Кіріспе

Италиялық салт атты, дипломат және қылышбаз Фиоре Фурлано де Цивидале д'Австрия, делли Либери да Премариакко (Fiore dei Liberi, Fiore Furlano, Fiore de Cividale d'Austria; шамамен 1350 жылы туған; 1409 жылдан кейін қайтыс болған) – 14 ғасырдың соңында өмір сүрген салт атты, дипломат және көшпелі қылышбаздық шебері. Ол – қазірге дейін сақталған әскери өнер туралы нұсқаулықтың авторы болған ең ерте итальяндық шебер. Оның "Шаяндағы гүл" (Fior di Battaglia, Flos Duellatorum) ең көне қылышбаздық нұсқаулықтардың бірі болып табылады.

Өмір

Фиоре деи Либери қазіргі Италияның Фриули аймағындағы Аквилея патриархалды мемлекетіндегі Сивидале-дель-Фриули қаласында, Бенедеттоның ұлы және Премариакконың Либери үйінің ұрпағы болып дүниеге келді. Либери деген термин, мүмкін, тек тегі болғанымен, оның отбасы императорлық тікелей мәртебеге ие болған болуы мүмкін, я тоң Эдельфрей (nobili liberi, "еркін дворяндар") тобының, я орта ғасырларда дворяндардың төменгі буынындағы германдық ерлік сыныбының, немесе императорлық еркін рыцарьлардың өсіп келе жатқан тобының мүшесі болған. Әртүрлі тарихшылар Фиоре мен Бенедеттоның 1110 жылы император Генрих V-тен тікелей мәртебе алған Премариакконың Кристалло деи Либериден тарағандығын болжады, бірақ бұл әлі расталмаған. Фиоре өзінің жекпе-жек өнеріне табиғи бейімділігі бар екенін және жас кезінде жаттығуды бастағанын, соңында Киелі Рим империясының итальяндық және германдық бөліктерінен келген "сансыз" шеберлерден білім алғанын жазды. Ол сондай-ақ жақсы оқушыдан күтетін тіпті шектеулі дағдылары жоқ көптеген "жалған" немесе лайықсыз шеберлермен кездескенін айтады, олардың арасында Николо Унрицилино (Николо фон Урслинген), Галеаццо Каттанео деи Грумелли (Галеаццо Гонзага да Мантова), Ланциллотто Бекария ди Павия, Джованнино да Баджио ди Милано және Аццоне ди Кастельбарко, сондай-ақ олардың кейбір жауынгерлік ерліктерін атап өтеді. Сол жылы Аквилеялық мұрагерлік соғысы басталды, себебі Удине мен айналасындағы қалалардың зайырлы дворяндары жаңадан тағайындалған патриарх Филипп II д'Аленсонды биліктен кетіруге тырысты. Фиоре кардиналға қарсы зайырлы дворяндардың жағына шықты, өйткені 1383 жылы оған үлкен кеңес Удине қаласын қорғаған артиллериялық қаруларды (ірі арбалеттер мен катапульттарды қоса) тексеру және күтіп ұстауды тапсырды. 1384 жылы ол магистрат, бейбітшілік сақшысы және үлкен кеңестің өкілі ретінде жұмыс істегені туралы жазбалар бар, бірақ содан кейін тарихи жазбаларда ешқандай мәлімет жоқ. Соғыс 1389 жылы жаңа патриарх тағайындалғанға дейін және бейбіт келісімге қол жеткізілгенге дейін жалғасты, бірақ Фиоре соғысқа қатысқан-бармағаны белгісіз. 1384 жылы кеңес жазбаларында бес рет айтылғандықтан, одан кейінгі бес жылда оның мүлдем аталмауы өте таңғаларлық. Соғыстан кейін Фиоре Солтүстік Италияда көп саяхаттап, фехтованиеге үйреткен және ер адамдарды дуэльдерге дайындаған сияқты. 1395 жылы Фиоре Падуада жалдамалы капитан Галеаццо Гонзаганы Мантуялық француз маршалы Жан II Ле Мэнгремен (соғыс есімі "Бусико") дуэльге дайындады. Галеаццо Бусико француз корольдік сарайында итальяндықтардың ерлігін күмәнмен қарағандықтан, 15 тамызда Падуада дуэль өткізуге келісті. Падуаның мырзасы Франческо Новелло да Каррара және Мантуяның мырзасы Франческо I Гонзага да қатысты. Дуэль ат үстінде найзамен басталуы керек еді, бірақ Бусико шыдамсыздық танытып, қарсыласына шабуыл жасап, өзінің атына мінгенге дейін шабуылға түсті. Каттанео француздың қаруына қатты соққы берді, бірақ кейін қарусыздандырылды. Осы сәтте Бусико балтасын ұстауға ұмтылды, бірақ иелер дуэльді тоқтату үшін араласты. Фиоре 1399 жылы Павияда қайта пайда болады, бұл жолы Джованнино да Баджионы Сирано есімді неміс рыцарымен дуэльге дайындады. Бұл шайқасқа 24 маусымда Милан герцогы Джан Галеаццо Висконти, герцогиня және басқа да ақсүйектер қатысты. Дуэль үш рет ат үстінде найзамен, содан кейін үш рет ат үстінен балтамен, соққымен және пышақпен өткізілуі керек еді. Олар ақырында тағы екі рет жүгіріп, бесінші рет Баджио Сираноның атын көкірекке түйреп өлтірді, атын өлтірді, бірақ осы процесте найзасын жоғалтты. Олар қалған тоғыз жекпе-жекте жоспарланғандай шайқасты, ал олардың қаруларының күштілігі (және барлық қарулар тұншықтырылғандығы) арқасында екі жауынгер де осы алмасулардан зардап шекпеді. Фиоре сол жылы кем дегенде бір жекпе-жекке қатысқан болуы мүмкін, оның соңғы шәкірті Аццоне ди Кастельбарко мен Джованни дельи Орделаффи арасындағы жекпе-жек, өйткені соңғысы 1399 жылы қайтыс болған деп белгілі. Кастельбарконың жекпе-жектерінен кейін Фиоренің қызметі белгісіз. 1390 жылдары оқытқан ақсүйектердің адалдықтарына сүйене отырып, ол өзінің мансабының соңғы кезеңінде Милан герцогтік сарайымен байланысты болған көрінеді. Осы онжылдықта ол көп уақытын жазуға арнады деп болжауға болады. Осыдан басқа, 15-ғасырда Фиоренің қызметі туралы нақты ештеңе белгілі емес. Франческо Новати мен Д. Луиджи Занутто 1409 жылға дейін ол Феррара, Модена және Парма маркизі Николо III д'Эстеге сарайдың фехтование шебері болып тағайындалды деп болжайды; 1402 жылы Милан құлағанда ол осы лауазымға ауысқан болуы мүмкін, бірақ Занутто тіпті 1399 жылғы Николоның қарулы жүрісіне оны дайындағанын болжады. Алайда, "Шаяқтың гүлі" еңбегінің екі сақталған данасы маркизге арналған, бірақ қолжазбалардың Милан мен Феррараның 1404 жылы жасасқан келісімі бойынша Феррараға дипломатиялық сый ретінде жазылғандығы ықтимал. Фиоренің қайтыс болған уақыты мен орны белгісіз. Оның жазбаларының тереңдігі мен күрделілігіне қарамастан, Фиоре деи Либери итальяндық фехтование дамуында аса ықпалды шебер болмаған сияқты. Осы салада оның дерлік замандасы болоньялық шебер Филиппо ди Бартоломео Дарди үстемдік құрды. Дегенмен, оның еңбегіне ұқсас көптеген кешірек трактаттар бар, олардың ішінде Филиппо ди Вади мен Людвиг VI фон Эйб фон Хартенштейннің жазбалары бар. Бұл Фиоренің тікелей ықпалынан немесе оның жазбаларынан туындауы мүмкін, немесе Йохане мен Николаидің ескі дәстүрі оның тікелей шәкірттерінен тысқары таралып кеткенін көрсетеді.

Соғыс гүлдері

Бұл трактаттың төрт жазба нұсқасы сақталған, сондай-ақ кем дегенде екеуінің қазіргі орны белгісіз. Людвиг XV 13 және Пизани Dossi Ms. екеуі де Никколо III д’Эстеге арналған және олар оның сұрауымен және оның жоспары бойынша жазылғандығын көрсетеді. М.383 нұсқасында арнау жоқ және ол оның өзінің зердесімен жасалғанын мәлімдейді, ал Ms. Latin 11269 өзінің алғы сөзімен бірге кез келген арнауын жоғалтқан. «Ұрыс гүлінің» барлық сақталған нұсқалары әртүрлі ретпен ұйымдастырылған, бірақ осы екі жұптың да ұсынылу реті бойынша күшті ұқсастықтары бар. Еңбектің негізгі бөлімдері: abrazare, қарусыз күрес (көбінесе күрес деп аударылады, бірақ сөзбе-сөз аударғанда – бағытталған күрес); daga, қарусыз қорғаныс және пышақпен күрес ойындары; spada a un mano, бір қолмен семсерді қолдану (сондай-ақ «сапасыз семсер» деп аталады); spada a dui mani, екі қолмен семсерді қолдану; spada en arme, қару-жарақпен семсерді қолдану (негізінен жартылай семсерден алынған техникалар); azza, қару-жарақпен полякшаны қолдану; lancia, найза және таяқпен күрес; және атты шайқас (найза, семсер және бағытталған күрес қоса алғанда). Осы бөлімдерді байланыстыратын қысқа көпірлер бар, олар мысалы, бастончелло, яғни қарусыз және пышақ ұстаған қарсыластарға қарсы кішкентай таяқ немесе қамшымен күрес; ұзын семсер мен пышақпен күрес; таяқ пен пышақ және екі тоқпақ пен пышақпен күрес; және атқа отырған адамға қарсы chiavarinaны қолдану. Оқыту форматы трактаттың барлық нұсқаларында біркелкі. Әр бөлім алтын тәж киген шеберлер (немесе ұстаздар) тобымен басталады, олардың әрқайсысы олардың қаруымен қолдануға болатын нақты қорғаныс позасын көрсетеді. Олардан кейін «Remedio» (дәрмен) аталған шебер келеді, ол кейбір қарапайым шабуылдарға қарсы қорғаныс әдісін көрсетеді (әдетте тізімделген қорғаныс позаларын қалай пайдалануға болатынын көрсетеді), содан кейін оның шәкірттері (немесе студенттері), аяқтарында алтын жартылай шектер киген тұлғалар осы емдеудің түрлерін және вариацияларын көрсетеді. Шәкірттерден кейін әдетте «Contrario» (қарсы) аталған шебер келеді, ол тәж бен жартылай шектер киіп, шебердің (және оның шәкірттерінің) емдеуіне қалай қарсы тұруға болатынын көрсетеді, кейде оның шәкірттері де жартылай шектер киіп келеді. Сирек жағдайларда төртінші типтегі шебер пайда болады, ол «Contra Contrario» (қарсы қарсы) деп аталады, ол да тәж бен жартылай шектер киіп, шебердің қарсыласын қалай жеңуге болатынын көрсетеді. Кейбір бөлімдерде бірнеше негізгі емдеулер немесе қарсы шаралар бар, ал кейбіреулерінде тек біреу ғана бар. Сондай-ақ, бір қолжазбадағы суретте шәкірттің жартылай шегі ғана бейнеленген, ал басқа бір суретте шебердің тәжі де көрсетілген жағдайлар бар. Бұл жағдайда бұл қасақана жасалғандықтан болуы мүмкін, немесе суретшінің қателігі болуы да мүмкін.

Фиор ди Батталья (Людвиг XV 13 әпкесі)

Людвиг XV 13 қолжазбасы, сонымен қатар «Фиор ди Батталья» деп аталады, қазіргі уақытта Лос-Анджелестегі Дж. Пол Гетти мұражайында сақталады. Оның прологы, форматы, суреттері және мәтіні M.383 қолжазбасына өте ұқсас, бірақ күміс эмальдан мүлдем бос. Мәтін нашар итальян тілінде жазылған, бірақ түсінікті және мазмұнды сипаттамалық абзастар түрінде келген. M.383 қолжазбасымен ортақ белгілеріне қарамастан, маңызды айырмашылықтар бар, соның ішінде ақпараттың тәртібі айтарлықтай өзгеше. Бұл «Фиор ди Батталья» төрт қолжазбасының ең ұзын және толық нұсқасы. Бұл қолжазба әдетте «Гетти нұсқасы» деп аталады. Людвиг XV 13 қолжазбасының белгілі шығу тегі: Pisani Dossi қолжазбасы – сериядағы күні көрсетілген жалғыз қолжазба, ол алты айлық еңбектен кейін 1409 жылдың 10 ақпанында аяқталғанын мәлімдейді. Ол 36 фолиодан тұрады және екі түрлі прологқа ие: біреуі – қайта өрлеу дәуірінің латын тілінде, екіншісі – итальян тілінде. Мәтіннің негізгі бөлігі әр бетке төрт-алты суреттен тұрады, олардың әрқайсысы оны түсіндіру үшін қысқа жұп немесе төрттік өлеңмен сүйемелденеді. Бұл қолжазба әдетте «Novati» немесе «Pisani Dossi нұсқасы» деп аталады. Pisani Dossi қолжазбасы 1902 жылы Франческо Новати факсимиле түрінде жарияланды, онда «Солғыс гүлінің» жалпыға қолжетімді көшірмесі бар. Алайда, бұл факсимиленің қаншалықты дәл екені белгісіз, себебі дәлелдер Новатиның түпнұсқа қолжазбаны тікелей көшірмеген, оның орнына оны іздеу үшін суретшіні жалдағанын көрсетеді. Бұл суреттерге қателіктердің енуіне мүмкіндік берген, сонымен қатар Гетти және Морганның көркемдік стилінен байқалатын айырмашылықтарды түсіндіруге болады. Pisani Dossi қолжазбасының белгілі шығу тегі: Қолжазбаның қазіргі түрінде алғы сөзі жоқ; ол әр бетке екі суреттен орналасқан 44 фолиодан тұрады және Фиоре трактатының суреттері толық боялған жалғыз көшірмесі. Фиоренің басқа еңбектерінен айырмашылығы, бұл қолжазба толығымен латын тілінде жазылған; оның сипаттамалары Пизан Dossi қолжазбасына ұқсас жұп және төрттік өлеңдермен берілген. Бұл қолжазба әдетте Флориус немесе Париж деп аталады. Мондшайн бұл Лионелло д’Эсте үшін жасалған сыйлық көшірмесі болуы мүмкін деп болжайды. Mss. Latin 11269 қолжазбасының белгілі шығу тегі: «Солғыс гүлінің» осы көшірмелерінің мазмұны мен қазіргі орналасқан жері белгісіз. Бұл тізімдер жоғарыда аталған қолжазбаларға сілтеме жасауы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта олардың ешқайсысы дұрыс фолио санына ие емес немесе физикалық сипаттамаларға сәйкес келмейді.

Сурет галереясы

Жоғары сапалы Ludwig XV 13 қолжазбасының суреттері Google Art Project жобасының арқасында қолжетімді. 2013 жылдың 8 мамырында алынды. Жоғары сапалы Ludwig XV 13 қолжазбасының суреттері J. Paul Getty мұражайының арқасында қолжетімді. 2013 жылдың 8 мамырында алынды. Pisani Dossi қолжазбасының Novati, 1902 жылғы көшірмесі (PDF файлы, 42 МБ). 2013 жылдың 8 мамырында алынды. Bibliothèque Nationale de France Франция Ұлттық кітапханасының көмегімен Mss. Latin 11269 қолжазбасының жоғары сапалы суреттері қолжетімді. 2013 жылдың 8 мамырында алынды.

Транскрипциялар мен аудармалар

Мэтт Истон мен Элеонора Дурбанның Ms. Ludwig XV 13 және Ms. M.383 қолжазбаларының жартылай аудармасы (көшірмемен қоса). 2013 жылдың 8 мамырында алынды. Роб Ловетт пен Марк Ланкастердің Ms. M.383, Ms. Ludwig XV 13 және Pisani Dossi Ms. қолжазбаларының жартылай аудармасы (көшірмемен қоса). 2013 жылдың 8 мамырында алынды. Гермес Микелинидің Pisani Dossi Ms. қолжазбасының аудармасы. 2013 жылдың 8 мамырында алынды. Шарли Бертоның Ms. Latin 11269 қолжазбасының француз тіліне аудармасы және көшірмесі. 2013 жылдың 8 мамырында алынды.