кезеңі – 1948 жылдың ортасында Тито-Сталин бөлінісінен кейін Югославия тарихындағы кезең. Ол 1955 жылы Белград декларациясына қол қою арқылы елдің КСРО-мен ішінара жақындасуына дейін жалғасты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Югославияның жаңа басшылығы, Жосип Броз Тито басқаруымен, Шығыс блогымен келіспейтін сыртқы саясатты ұстанды. Бұл әрине, қақтығысқа ұласты, бірақ Югославия басшылығы, қысымға қарамастан, кеңестік талаптарға бағынудан бас тартты. Осы кезеңде Югославиядағы саяси оппозиция қудаланды, мыңдаған адам түрмеге қамалды, жер аударылды немесе мәжбүрлі еңбекке жіберілді. 1948-1953 жылдар аралығында 100-ге жуық югослав азаматы қаза тапты немесе ауыр жарақат алды, ал Голи-Оток лагерінің бар болған кезеңінде 400-ге жуық адам құрбан болды деген мәліметтер де бар. Тазалаулар Югославияның қауіпсіздік органдары мен әскерінің көптеген өкілдерін қамтыды. Шығыс блогымен арадағы бұзылу Югославия үшін ауыр экономикалық қиындықтарға әкелді, себебі ел КСРО және оның одақтастарымен саудаға тәуелді болды. Экономикалық қиындықтар елде реформаларға жол ашты, нәтижесінде социалистік өзін-өзі басқару жүйесі енгізіліп, конституциялық түзетулер арқылы елдің орталықтандырылмауы күшейді. АҚШ, Солтүстік соғыс кезінде Шығыс блогы мен Югославия арасындағы араздықтан Шығыс блогын одан әрі ыдырату мүмкіндігін көріп, елге экономикалық және әскери көмек, несиелер мен дипломатиялық қолдау көрсетті. Жаңа сыртқы саяси жағдайлар Титоны Грекия азаматтық соғысындағы коммунистік күштерге Югославияның қолдауын тоқтатуға және Грекия мен Түркиямен ынтымақтастық және қорғаныс туралы Балқан келісімін жасасуға итермеледі. Осы кезең Югославияның заманауи өнері мен мәдениетіне әсер етті, суретшілер Югославия партизандарының соғыс кезіндегі күресінен және жаңа инфрақұрылым құрылысынан шабыт алуға шақырылды. Одан кейінгі ондаған жылдарда осы кезеңдегі оқиғалар туралы көптеген әдеби шығармалар мен фильмдер жарық көрді. "Информбюро кезеңі" деген атау Сталин құрған Коммунистік ақпарат бюросынан шыққан, ол коммунистік үкіметтер арасындағы келіспеушіліктерді азайтуға бағытталған ұйым еді.

Өмірбаян

Иосиф Сталин мен Иосиф Броз Тито арасындағы қарым-қатынас Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жиі шиеленісіп тұрды, себебі Кеңес Одағы мен Югославия партизандары, Югославияның Остік державалар басып алғаннан кейін құрылған қарсылық қозғалысы, Остік державаларды жеңуден және коммунистік идеяларды таратудан өзге де әртүрлі мүдделерді көздеді. Дегенмен, 1944 жылдың күзінде Югославияға кеңесшілер келді және экономикалық және әскери көмек, әсіресе қару-жарақ және қорғаныс өнеркәсібіне көмек уәде етті. 1947 жылдың ақпан айына дейін көмек аз жеткізілді. 1947 жылдың қыркүйегінде Кеңестер Коммунистік және жұмысшы партияларының ақпарат бюросын құрған кезде, ол Коминформ деп те аталды, олар оның бас кеңсесін Югославияның астанасы Белградта орналастыруды талап етті, бұл олардың агенттерінің Югославияға кіруін кеңейтті. Соғыстан кейін Сталин мен Тито, сондай-ақ КСРО мен Югославияның сыртқы саясат, экономикалық шаралар және тіпті коммунистік қоғамды дамытуға қатысты идеологиялық көзқарастарында үнемі келіспеушіліктер пайда болды. Осы қарама-қайшылықтарға қарамастан, Сталин Югославияның Албанияға қатысты саясатын қолдады, ол оны Югославияның қарастырылатын серік мемлекеті ретінде қарастырды. 1947 жылдың тамызында Болгария мен Югославия Бледте достық және өзара көмек туралы келісімге қол қойғаннан кейін кеңестік-югослав қарым-қатынастары нашарлады. Екі елдің интеграциясын күшейтуді көздейтін келісім КСРО-мен кеңеспей келісілді, бұл кеңес Сыртқы істер министрі Вячеслав Молотовты оны айыптауға мәжбүр етті. Конфликт 1948 жылға дейін біртіндеп күшейді, нәтижесінде Тито-Сталиннің Югославияны КСРО-ға қарсы қойған жағдайы туды, ал Коминформ арқылы Шығыс блогының қалған бөлігі Югославияны қолдады, бұл қақтығыс немесе кемінде барлық батыс Югослав көршілерімен, Ұлыбританиямен және АҚШ-пен қарым-қатынастың шиеленісуіне әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері Триест пен Каринтияның бір бөлігін басып алғаннан кейін Тито Австрияға қарсы аумақтық талаптар қойды – атап айтқанда, Каринтия мен Бургенландқа Чехословакияға дәліздік құру үмітімен, сондай-ақ Италияға қарсы Юлиан Марш аймағында, Триестті қоса алғанда. Қала маңындағы аймақ Югославия мен Батыс одақтастарының бірлескен әскери басқаруымен Триест еркін аймағы ретінде ұйымдастырылды, ал қаланың өзін Батыс одақтастары бақылады. Тито-Сталиннің арадағы жарысқаннан кейін Кеңестер Триест дауының одан әрі шешілуіне Югославияға қолдау көрсетуді тоқтатты және Югославияны қолдаудан Австрияға көшті. 1947 жылдан бастап Югославия Грекия Азамат соғысында Грекияның Демократиялық армиясына (Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας, Dimokratikós Stratós Elládas, DSE) көмек көбейтіп берді. Сталин Югославия басшылығынан көмек тоқтатылатынына кепілдік алғаннан кейін де Тито Грекия Коммунистік партиясының Никос Захариадисқа ДСЕ-ге әрі қарай көмек күте алатынын хабарлады.

Ішкі жауларды қудалау

Тито-Сталин тарапынан болған жарылыстан кейін бірден Югославия Коммунистік партиясының (Komunistička partija Jugoslavije, KPJ) жетекшілігі жеке адалдыққа қатысты белгісіздікке тап болды. Ішкі істер министрі Александр Ранкович кімге сенуге болатынын білудің мүмкін емес екенін, ал ең жақын серіктерінің қазір жау болуы мүмкін екенін айтты. Тито мен Сталин хат алмасып, 1948 жылдың басында олардың ашық жарылуына әкелген кезде, Тито Орталық комитет мүшесі Сретен Жуйович пен бұрынғы өнеркәсіп министрі Андрия Хебрангқа қарсы шаралар қабылдауға шақырды. Жуйович Орталық комитет Сталиннің тікелей айыптауларын және оның ақпарат көзін талқылаған кезде Сталинді ашық қолдаған жалғыз адам болды. Тито Хебрангты кеңестік сенімсіздіктің басты себебі деп айыптады және Ранковичке оны айыптауды тапсырды. Ранкович Хебрангтың 1942 жылы тұтқынға алынған кезде усташ шпионы болғанын және кейін кеңестіктер оны осы ақпаратты пайдаланып шантаж жасағанын айыптады. Жуйович пен Хебранг бір апта ішінде тұтқындалды. Жуйович пен Хебрангтан басқа қуғын-сүргінге ұшырағандар көп болды. Сталиннің нақты немесе болжамды жақтастары Коминформшылар немесе "ибеовцы" деп аталды, бұл Коминформның ресми атауындағы алғашқы екі сөзден жасалған жеккөруші аббревиатура. Мыңдаған адамдар түрмеге қамалды, өлтірілді немесе жер аударылды. Елдегі жағдайға жауап ретінде Ранкович Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасында (Uprava državne bezbednosti, UDB) арнайы антикоминформдық штаб құрды, оның құрамында оның орынбасары және UDB номиналды басшысы Светлислав Стефанович Чеча, Велько Мичунович, Йово Капичич, Войислав Бильянович, Миле Милатович және Контрбарлау қызметінің (Kontraobaveštajna služba, KOS) басшысы ретінде Йефто Шашич болды. 1948-1951 жылдары ғана 55 663 КПЖ мүшесі Коминформшы ретінде тіркелді, бұл 1948 жылғы партия мүшелігінің 19,52% құрады. Алайда, сол кезеңде мүшелік жарты миллионнан астам жаңа мүшелердің қосылуымен артты. КПЖ мүшелерінің саны мен үлесі федералды құраушы республикалар мен аймақтар бойынша, сондай-ақ этникалық топтарға байланысты айтарлықтай өзгеретін. Мүшелердің жартысынан астамы Сербияда тіркелген, ал жалпы халыққа қатысты ең жоғары үлес Черногорияда болды. Сербияда абсолюттік көрсеткіш бойынша, ал Черногорияда халық санымен салыстырғанда Коминформшылардың осындай жоғары саны дәстүрлі түрде байқалатын русофилиямен түсіндіріледі. Бұл сезімнің бастауы 1804-1815 жылдары Сербия революциясы кезінде 1806-1812 жылдардағы орыс-түрік соғысына сәйкес келген Ресей империясының көмегімен байланысты, содан кейін Сербия княздығы 1830 жылы дипломатиялық мойындылыққа ие болды. Бұл сезім Черногорияда Ресей империясы 18 ғасырдың ортасында Черногория княздығын Осман империясынан қорғауға тырысқаннан бері күшейді. Бұл қолдау кеңейтіліп КСРО-ға да берілді. Тұтқындалғандардың нақты саны белгісіз болып қала береді, бірақ 1983 жылы Радован Радонжич 16 288 адам тұтқындалып сотталғанын, оның ішінде 2616 адам КПЖ жетекшілігінің әртүрлі деңгейлеріне тиесілі екенін мәлімдеді. Ранковичтің сөзіне сүйенсек, 51 000 адам өлтірілді, түрмеге қамалды немесе мәжбүрлі еңбекке жіберілді. Олардың көп бөлігі сотсыз жазаланды. Тұтқындар көптеген орындарда, соның ішінде нақты түрмелерде, Стара-Градишкадағы тұтқын лагерьлерінде және Ясеновацтағы усташ концентрациялық лагерінде ұсталды. 1949 жылы Адриатика теңізіндегі Голи-Оток және Свети-Гргур аралдарында Коминформшылар үшін арнайы тұтқын лагері салынды.

Әскери және қауіпсіздік аппаратын тазалау

Құпия полиция өзі де тазалаулардың нысанасына айналған ұйымдардың қатарында болды. Югослав дереккөздері 1722 UDB қызметкері мен офицері сотталғанын көрсетеді. Сараеводағы UDB-ге қарсы ең кең ауқымды тазалаулар жүргізілді, себебі Сараевоның екінші округінің барлық UDB қызметкерлері Коминформды қолдайтындарын жариялады. Олардың әрекетіне Мостар мен Баня-Лукадағы UDB басшылары да қосылды. Федералдық органдарда немесе Сербияда, Босния мен Герцеговинада және Черногорияда жоғары лауазымдарда тұрған кем дегенде он жеті UDB офицері, подполковник шенінен жоғары, тұтқындалды, ал бірнеше UDB офицері Румынияға қашып кетті. Югослав армиясының қатарындағы кеңес жақтастарын анықтау қиын. Ең төменгі бағалаулар армия құрамының 10–15 пайызы кеңес позициясын қолдағанын көрсетеді. Югослав дереккөздері тұтқындалған әскерилердің санын Радонжич көрсеткен 4 153 офицер мен сарбаздан, Милован Джилас бағалаған 7 000 тұтқын офицерге дейін деп есептейді. Тазалауға Титоға тікелей бағынышты президенттік күзет полкінің 22 офицері кірді, оның ішінде Югослав партизандық Жоғарғы штабының эскорт батальонының соғыс кезіндегі командирі Момчило Джурич те болды. КСРО-ның Ворошилов, Фрунзе және басқа да әскери академияларын бітірген 49 югослав армиясының түлектері потенциалды кеңес жақтастары деп есептелді. Тито-Сталиннің араздасуы кезінде КСРО-дағы осындай академияларда оқығандардың көпшілігі Югославияға қайтып оралмады. Араздасу әсіресе Әуе күштеріне әсер етті. Әуе күштері офицерлерінің көбі кеңес оқу орындарында оқыған, ал кейбіреулері әуе күштері ұшақтарымен елден қашып кетті. Дезертирлердің арасында әуе күштері операциялық қызметінің басшысы генерал-майор Перо Попивода да болды. Белградқа жақын орналасқан Батажница, Земун және Панчево әуе базалары саботажшылар тобының бірнеше шабуылына ұшырады, ал Земун әуе базасының командирі мен оның орынбасары Румынияға қашты.

Төңкеріске ұмтылу

Бөліністен кейін бірден Кеңес Одағы қолдаған әскери төңкеріс жасауға бір рет әрекет жасалды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бұл төңкеріске Титоның соғыс жылдарғы Жоғарғы бас штабының бастығы, кейін Югославия армиясы Бас штабының бастығы болған генерал-полковник Арсо Йованович жетекшілік етті. Оған генерал-майор Бранко Петричевич Кадья және полковник Владимир Дапчевич қолдау көрсетті. Шекара күзетшілері Йовановичті Румынияға қашып кетуге тырысқанда Вршац маңында өлтірді, Петричевич Белградта тұтқындалды, ал Дапчевич Венгрия шекарасын кесіп өтуге асығып жатқанда ұсталды.

Эмигранттар мен шұғылданғандар

Титоға елден тыс жүрген эмигранттар тобы – Югославияға бөліну кезінде елде болмаған Югославия азаматтары қарсылық көрсетті. Югославиялық дереккөздерге сәйкес, топ 4928 адамнан тұратын, оның ішінде 475 әскери және азаматтық сарапшы, олар КСРО-ға және Шығыс блогының басқа елдеріне оқуға жіберілген, сондай-ақ салыстырмалы түрде аз дезертирлер болды. Бастапқыда оларды Югославияның Румыниядағы елшісі Радоня Голубович басқарды. Голубовичтен басқа, топқа Венгрия, Швеция, Норвегия және АҚШ-қа орналасқан дипломаттар кірді. 1949 жылдың соңына қарай Попивода жер аударылған оппозицияның даусыз көшбасшысы болып бекітілді, ал топ өзін «Тито Ранкович кликасы мен империалистік құлдықтан Югославия халықтарын азат ету үшін Югославия патриоттарының лигасы» деп атады. Кеңес билігі эмигранттарды бірнеше бағытта ұйымдастырды. Олар Титоға қарсы күш-жігерді қолдаған бірнеше газеттердің жариялануына көмектесті, олардың ең ықпалдылары – «Za socijalističku Jugoslaviju» (Социалистік Югославия үшін) және «Nova borba» (Жаңа күрес) болды. «Еркін Югославия» радиосы Бухаресттен күнделікті үгіт-насихат хабарларын таратып тұрды. Әскери емес сарапшылар болашақта үкіметті басып алу үшін дайындалды, ал әскери қызметкерлер төрт халықаралық бригадаға бөлініп, Югославия шекарасына жақын Венгрия, Румыния және Болгарияға орналастырылды, ал Урал тауларында әуе күштері құрылды. Халықаралық бригадаларға Шығыс блогының түрлі елдерінен келген, еріктілер ретінде таныстырылған мыңдаған адамдар кірді. Кеңес одақтастары Югославиямен шекараларын блокадалады, нәтижесінде 7877 шекаралық инцидент тіркелді. 1953 жылға қарай Кеңес немесе Кеңес тарапынан қолдауға алынған шабуылдар салдарынан 27 Югославия қауіпсіздік қызметкері қаза тапты. 700-ден астам агент Югославияға шекарадан өтіп кеткен деп есептеледі, олардың 160-ы тұтқындалып, 40-ы шайқаста қаза тапты.

Көтерілістер

Югослав қауіпсіздік аппараты бірнеше аймақта қарулы көтеріліспен бетпе-бет келді, ең бастысы – Черногорияда. Осының салдарынан 1948 жылдың жазы мен күзінде толық UDB дивизиясы Черногорияға, Биело Полье қаласындағы KPJ ұйымының бұрынғы хатшысы Илия Булатович бастаған көтеріліспен күресу үшін жіберілді. Ондағы КПЖ ұйымынан өзге, Колашин, Беране, Цетинье, Никич, Бар және Даниловградтағы үлкен бөліктері немесе толық ұйымдар Коминформшыларға қолдау көрсетті. Черногория үкіметіне көтерілісшілерді қуғындау үшін Комнен Церович басқаратын арнайы топ қосылды. Олар көтерілісті басты, бірақ тек уақытша ғана. 1949 жылы Церовичтің күштері Санжақтың Монетенгрин бөлігіндегі көтерілісшілердің бекіністерін талқандады. Бұдан әрі көтерілістер Зета өзені аңғарында және республика астанасы Титоград пен Никич арасындағы аймақта орын алды. Көтерілісшілер соңында жеңіліске ұшырады. Хорватиядағы Кордун, Лика, Бановина аймақтарында, сондай-ақ 1950 жылы Босния және Герцеговина федералды бірлігінің шекарасынан өте, көтеріліс ортасы болған Казин қаласында партизандық күштердің этникалық серб ардагерлері мен бұрынғы әскери офицерлер басқарған тағы екі көтеріліс болды. Казин ауданындағы көтерілісшілердің көп бөлігі мұсылман шаруаларынан тұрды. Екі көтерілістің себептері алуан түрлі болды, соның ішінде көтеріліс басшыларының соғыс кезеңіндегі еңбегін нақты немесе жеткіліксіз бағалау, түрлі салықтарды жою туралы уәделер және Петр II патшаны таққа қайтару. Югославия билігі көтерілісшілерге көмек көрсету үшін Австриядан келген он адамды, оның ішінде сегіз бұрынғы четниктерді ұстады. Көтерілістер жылдам басылды, ал Югославия билігі оларды Коминформшылдыққа байланыстырды. Сонымен қатар, Словенияда да осыған ұқсас, сәтсіз, кішкентай көлемдегі көтеріліс болды.

1948 жылдың ортасына дейінгі экономикалық даму

1948 жылға дейін Югославия экономикасы өңделген тауарлар мен машиналардың орнына КСРО-ға ауыл шаруашылығы өнімдері мен шикізатты мемлекеттік бақылауда сатуға тәуелді болды. Экономиканы жалпы машина тапшылығы және, әсіресе, білікті мамандардың үлкен жетіспеушілігі мазалады. Сталинмен болған қарым-қатынас нашарлаған сайын, Югославия өздігінен қамтамасыз етуге және әскери қуатын арттыруға бекінді, бұл инфрақұрылым мен кадрларға бюджеттік шығыстарды ұлғайтуға, сондай-ақ ғылыми-зерттеу және дамыту институттарын құруға алып келді. Машина тапшылығын толықтыру үшін зауыттарда үшінші смена енгізілді. Билік, түрмеге отырғызу қорқынышымен, басқа жұмысы жоқтарды және егін шаруашылығымен белсенді айналыспаған шаруаларды экспортқа арналған көмір немесе кен шығару үшін шахталарға, немесе құрылыс алаңдарына жұмылдырды. Әскери қажеттіліктер үшін азық-түлік пен отын қорланды, бұл нарықта тапшылық тудырды.

АҚШ-тан көмек сұрап

1948 жылдың маусым айында Югославия АҚШ-пен келісімге келіп, АҚШ-та сақталған алтын қорына Югославия билігінің қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар Югославия Батыспен сауда жасауға ниетті екенін жариялады. Югославия алғаш рет 1948 жылдың жазында АҚШ-тан көмек сұрады. Желтоқсан айында Тито стратегиялық шикізатты Батысқа жөнелтуге келісті, бұл балама ретінде сауданың көлемін ұлғайтуға әкелді. 1949 жылдың ақпан айында АҚШ Титоға экономикалық көмек көрсетуге шешім қабылдады, ал оның орнына АҚШ Титодан Югославияның ішкі жағдайы осыған мүмкіндік берген кезде, оның өкіметіне қауіп келтірмей ДСЕ-ге (Демократиялық Грек армиясына) қолдау көрсетуді тоқтатуды талап етті. Ақырында, Мемлекеттік хатшы Дин Ачесон Тито Сталинге қарсы күресте жеңіске жетуі үшін Югославияның бесжылдық жоспары сәтті болуы керек екенін, ал Титоның режиміне қарамастан, оның мүдделері АҚШ-тың мүддесіне сай екенін мәлімдеді. 1949 жылдың қазан айында Югославия АҚШ-тың қолдауын алып, Кеңес Одағының қарсылығына қарамастан Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне өтуге қол жеткізді.

КСРО-мен арадағы ыдырасты кейін экономика

Кеңес Одағының бастамасымен Шығыс блогының Югославиямен саудасына қатысты блокада біртіндеп күшіне енді және 1949 жылға дейін толыққанды жүзеге аспады. Алғашқыда Албания, Венгрия және Румыниядан мұнай жеткізілімін тоқтату арқылы көрінді, бірақ Триест еркін аймағындағы одақтас мемлекеттерден жасалған сатып алулар бұл кемшілікті өтеді. 1948 жылы Югославия АҚШ-пен сауда-саттық бастады, оның аясында металл прокаты зауыты, он бес мұнай бұрғылау установки, шина өндірісін ұйымдастыруға қажетті өнеркәсіптік араластырғыштар, бес жылжымалы жөндеу шеберханасы және бірнеше мың трактор шинасын алуға келісім жасалды. Бұл келісімге түрлі минералдар мен кендер де қосылды. Жыл соңына қарай Югославия Батыс Еуропаның бірнеше мемлекетімен сауда келісімдерін бекітті. АҚШ-тың Экспорт-Импорт банкі (Ex Im Bank) 1949 жылдың тамыз айының соңында алғашқы қарызын мақұлдады, осы кезде кеңес блокадасы толық күшіне енді. Бұл ақпан айында қабылданған «Титоны қолдауға» қатысты шешімді көрсетеді. Қыркүйек айына қарай АҚШ толық қолдау көрсетуге көшті. Ұлттар Аралық Валюта Қоры мен Әлемдік Банк те қарыздарды мақұлдады, бірақ Югославиядан оларды Ұлыбритания, Франция, Италия және Бельгияға соғысқа дейінгі қарыздарын өтеу үшін пайдалануды талап етті. АҚШ Бельгияны ақша орнына тауар түрінде төлем қабылдауға итермеледі. Жыл соңына қарай астық, тыңайтқыштар мен ауыл шаруашылығы техникасының қоры азайып, 36%-ға төмендеді, нәтижесінде рациондау жүйесі кеңейтілді. Осыған байланысты 1950 жылдың қазан айында 20 миллион долларлық Ex Im Bank қарызы азық-түлік сатып алуға жұмсалды, ал қараша айында АҚШ көмек ретінде одан да көп азық-түлік жіберді. Желтоқсанның соңында президент Гарри С. Трумэн 1950 жылғы Югославияға шұғыл көмек көрсету туралы заңға қол қойды, осы заң бойынша 50 миллион долларлық азық-түлік бөлінді. Бұл көмек Югославияға 1948, 1949 және 1950 жылдардағы нашар егін жинаудың салдарымен күресуге көмектесті, бірақ 1952 жылға дейін экономикалық өсім байқалмады. 1950 жылы Югославия үкіметі тұрақсыз еңбек жағдайларымен күресу және міндетті еңбек келісімдерін енгізу арқылы өндіріс тиімділігін арттыруға тырысты. Бұл жүйе кейін «өздігінен басқару» деп аталды. Тиімділікті арттыру мақсатында өнімділігі төмен деп танылған жұмысшылар – әйелдер, қарттар және тіпті ештеңе өндірмейтін жөндеушілер де жұмыстан босатылды, бұл жұмыссыздықтың күрт өсуіне әкелді.

Децентрализация және конституциялық реформа

Кеңес және Коминформ үгіті Югославияның түрлі аймақтарындағы экономикалық дамудағы теңсіздіктерге назар салғанмен, капитализмді қайта жаңғырту және дамымаған ұлттарды ұлттық қысымға салу туралы айыптаулар таратса да, қатаң орталықтандыру мен орталықсыздандыру арасындағы қақтығыс саяси қағида мен экономикалық мүдделер арасындағы күрес ретінде көрінді. 1949 жылы Ранкович басшылығымен федеративтік республикалардың билігін шектеу мақсатында облыстарды аралық әкімшілік деңгей ретінде енгізу ұсынылды, бірақ Словенияның наразылығынан кейін ЮКП Орталық Комитеті бұл ұсынысты қабылдамады. 1952 жылы вице-премьер Эдвард Кардель 1950-1951 жылдардағы экономикалық реформалардың шындығын көрсететін конституциялық түзетулерді жасады, бұл бір жылдан астам созылған пікірталасқа әкелді. 1953 жылғы Югославия конституциялық түзетулері әлеуметтік меншіктегі экономикалық ұйымдардың өкілдерінен құралған қосымша заң шығарушы палатаны құрды, ол бюджетті қоса алғанда, барлық экономикалық мәселелерді талқылап, дауыс берді. Бұдан бөлек, ол әр құрамдас республиканың экономикалық күшін көрсетуге тырысты, қатаң түрде қолданылған жағдайда Словения мен Хорватияға басымдық берді, сонымен бірге әр федеративтік бірлікте тең өкілдік қамтамасыз етіп, бұл теңсіздіктің алдын алуға ұмтылды. Нәтижесінде ЮКП орталықсыздандыруды қабылдады және 1952 жылы Загребте өткен алтыншы съезінде басым болған рухта, өзін Югославия Коммунистерінің лигасы (Savez komunista Jugoslavije, SKJ) деп қайта атады. 1953 жылғы 13 қаңтарда қабылданған конституциялық түзетулер коммунистік Югославияның әлеуметтік дамуын көрсететін бес конституциялық реформаның екінші қадамы болды, бірақ 1953 жылы енгізілген қағидалар 1974 жылы қабылданған социалистік Югославияның соңғы конституциясына дейін сақталды.

Кеңестер қауіп-қатерін және әскери көмекті қабылдау

Югославиялықтар бастапқыда әскери көмек сұрауға асықпады, себебі бұл Кеңес Одағының басып кіруіне сылтау болуы мүмкін деп санады, бірақ КСРО Тито-Сталин араздығына жауап ретінде әскери интервенция жоспарлаған-жоғы белгісіз. 1956 жылы АҚШ-қа қашқан венгр генерал-майоры Бела Кирали мұндай жоспарлар болғанын мәлімдеді, бірақ 2000 жылдары жүргізілген зерттеулер оның мәлімдемелерінің жалған екенін көрсетті. Кез келген Кеңес жоспарларына қарамастан, югославиялықтар шабуыл болуы мүмкін деп сенді және оған сәйкес дайындық жасады. 1948 жылы Сталиннің Чехословакия президенті Клемент Готвальдқа жолдаған хатынан Югославияны оқшаулап, әлсіретуді мақсат еткені көрінеді. АҚШ Югославияға "толық қолдау" көрсету саясатын өзгерткеннен кейін, 1949 жылғы 17 қарашада Ұлттық қауіпсіздік кеңесі Югославияны басқындықтан қорғауға көмектесуге міндеттенді. 1951 жылға қарай Югославия билігі Кеңес Одағының шабуыл жасауы сөзсіз екеніне көз жеткізді және Өзара қорғаныс көмек бағдарламасына (MDAP) қосылды. Югославия MDAP-қа қосылмас бұрын, 1951 жылы Баня-Лука маңында Югославия әскері жаттығулар өткізді, онда АҚШ бақылаушылары, соның ішінде АҚШ армиясының штаб бастығы генерал Дж. Лоутон Коллинз қатысты. Қараша айында АҚШ MDAP аясында көмек көрсетті және Ұлыбритания мен Францияны Югославияға қару-жарақ сатуға көндірді. АҚШ көп мөлшерде әскери техника жеткізді, оның көп бөлігі армияға берілді. 1951 жылы Югославия әуе күштері жабдықтар тапшылығын сезінді, бірақ екі жыл ішінде 25 Lockheed T 33A және 167 Republic F 84 Thunderjet ұшағын алды. Қорғаныс саласындағы ынтымақтастықты ескере отырып, Аустриядағы АҚШ әскерлері Кеңес әскерлерінің Венгриядан Австрияға Словения арқылы жылжуына қарсы бірлескен америкалық-югослав қорғанысы жоспарын ұсынды, бірақ бұл жоспарлар мақұлданбады. 1950 жылдардың ортасына қарай АҚШ-тан көрсетілген әскери көмек көлемі жарты миллиард долларды құрады.

Грекия мен Түркиямен одақ

1952 жылы Грекия мен Түркия Солтүстік Атлант одағына (НАТО) қосылғанда, АҚШ елшісі Анкарадағы Югославияның Түркиядағы елшісіне жүгініп, Югославияның Грекия және Түркиямен әскери байланыстарын күшейтуді ұсынды. Бұл идея 1952 жыл бойы әртүрлі деңгейде талқыланды, үш ел де ынтымақтастыққа қызығушылық танытты, бірақ Югославия одақ құруға ең сақтықпен қарады. 1953 жылдың ақпан айында Югославия, Грекия және Түркия сыртқы істер министрлері Анкарада Достық және ынтымақтастық шартына қол қойды, ол кейіннен Анкара келісімі деп аталды, және бұл қорғаныс мәселелерінде ынтымақтастық туралы келісімді ресмиледірді. Анкара келісімі негізінде үш ел 1954 жылдың тамызында Бледте әскери одақ туралы келісімге қол қойды, бірақ ол Югославияны НАТО-ға қоспады. Оның орнына, Югославияға тәуелсіз саясат жүргізуге мүмкіндік берді. Тито бұл келісімге Югославияның кеңестік әскери шабуылдан қорғануын күшейту үшін қол қойды. Бұл келісім Югославияның НАТО-ға мүше болу мүмкіндігін де осы кезде ықтимал етті. Келісімге сәйкес, Югославияға жасалған кез келген кеңестік шабуыл Грекия мен Түркияның НАТО-ға мүше болуына байланысты НАТО-ның Югославияны қорғауға араласуына әкелуі мүмкін еді. Алайда, үш елдің арасындағы сыртқы саяси келіспеушіліктер одақтың күшіне нөлге тең етіп, Югославияның НАТО-ға мүше болу мүмкіндігін тоқтатты.

КСРО-мен жақындасу

1953 жылғы наурыз айында Сталиннің қайтысы Югославияға қарсы кеңестік қысымның азаюына әкелді. Одан кейін бірнеше айдың ішінде Тито Милован Джилас ең көп қолдау көрсеткен СКЖ реформаларын тоқтатуға кірісті. 1954 жылдың басында СКЖ-дан шығарылуы жаңа совет басшылығы үшін жағдайдың жақсаруы ретінде қабылданды. Қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру белгісі ретінде КСРО мен Югославия елшілерді алмастырды және 1953 жылдың соңына дейін экономикалық байланыстарды жаңартты. 1954 жылдың 1 шілдесінде Блед келісіміне қол қоюға жақын тұрғанда, совет елшісі Никита Хрущевтің Титоға КСРО мен Югославия арасындағы қарым-қатынасты қалпына келтіруге деген шұғыл ниетін білдіретін хабарламасын жеткізді. Хрущев және Николай Булганин Югославияға сапар шекті, онда олар совет-югослав қарым-қатынастарының үзілуіне өкініш білдірді және оларды жаңа негізде қайта құруға уәде берді. Олар Югослав социализмін саяси жүйенің заңды түрі деп мойындаған Белград декларациясына қол қойды, ал Коминформ 1956 жылы таратылды. АҚШ бұл сапарды Югославиямен қорғаныс ынтымақтастығына бөгет ретінде қарастырды, бірақ советтердің мойынсұнуын және Титоның ынтымақтастық шарттарын қабылдағанын байқады. Осыған байланысты олар Югославияны АҚШ саясаты үшін құнды актив деп санады. Дегенмен, Югославияның Шығыс блогымен ынтымақтастығы күшейген сайын АҚШ көмегі азайды. Жаңа жағдайды ескере отырып, АҚШ Конгресі шығындарды қысқарту мақсатымен Югославияға көмек көрсетуді тоқтатуға тырысты, бірақ президент Дуайт Эйзенхауэр Югославияның тәуелсіздігін сақтап қалуға немесе толығымен КСРО-ға бет бұруға мәжбүр болуы мүмкін деген опасынан бұл идеяға қарсы шықты. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Фостер Даллес 1955 жылғы қарашада Бриони аралдарында Титомен кездесіп, Эйзенхауэрге Югославияның Шығыс блогынан алшақтығын сақтайтынын растады. Югославияның тәуелсіздігіне көмек көрсету арқылы қолдау көрсетілді, осылайша КСРО-ға Оңтүстік-Шығыс Еуропада стратегиялық позицияны жоққа шығарып, Шығыс блогының консодациясына жол берілмеді. Бұл Эйзенхауэрді Югославияны "Қырым соғысының ең үлкен жеңістерінің бірі" деп жариялауға итермеледі.

Өнер мен халықтық мәдениетте

Тито-Сталиннің араздасуынан кейін бірден Югославия суретшілері КПЖ идеологиясын дәріптеуге қолайлы деп саналған тақырыптарды қамтуға ынталандырылды. Осыған байланысты, соғыс жылдарындағы күрестің әртүрлі аспектілері және маңызды инфрақұрылымның құрылысы сияқты тақырыптар суретшілер арасында кең таралды. Бұл қолдау мемлекеттік демеушілікпен өткен көрмелерде шығармаларды іріктеуде артықшылық беру арқылы көрінді. 1950 жылдардың басында бұл саясаттан бас тартылып, модернизм пайдалы деп есептелді және көркемдік еркіндік жарияланды. КСРО-мен қарым-қатынастың үзілуі монументалистік сәулет стилін батыстық үлгілермен алмастыруға әкелді. Жаңа КПЖ орталық комитеті ғимаратының жалпы дизайны өзгертіліп, сталиндік архитектурадан өзгеше болу үшін американдық көкжайдың сипаттамасын беруге тырысты. Осындай тәсіл Словения мен Загреб Ассамблеяларының ғимараттарына да қолданылды. Шығыс блогымен ажырасу елге батыс мәдениетінің және Югославия комикстерінің қайта жандануына мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Югославия киносында КСРО және Коминформпен ажырасуды бейнелеудің екі ерте мысалы болды. Екеуі де 1951 жылы түсірілген сатиралық туындылар. Бірі – Фадил Хаджич жазған, Милан Катич қойған «Тайная дворца И. Б.» (I. Б. сарайының құпиясы) балет-пантомимасы, екіншісі – Уолтер мен Норберт Нойгебауэрдің «Великий митинг» (Ұлы митинг) мультфильмі. Тито-Сталин араздасуынан кейінгі тазарту кезеңі Югославия жазушылары, драматургтары және кинорежиссерлері тарапынан 1968 жылдан бастап, әсіресе 1980 жылдары Драгослав Михайловичтің «Kad su cvetale tikve» («Қабақтар гүлдегенде») романын жариялағаннан кейін кеңінен жарылды. Әдебиетте ерекше көзге түскендер: Пуриша Джорджевич, Фердо Година, Бранко Хофман, Антоние Исакович, Душан Йованович, Драган Калайджич, Жарко Команин, Крсто Папич, Слободан Селенич, Абдулла Сидран, Александр Тишма және Павел Угринов. Олардың еңбектері әдебиет және қоғамдық сыншы Предраг Матвеевичтің түрме атынан аталған «Голи Оток әдебиеті» деп аталуына себеп болды. Югославияда 1948 жылғы Югославия-Совет ажырасуынан кейінгі тазарту кезеңі Информбюро кезеңі деп белгіленді. Информбюро кезеңі Югославия пьесалары мен фильмдерінде, әсіресе 1980 жылдары қайта қарастырылды. Бұл тақырыптағы ең маңызды пьеса – Душан Йовановичтің 1980 жылы сахналанған «Карамазовтар» пьесасы. Тақырыпқа арналған ең маңызды Югославия фильмдері – Сидранның сценарийін жазған, Эмир Кустурица режиссерлік еткен 1985 жылғы «Когда отец был в командировке» («Әке командировкада болғанда») және Гордан Михич жазған, Столе Попов режиссерлік еткен «Счастливого Нового года, 49!» («Бақытты Жаңа жыл, 49!») фильмі, бір жылдан кейін шықты. Осы кезеңді қамтитын басқа да танымал фильмдер: Лордан Зафрановичтің Мирко Ковач романы негізінде түсірген «Вечерние звоны» («Кешкі қоңыраулар») (1986), Жован Ачиннің сценарийін жазып, режиссерлік еткен «Танцы в воде» («Суда би») (1986) және Божидар Николич пен Душан Ковачевичтің бірлесіп режиссерлік еткен «Балканский шпион» («Балқан тыңшысы») (1984).