Сан-Францисконың Қытай қаласы: Тарих, мәдениет және күрес

Кіріспе

Калифорниядағы аудан, АҚШ

Сан-Францискодағы Грант даңғылы мен Стоктон көшесінде орналасқан Қытайлар ауданы Солтүстік Америкадағы ең көне Қытайлар ауданы және Азиядан тыс ең ірі қытай анклавтарының бірі. Бұл сондай-ақ Сан-Францискодағы төрт маңызды қытай анклавының ең көнесі және ең үлкені. 1850-ші жылдардың басында құрылғаннан бері Солтүстік Америкадағы этникалық қытай иммигранттарының тарихы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарып, үлкен ықпалға ие болды. Қытайлар ауданы – өзінің салт-дәстүрлерін, тілдерін, құдайға табыну орындарын, әлеуметтік клубтарын және ерекшелігін сақтап келген анклав. Мұнда екі аурухана, бірнеше саябақтар мен алаңдар, көптеген шіркеулер, пошта бөлімі және басқа да инфрақұрылым бар. Жақында көшіп келгендердің көпшілігі, әсіресе қарт адамдар, қолжетімді баспана мен мәдени ортаға жақындықтары үшін Қытайлар ауданында тұруды қалайды. Сан-Францисконың өзіне тән қиын жағдайлардың, сондай-ақ осы ауданға ғана тән факторлардың салдарынан Сан-Францисконың Қытайлар ауданы өмір сүру үшін күресіп жатыр.

География және орналасуы

Ресми түрде, Сан-Франциско қаласының орталық аймағында орналасқан, 24 шаршы блоктан тұрады. Көптеген факторлардың жиынтығына байланысты, олардың кейбіреулері Сан-Францисконың орталық бөлігіндегі әлеуметтік-экономикалық қиындықтармен тікелей байланысты болса, ал қалғандары осы ауданға тән, Сан-Францисконың Қытай ауданы күрделі жағдайға тап болып, кішірейіп барады. Қытай ауданының маңызды орталығы Портсмут алаңы болып табылады. Қытай ауданындағы сирек ашық кеңістіктердің бірі болғандықтан және үлкен жер асты паркингінің үстінде орналасқандықтан, Портсмут алаңы тай-чимен айналысатын адамдар мен қытай шахматы ойнайтын қарттардың жиналатын орнына айналған. 1970 жылдары Қытай ауданының халқының тығыздығы Сан-Францисконың орташа көрсеткішінен жеті есе жоғары болды. 2009-2013 жылдар аралығында орташа отбасылық табыс 20 000 долларды құрады, бұл қала бойынша 76 000 долларға қарағанда төмен, ал тұрғындардың 29 пайызы ұлттық кедейлік шегінен төмен тұрды. Орташа жас 50 жасқа тең, бұл кез келген ауданнан ең жоғары көрсеткіш. 2015 жылғы мәліметтерге сәйкес, тұрғындардың үштен екісі Қытай ауданындағы 105 бір бөлмелі жатақхананың (SRO) бірінде тұрды, олардың 96-сы жеке меншікте болса, ал тоғызы коммерциялық емес ұйымдарға тиесілі болды. Қытай ауданында Пинг Юэн және Солтүстік Пинг Юэн деген екі қоғамдық тұрғын үй жобасы бар. Көптеген тұрғындар қытай тілінің өзара түсініспейтін диалектілерінде сөйлейді: тарихи тұрғысынан Хойсан, қазір кантон және кейбір мандарин тілдері. 2018 жылы Сан-Франциско қалалық жоспарлау департаменті жүргізген зерттеуге сәйкес, аудан тұрғындарының 81 пайызы азиялықтарды құрады. Қытай ауданында тұрып, байлық жинаған көптеген қытай иммигранттары Ричмонд ауданына, Сансет ауданына немесе қала маңына көшіп кетті. Жұмысшы табының Гонконгтан келген эмигранттары 1960 жылдардың соңында көптеп келе бастады. Гонконгтағы мәртебесі мен кәсіби біліктілігіне қарамастан, көптегендері ағылшын тілін білмегендіктен Қытай ауданындағы мейрамханалар мен киім фабрикаларында аз жалақымен жұмыс істеді. Гонконг пен Қытайдан келген кантон тілінде сөйлейтін эмигранттардың көбеюі Қытай ауданындағы Хойсан диалектісінің стандартты кантон диалектісімен біртіндеп алмасуына әкелді. Мұндай тығыздық пен кедейлік салдарынан Сан-Франциско қаласында басқа қытай аудандары құрылды, оның ішінде Ричмондтағы және Сансет аудандарындағы тағы үш, сондай-ақ Визитасион аңғарындағы жақында құрылған аудан. Бұл шеткі аудандарда негізінен Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген қытайлар қоныстанған. Сан-Франциско шығанағындағы көптеген қала маңындағы қытай қауымдастықтары да бар, әсіресе Кремний алқабындағы Купертино, Фримонт және Милпитас сияқты қалаларда, көптеген тайваньдық американдықтар қоныстанған. Осы дамуларға қарамастан, көптеген адамдар осы шеткі аудандар мен қалалардан Қытай ауданында сауда жасау үшін келіп тұрады, бұл жолдарда тығындар мен қоғамдық көліктің кешігуіне себеп болады, әсіресе демалыс күндері. Бұл мәселені шешу үшін жергілікті қоғамдық көлік агенттігі Муньи жаңа Орталық метро желісі арқылы қаланың метро желісін ауданға дейін кеңейтті. АҚШ-тағы көптеген Қытай аудандарынан айырмашылығы, Вьетнамнан келген этникалық қытай босқындары Сан-Францисконың Қытай ауданында бизнес ашпады, себебі жылжымайтын мүліктің құны мен жалдау бағасы жоғары болды. Оның орнына көптеген қытайлық вьетнамдықтар (Сан-Хоседе көптеп шоғырланған этникалық вьетнамдықтардан өзгеше) Сан-Францисконың жұмысшы табының Тендерлойн ауданындағы Ларкин көшесінде жеке вьетнамдық анклав құрды, ол қазір қаланың "Кіші Сайгон" деп аталады.

Officially, Chinatown is located in downtown San Francisco, covers 24 square blocks, Owing to a combination of multifactorial issues, some more generally tied to socioeconomic difficulties afflicting downtown San Francisco itself, while other factors are more specific to this neighborhood, San Francisco's Chinatown faces a struggle for survival and is shrinking. A major focal point in Chinatown is Portsmouth Square. Since it is one of the few open spaces in Chinatown and sits above a large underground parking lot, Portsmouth Square is used by people such as tai chi practitioners and old men playing Chinese chess. In the 1970s, the population density in Chinatown was seven times the San Francisco average. During the time from 2009 to 2013, the median household income was $20,000 – compared to $76,000 citywide – with 29% of residents below the national poverty threshold. The median age was 50 years, the oldest of any neighborhood. As of 2015, two thirds of the residents lived in one of Chinatown's 105 single room occupancy hotels (SRO), 96 of which had private owners and nine were owned by nonprofits. There are two public housing projects in Chinatown, Ping Yuen and North Ping Yuen. Most residents are monolingual speakers of mutually unintelligible dialects of the Chinese language: historically Hoisanese, now Cantonese and some Mandarin. According to a study by the San Francisco Planning Department in 2018, 81% of the residents in the neighborhood were Asian. Many of the Chinese immigrants who managed to accumulate wealth while living in Chinatown move to the Richmond District, the Sunset District, or the suburbs. Working class Hongkonger emigrants began arriving in large numbers in the late 1960s. Despite their status and professional qualifications in Hong Kong, many took low paying employment in restaurants and garment factories in Chinatown because of limited English. An increase in Cantonese speaking emigrants from Hong Kong and Mainland China has gradually led to the replacement in Chinatown of the Hoisanese dialect by the standard Cantonese dialect. Due to such overcrowding and poverty, other Chinese areas have been established within the city of San Francisco proper, including one in its Richmond and three more in its Sunset districts, as well as a recently established one in the Visitacion Valley neighborhood. These outer neighborhoods have been settled largely by Chinese from Southeast Asia. There are also many suburban Chinese communities in the San Francisco Bay Area, especially in Silicon Valley, such as Cupertino, Fremont, and Milpitas, where many Mandarin speaking Taiwanese Americans settled. Despite these developments, many continue to commute in from these outer neighborhoods and cities to shop in Chinatown, causing gridlock on roads and delays in public transit, especially on weekends. To address this problem, the local public transit agency, Muni extended the city's subway network to the neighborhood via the new Central Subway. Unlike in most Chinatowns in the United States, ethnic Chinese refugees from Vietnam have not established businesses in San Francisco's Chinatown district, due to high property values and rents. Instead, many Chinese Vietnamese – as opposed to ethnic Vietnamese who tended to congregate in larger numbers in San Jose – have established a separate Vietnamese enclave on Larkin Street in the heavily working class Tenderloin district of San Francisco, where it is now known as the city's "Little Saigon".

Гуандунның ізашарлары

Сан-Францисконың Қытай ауданы 1850-1900 жылдары Оңтүстік Қытайдың Гуандун провинциясындағы Жеміргіш өзені дельтасының батыс жағынан келген қытай иммигранттарының кіру порты болды. Олар негізінен Хойсан және Чжуншань тілдерінде сөйледі. 1850 жылдың 28 тамызында Портсмут алаңында,

Осы ерте иммигранттар Портсмут алаңының жанында және Дюпон көшесінде (қазір Грант авеню деп аталады) қоныстанды. 1870 жылдары Чайнатаунның экономикалық орталығы Сакраменто көшесінен Дюпон көшесіне көшті. Уэверли-плейстегі Тинь Хоу ғибадатханасы (Жеті теңіздің патшайымы және құдайы) – АҚШ-тағы ең көне қытай ғибадатханасы. Ол Тинь Хоу немесе Мазу құдайына арналған, ол теңізшілердің қорғаушысы ретінде қытай иммигранттары, әсіресе кемемен келгендер тарапынан жоғары бағаланды. Алғашқы ғимарат 1906 жылғы жер сілкінісінде қирады, ал 1910 жылы 125 Уэверли-плейс мекенжайындағы төрт қабатты ғимараттың жоғарғы қабатында қайта ашылды. 1955 жылы жабылып, 1975 жылы қайта ашылды, себебі 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық заңнан кейін жаңа иммигранттардың қызығушылығы арта түсті. Стоктон көшесіндегі Қытай Пресвитериан шіркеуінің тамырлары 1852 жылдың қазанына дейін жетеді, сол кезде кантон тілінде сөйлейтін миссионер Уильям Спир, Кантон қаласындағы миссионер, Сан-Францискодағы қытай иммигранттарымен жұмыс істеу үшін келді. 1853 жылдың қарашасында ол АҚШ-тағы алғашқы қытай миссиясын ұйымдастырды, ол қажетті медициналық көмек көрсетті және қытай иммигранттарына ағылшын тілін үйрететін күндізгі және кешкі мектептер ашты. Ол сондай-ақ қытай-ағылшын газетін, «Ориенталды» шығарды, ол 1850 жылдары қытайларға қарсы сезімдер күшейген кезде қытайларды қорғады. Алғашқы ғимарат жер сілкінісінен қирады, ал қазіргі 925 Стоктон көшесіндегі шіркеу ғимараты 1907 жылы салынды. Осы миссиялардың алғашқы қадамдары ағылшын тілі сабақтары мен жексенбілік мектептер өткізу болды. Осы онжылдықтарда қытай иммигранттарына ағылшын тілі сабақтарын тек осы христиан миссиялары ғана ұсынды. Кейбіреулері құтқару үйлерін (мысалы, проституциядан құтқару), ауруларға көмек көрсету және нәсілдік кемсітуден қорғау сияқты әлеуметтік қызметтерді де қосты. Осындай тактиканың арқасында Чайнатаундағы алғашқы христиан миссиялары мен шіркеулері кең құрметке ие болды және жаңа дінге кіргендердің саны артты.

Проституция және жаман абырой

1850 жылдары Сан-Франциско "европалықтардың құмар ойындары, жезөкшелік және ұятсыздық түрлерімен толы болды". 1870-1880 жылдары Қытай қалашығындағы қытай сексуалды қызметкерлердің саны 1800-ден асып, жалпы қытай әйелдерінің 70% құрады. 1870-1874 жылдары Калифорния заң шығарушы органы Калифорнияға әкелінген азиялық иммигрант әйелдерді қылмыстық жазаға тартылатын деп жариялады. 1875 жылы АҚШ Конгресі Калифорнияның қадамына орай Пейдж заңын қабылдады, ол қытай, жапон және моңғол әйелдерінің Америкаға көшіп келуіне алғашқы маңызды заңдық шектеу болды. 1882 жылы Қытайлықтарды шеттету туралы заңда білікті немесе білікті емес иммигранттардың елге кіруіне рұқсат берілмейтіні айтылды, бұл көптеген қытайлықтар мен қытай-американдықтардың Америкада отбасы құруына кедерілді, өйткені олардың әйелдері мен балаларына көшіп келуге тыйым салынды. Сонымен қатар, қоғамдық пікірде қытай жезөкшелері жұқпалы ауруларды таратуда айыптаулар көбейді. Сан-Франциско денсаулық сақтау кеңесінің мүшесі доктор Хью Гюгер Толанд, ақ нәсілді жігіттер мен еркектер Қытай қалашығындағы "қытай жезөкшелік үйлеріне" барғанда ауруға шалдыққандарын хабарлады, ақ нәсілді азаматтарды сақтандыру мақсатында; Толанд өзінің науқастарының тоғызынан сегізі қытай жезөкшелеріне қызмет көрсеткенін мәлімдеді. "Осы адамдар маған келгенде, мен олардан ауруды қайдан жұқтырғанын сұраймын, көбінесе олар қытай әйелдерімен бірге болғанын айтады".

Туризмнің пайда болуы

XIX ғасырдың соңына қарай Чайнатаунның әдепсіздік ошағы ретіндегі беделі оны туристік орынға айналдырды, көптеген жұмысшы табының ақ адамдарын қызықтырды. Олар қытай мәдениетінің шығыс жұмбағын іздеді және кір мен тәлкекке байланысты өз күтулері мен қиялдарын орындауға тырысты. Ақ клиенттер Чайнатаундағы әйелдердің жыныстық қызметін құмар ойындардан гөрі көбірек пайдаланды. Үш онжылдық бойы ақ нәсілділерге және қытай бакалаврларына қызмет еткеннен кейін, Чайнатаунның жезөкшелік саласы қуатты мүдделі тарапқа айналды, ол осы өнеркәсіпті қолдады. Туризм индустриясы дамыған сайын, келушілер қатарында ақ орта тап өкілдері де болды, бұл тәлкек бизнесін ақ клиенттерге қызмет етудің беделді түрі ретінде ойын-сауық индустриясына айналдыруға итермеледі. 1869 жылы құрлықарлық теміржол аяқталғаннан кейін Сан-Францискода туризм индустриясы пайда болды. 1870-ші жылдары және одан әрі 1880-ші және 1890-шы жылдары бекініп, Чайнатаунның экзотикалық, жаман атқа ие беделі туристерді тарта бастады. Қоғамның қауіптілігі мен тәлкекке баса назар аудару кедейлік, нәсілдік кемсітушілік және инфрақұрылымның жүктелуі сияқты терең мәселелерді елемеді. Сан-Францискодағы алтын асыру кезінде және Калифорниядағы алғашқы қытай жезөкшесі. 1848 жылы Гонконгтан келген ол Америка шекарасындағы ең танымал азиялық әйел атанды. А Той Қытайдан АҚШ-қа келгенде бастапқыда күйеуімен бірге сапар шеккен, бірақ ол жол жүрісінде қайтыс болды. Той кеме капитанының сүйіктісі болды, ол оған алтынды шашып, Сан-Францискоға 1840-шы жылдары келген кезде ол жеткілікті ақшаға ие болды. Жаңа қаладағы ер адамдардың өзіне қарап тұрғанын байқаған ол, олар жақыннан көру үшін төлейтінін түсінді. Оның көрсетілімдері сәтті болды, соңында ол жоғары бағамен жезөкшеге айналды. 1850 жылы Той 34 және 36 Уэверли Плейс мекенжайларында жезөкшеханалар желісін ашты, бірақ 1859 жылы Калифорнияға оралды. 1868 жылдан 1928 жылы қайтыс болғанға дейін ол Санта-Клара округінде тыныш өмір сүрді, 98 жасында Сан-Хоседе қайтыс болғаннан кейін ғана, тоқсан тоғызыншы туған күніне үш ай қалғанда қайтадан көпшіліктің назарына ілікті.

By the end of the 19th century, Chinatown's assumed reputation as a place of vice caused it to become a tourist destination, attracting numerous working class white people, who sought the oriental mystery of Chinese culture and sought to fulfill their expectations and fantasies about the filth and depravity. The white customers' patronization of Chinatown prostitutes was more extensive than gambling. After catering for three decades to white people as well as Chinese bachelors, Chinatown's prostitution sector developed into a powerful vested interest, favoring the vice industry. As the tourist industry grew up, the visitors came to include members of the white middle class, which pushed the vice businesses to transform into an entertainment industry as a more respectable form in which to serve white customers. After the completion of the transcontinental railroad in 1869, San Francisco saw the birth of its tourism industry. By the 1870s and further established in the 1880s and 1890s, Chinatown's exotic, infamous reputation began to attract tourists. The emphasis on the danger and depravity of the community ignored deeper issues of poverty, racial discrimination, and problems of overcrowding with overtaxed infrastructure. prostitute and madam in San Francisco during the California Gold Rush, and purportedly the first Chinese prostitute in San Francisco. Arriving from Hong Kong in 1848, she became the best known Asian woman in the American frontier. When Ah Toy left China for the United States, she originally traveled with her husband, who died during the voyage. Toy became the mistress of the ship's captain, who showered gold upon her, so much so that by the time she arrived in San Francisco in the 1840s, Toy had a fair bit of money. Noticing the looks she drew from the men in her new town, she figured they would pay for a closer look. Her peep shows became quite successful, and she eventually became a high priced prostitute. In 1850, Toy opened a chain of brothels at 34 and 36 Waverly Place but came back to California in 1859. From 1868 until her death in 1928, she lived a largely quiet life in Santa Clara County, returning to public attention only upon dying at age 98 in San Jose, three months short of her ninety ninth birthday.

1870-жылдар мен 1906 жылғы жер сілкінісі

1868 жылғы Берлингэм келісімі арқасында АҚШ пен Цинь Қытай арасындағы қарым-қатынас қалыпқа келтірілді. Басқа шарттармен қатар, келісім-шарт қытайлықтарға АҚШ-қа еркін көшіп келу және саяхаттау құқығын ұсынып, кепілдік берді. Кәсіпкерлер Қытайды арзан жұмыс күшінің мол көзі деп санап, келісімнің бекітілуін қуанышпен қарсы алды. Бірақ бұл көп ұзаққа созылмады. Көбінесе еркектерден құралған қытай иммигранттары АҚШ-қа отбасыларын асырау үшін ақша жіберу мақсатымен келді; саяхатқа жұмсаған қарыздарын өтеудің жоғары құнына байланысты, олар кез келген жұмысты қабылдауға мәжбүр болды. Қытай емес жұмысшылар арасында өз орнын жоғалту қаупі туды, және қытай иммигранттарына деген ашу-ыза күшейді.

Қытайлық шектеу туралы заң

1880 жылы Берлингэм келісімшарты қайтадан келісілді және Америка Құрама Штаттары Ангел келісімшартын ратификациялады, ол қытайлық иммиграцияға федералды шектеулер қойып, біліктісіз жұмысшылардың иммиграциясын уақытша тоқтатты. Иммигранттарға қарсы көңіл күй АҚШ үкіметі 1882 жылы Қытайларды шеттету туралы заңды қабылдағанда федералды заңға айналды: бұл бір этникалық топқа бағытталған алғашқы иммиграциялық шектеу заңы. Бұл заң, басқа иммиграциялық шектеу заңдарымен бірге, мысалы, Гири актісі, елге және қалаға кіруге рұқсат етілген қытайлардың санын күрт азайтты және теория бойынша қытайлық иммиграцияны жалғыз ер адамдармен ғана шектеді. Бірақ шындығында, бай саудагерлердің әйелдері мен кәмелетке толмаған балаларына ерекшелік жасалды; иммигранттар өздерінің отбасын Америкаға әкелу үшін бизнесті сатып алып немесе серіктес болып, өздерін саудагер деп жариялап отырды. Басқаша айтқанда, болашақ иммигранттар туғаннан азаматтығы белгіленген американдықтардың жеке басын сатып алып, «қағаз ұлдары» бола алатын. Дегенмен, Шеттету заңы 1920 жылдары ауданның халқын ең төменгі деңгейге дейін төмендетті. Сан-Францискоға және одан әрі көшіп келген көптеген алғашқы қытай иммигранттары Сан-Франциско шығанағындағы Ангел аралында тіркелді, ол қазір мемлекеттік саябақ. Шығыс жағалаудағы Эллис аралынан айырмашылығы, онда болашақ еуропалық иммигранттар бір аптаға дейін ұсталуы мүмкін, Ангел аралы әдетте қытай иммигранттарын бірнеше ай бойы ұстап, олардың құжаттарын тексеру үшін жан-жақты тергеу жүргізді. 2005 және 2006 жылдары федералды грант бойынша ұстау орыны жаңартылды.

Тонг соғыстары

Сан-Францисконың көп бөлігіндегідей, 19 ғасырдың соңында қылмыстың белгілі бір кезеңі болды; көптеген «тонг» (қылмыстық ұйымдар) пайда болды, олар контрабандамен, құмар ойындарымен және жезөкшелікпен айналысты. 1870 жылдардың ортасынан бастап, бәсекелес қылмыстық кәсіпорындар үшін аумақтар үшін талас басталды. 1880 жылдардың басында «тонг соғысы» термині Қытай қаласындағы зорлық-зомбылықтың осы кезеңдерін сипаттау үшін жиі қолданыла бастады. 1880 және 1890 жылдардағы өрбу кезеңінде жиырмадан отызға дейін «тонг» Қытай қаласында өте табысты құмар ойындары, жезөкшелік үйлері, опиум сататы орындар мен құл саудасымен айналысты. Халықтың тығыздығы, сегрегация, жемқорлық және үкіметтік бақылаудың болмауы 1920 жылдардың басына дейін қылмыстық «тонгтардың» өмір сүруіне жағдай жасады. Қытай қаласының оқшаулануы және ықшам географиясы қоғамды ондаған жылдар бойы қорқытып келген қылмыстық мінез-құлқыны күшейтті, тіпті «Алты компания» мен полиция/қалалық шенеуніктердің бұл үрдісті тоқтатуға жасаған әрекеттеріне қарамастан. Сан-Франциско полиция департаменті 1880 жылдары сержант басқаратын алты патрульдік полицейден тұратын «Чайнатаун отряды» құрды. Алайда, отрядтың тиімсіздігі көбінесе қасақана болды. 1901 жылы Калифорния штатының заң шығарушы органы жариялаған тергеуде қала әкімі Джеймс Д. Фелан мен полиция бастығы Уильям П. Салливан кішінің Қытай қаласындағы құмар ойындары мен жезөкшелікті қасақана көтергені, муниципалдық кірістерді арттыру мақсатында полиция департаментін «Қытай қаласындағы құлдықтың қорқынышты жүйесін жоюға соншалықты немқұрайлы қарады, тіпті комитетіңіз оны қылмыстық немқұрайлылық деп санауына жеткізеді» деп айтылды. Фелан мен Салливан құмар ойындары мен жезөкшелікке қарсы заңдарды орындау үшін 180 мен 400 полицей қажет екенін мәлімдеді, бұл бұрынғы полиция бастығы Уильям Дж. Биггиге қарсы келді, ол 30 «ынталы бағытталған» полицейдің жеткілікті екенін айтты.

Қауыздық обасы

Қытай ауданы, қазіргі күйінде, толық жойылмаса, санитарлық талаптарға сай келтірілмейді. Оны халқынан босату керек, ғимараттарын өрттеп, туннельдері мен жертөлелерін ашыққа шығару керек. Оның тұрғындары жарты аралының шалқарына қоныстандырылуы керек, онда әрбір ғимарат қатаң қалалық ережелермен салынуы керек және санитарлық заңдардың кез келген бұзушылығы дереу анықталуы тиіс. Сан-Франциско сияқты дамыған қала туристердің қызығушылығы, адвокаттардың құмарлығы және суретшілердің табынуы үшін өзінің ішінде лас-шаңға толы шетелдік қауымды сақтауға мәжбүр болған күн өткенге кетті. Уильямсон, Денсаулық сақтау кеңесіне ұсынған жылдық есеп (1901 ж. цитатасы).

1906 жылдан 1960 жылға дейін

1906 жылғы жер сілкінісі мен өрт қаланың көп бөлігімен бірге Қытай ауданын да толығымен қиратты. "Өрт толыққанды билікке ие болды, ал көптеген жоспарлар жасалған Қытай ауданы енді тек естелік ретінде сақталды." "Оукленд Трибьюн" газеті, 1906 жылғы сәуір.

Көшіру әрекеті

Қытай ауданын көшіру жоспарлары жер сілкінісінен бірнеше жыл бұрын жасалған. 1901 жылы Сан-Францискода өткен қытайларды шеттету конгресінде А. Сбарборо Қытай ауданын "ауру, лас және заңсыз істермен" бірдей санап, ол "бізге жаман әдеттер мен зиянды иістерден басқа ештеңе бермейді" деді. 1906 жылғы 21 сәуірде аяқталған Ұлы өрттен Қытай ауданы толығымен қирағаннан кейін, қала ескі орталықтағы бизнес ауданынан қытайларды алып тастау мүмкіндігін пайдаланды. Кейбір қалалық лауазымды тұлғалар мен жылжымайтын мүлік дамытушылары Қытай ауданын қаланың оңтүстік шетіндегі Хантерс Пойнт немесе тіпті оңтүстікке қарай Дейли Ситиге көшірудің ресми жоспарларын жасады. Әбе Руф, қала басшысы Юджин Шмицтің артындағы күш деп есептелетін саяси басшы, өзін Елулік комитетке қосуға шақырды және Ұлы өрт аяқталғаннан кейін бір апта ішінде, 1906 жылғы 27 сәуірде сенбі күні, өкілдер "бейресми түрде әрекет ете отырып", "қытайларды ескі Қытай ауданынан алып тастаудың жалғыз жолы оларға өз мақсаттары үшін қолайлы басқа орын беру, олар көшіп кетуге дайын болған жағдайда" деді. Сан-Франциско Call газеті бұл туралы "күшті наразылық" деп хабарлады және Қытай консулдығының орналасқан жері Қытай империясының меншігі болғандықтан, қала оны қайта тағайындауға құқығы жоқ екенін атап өтті. 1906 жылғы 10 мамырда кіші комитет қытай қауымдастығының өкілдерімен, Қытайдың алты компаниясымен кездесті, олар ескі Қытай ауданындағы кварталдарында қайта құрастыратындарын немесе қытайлардың көпшілігі қашқан Оклендке көшетінін айтты. 1906 жылғы 8 шілдеде 25 комитет отырысынан кейін және қаладағы әртүрлі баламалы жерлерді қарастырғаннан кейін, кіші комитет соңғы баяндамасын ұсынды, онда қытайларды ескі Қытай ауданынан шығаруға қабілетсіз екендіктерін мәлімдеді. Кез келген жағдайда, ескі Қытай ауданындағы кварталдарында қайта құру мүмкіндігі Қытай қауымдастығының Қытай ауданындағы алғашқы маңызды жеңісі болды. Бұл жобалау стратегиясының нәтижесі Грант даңғылының (бұрынғы Дюпон көшесі) және Калифорния көшесінің батыс бұрыштарындағы Синг Чонг және Синг Фат базарының пагодасы салынған ғимараттары болды, олар Сан-Францисконың Қытай ауданының символына айналды. 1907 жылғы қарашада "Сан-Францисконың жаңа Қытай ауданының" артықшылықтарын мадақтаған мақала жазылды, онда жаңа "Шығыс сәулет стиліне сәйкес кірпіш пен тастан салынған, берік, заманауи, өртке төзімді ғимараттар" мақталып, "Қытайдың алты компаниясының бұйрығымен" "ең көрнекті жамандық, ойын ошақтары, опиумдық бөлмелер немесе қоғамдық әдепсіздік орындары" көтерелмейді деп жарияланды. Ол кезде жер сілкінісінен бұрын Қытай ауданында тұрған 30 мың адамның 5000-ы оралған. Жер сілкінісі Қытай ауданындағы ағаштан салынған үйлерді қиратқанда, ол тұтқаларға да соққы берді. Қылмыстық тұтқалар 1920 жылдарға дейін жалғасты, содан кейін заңды қытай саудагерлері мен Сержант Джек Манион басқаратын Қытай ауданының тобы басымдыққа ие болды. Манион 1921 жылы отряд басшысы болып тағайындалды және екі онжылдық қызмет етті. Проституция мен есірткіге қарсы қатаң заңдар тұтқаларды жойды. Қытай ауданының тобы 1955 жылғы тамызда Полиция бастығы Джордж Хиллидің, ықпалды Қытай әлемі газетінің өтініші бойынша таратылды, ол отрядты "қытай тегіндегі американдықтарға жасалған әрекет" деп сынаған. "Жаңа Қытай ауданы" туралы риторика қауымдастықтың мәңгілік проблемаларын, әсіресе кедейлік, тығыздық және нәсілдік кемсітушіліктің шындығын жасырды. 1947 жылға қарай Қытай ауданы маңызды туристік орын және қарқынды дамып келе жатқан қауымдастық ретінде орнықты — бәрі де Люк Тин Илидің (1910) бастамасымен қаланған Шығыс стиліне сәйкес. Ұлы депрессия кезінде Қытай ауданында көптеген түнгі клубтар мен коктейль барлар ашылды. Қытай ауданынан тыс жердегі 369 Саттер көшесінде орналасқан және Чарли Лоу басқаратын Тыйым салынған қала түнгі клубы Сан-Францискодағы ең танымал ойын-сауық орындарының бірі болды. 1930 жылдардың аяғынан 1950 жылдардың аяғына дейін Тыйым салынған қала қытай-американдық орындаушылардың экзотикалық шығыс өнерін көрсету арқылы халықаралық беделге ие болды. Туристер мен ЛГБТ клиенттер үшін тағы бір танымал клуб Ли По болды, ол Тыйым салынған қала сияқты батыс ойын-сауығын "Шығыс" мәдениетімен біріктірді. 1939 жылғы туристік нұсқаулықта бұл "Қытай ауданындағы көңілді және бейресми коктейль лаунжы" деп жарнамаланды, онда "махаббат, құмарлық және түнгі уақытты" табуға болады. 2018 жылға қарай ол 916 Грант даңғылында әлі де жұмыс істеп тұрды. АҚШ-тың соғысқа араласуына алып келген кезеңде қытайлық американдықтар көпшілік назарына көрініп, Қытай мен қытайлар туралы негативті бейне жойылды.

Plans to relocate Chinatown predated the earthquake several years. At the 1901 Chinese Exclusion Convention held in San Francisco, A. Sbarboro called Chinatown "synonymous with disease, dirt and unlawful deeds" that "give[s] us nothing but evil habits and noxious stenches". With Chinatown completely demolished by the Great Fire, which ended on April 21, 1906, the City seized the chance to remove the Chinese from the old downtown business district. Certain city officials and real estate developers made more formal plans to move Chinatown to the Hunters Point neighborhood at the southern edge of the city, or even further south to Daly City. Abe Ruef, the political boss widely considered to be the power behind Mayor Eugene Schmitz, invited himself to become part of the Committee of Fifty and, within a week of the end of the Great Fire, on Saturday, April 27, 1906, The representatives, "acting unofficially", stated "the only way to remove the Chinese from the old Chinatown would be to give them a place elsewhere that would be acceptable for their purpose, when they might be willing to move." The San Francisco Call reported it as "a vigorous protest" and noted that as the site of the Chinese consulate was the property of Imperial China, it could not be reassigned by the city. On May 10, 1906, the subcommittee met with representatives from the Chinese community, the Chinese Six Companies, who said that they would either rebuild in their old Chinatown quarters or move across the bay to Oakland, where most of the Chinatown refugees had fled. On July 8, 1906, after 25 committee meetings and considering various alternative sites in the city, the subcommittee submitted a final report stating their inability to drive the Chinese from their old Chinatown quarters. In any event, the ability to rebuild in their old Chinatown quarters was the first significant victory for the Chinese community in Chinatown. The results of this design strategy were the pagoda topped buildings of the Sing Chong and Sing Fat bazaars on the west corners of Grant Ave (then Dupont St) and California St, which have become icons of San Francisco Chinatown.]] In November 1907, an article extolling the virtues of the "new Chinatown of San Francisco" was written, praising the new "substantial, modern, fireproof buildings of brick and stone following the Oriental style of architecture" and declaring "[n]o more picturesque squalor, no more gambling dens, opium joints or public haunts of vice" would be tolerated, at the command of the Chinese Six Companies. By then, 5,000 residents had returned, of the estimated 30,000 that lived in Chinatown prior to the quake. When the earthquake destroyed Chinatown's wooden tenements, it also dealt a blow to the tongs. Criminal tongs continued on until the 1920s, when legitimate Chinese merchants and a more capable Chinatown Squad under Sgt. Jack Manion gained the upper hand. Manion was appointed leader of the Squad in 1921 and served for two decades. Stiffer legislation against prostitution and drugs ended the tongs. The Chinatown Squad was finally disbanded in August 1955 by Police Chief George Healey, upon the request of the influential Chinese World newspaper, which had editorialized the Squad was an "affront to Americans of Chinese descent". The rhetoric of a "New Chinatown" obscured the reality of the community's perpetuating problems, particularly those of poverty, overcrowding, and racial discrimination. By 1947, Chinatown established itself as a central tourist destination and a rapidly developing community.—all in keeping with the Oriental style pioneered by Look Tin Eli (1910). During the Great Depression, many nightclubs and cocktail bars were started in Chinatown. The Forbidden City nightclub, located at 369 Sutter Street just outside Chinatown and run by Charlie Low, became one of the most famous entertainment places in San Francisco. While it was doing business, from the late 1930s to the late 1950s, the Forbidden City gained an international reputation with its unique showcase of exotic oriental performance from Chinese American performers. Another popular club for tourists and LGBT clients was Li Po, which, like Forbidden City, combined western entertainment with "Oriental" culture. It was advertised in a 1939 tourism guide book as a "jovial and informal Chinatown cocktail lounge" where one could find "love, passion, and nighttime". [16] As of 2018, it was still in operation at 916 Grant Avenue. quote box |width=15em |text=As Chinese Americans became more visible in the public eye during the period leading to the U. S. involvement in the war, the negative image of China and the Chinese began to erode. |author=— K. Scott Wong

1943 жылғы желтоқсанда, соғыста Қытайдың маңызды рөлінің танылуына байланысты, Қытайды шеттету заңы Магнусон заңымен жойылды, ол натурализацияға рұқсат берді, бірақ қытай иммигранттарының жылдық квотасын 105 жаңа кіру визасымен шектеді. Шеттету заңының және басқа иммиграцияны шектеу заңдарының жойылғандығы, сондай-ақ 1945 жылғы желтоқсандағы Соғыс күйеулері заңының қабылдануы, қытай-американдық ардагерлеріне ұлттық квотадан тыс отбасыларын әкелуге мүмкіндік берді және 1950 жылдарда аймақтағы халықтың өсуіне әкелді. Алайда, Қытайдан жаңа иммиграцияға қатысты қатаң квоталар 1965 жылғы Иммиграция және ұлттық заң қабылданғанға дейін сақталды. 1948 жылғы маңызды Шеллі мен Крамер ісінде АҚШ Жоғарғы соты біржақты түрде мүліктік келісімшарттардағы нәсілдік шектеулерді күшімен жүзеге асырудың Конституцияның 14-толықтыруының Тең қорғау тарапын бұзатындығын мәлімдеді, демек, мұндай келісімшарттар сотта күшін жояды, бұл Қытай ауданының айналасындағы көрінбейтін қабырғаларды бұзды, қаланың басқа аудандарына енуге және орта тапқа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Жиырма жылдан кейін, мұндай нәсілдік шектеулер 1968 жылғы Әділ тұрғын үй заңымен заңсыз деп жарияланды.

Фрэнк Вонг диаромалары

Сан-Францисколық суретші Фрэнк Вонг 1930 және 1940 жылдары Қытай қалашығын бейнелейтін кішкентай диорамалар жасады. 2004 жылы Вонг "The Chinatown Miniatures Collection" деген атаумен Қытай қалашығы көріністерінен жеті миниатюраны Американың Қытай тарихи қоғамына (CHSA) сыйлады.

1960 жылдар - қазіргі уақыт

1960 жылдары аз пайдаланылған ұлттық көші-қон квоталарының өзгеруі Гонконгтан шыққан иммигранттардың тағы бір үлкен толқынын әкелді. Бұл Сан-Францисконың Қытай ауданын негізінен Хлай Ип Вах (Сзе Юп немесе Хойсан Вах) тілінде сөйлейтін халқынан Сам Юп Вах (стандартты кантон тілі) тілінде сөйлейтін халқына ауыстырды. Сол онжылдықта көптеген дүкендер Грант даңғылынан Стоктон көшесіне көшті, себебі жалдау ақысы төмен болды және 30 Стоктон Муни троллейбус желісі арқылы көлік жағдайы жақсырақ болды. Сан-Францисконың Қытай ауданынан тыс жерде тұратын Солтүстік Калифорниядағы көптеген қытайлар шағын қауымдастықтарды немесе жеке бизнестерін аша алды. Дегенмен, жер иелерінің өздерінің меншігін кімге қаласа, соған сатуға немесе беруге болған тарихи құқығы, қытай қауымдастығының кеңіюіне кедерес келтірді. Алайда, 1948 жылы «Шеллиге қарсы Крамер» ісінде Жоғарғы Сот расалық шектеулерді қамтитын келісімдердің 14-ші түзетудегі тең қорғау ережесіне сәйкес сотта күшін жойғанын мәлімдеді; ал 1968 жылы «Әділ тұрғын үй туралы заң» расалық шектеулерді қамтитын келісімдерді заңсыз деп жариялады. Бұл шешім мен заң Қытай ауданының кеңеюіне және қаладағы қытай халқының өсуіне жағдай жасады. Сонымен қатар, «Ақтардың қашуы» салдарынан қаладағы ақ нәсілді халықтың азаюы қаланың демографиялық құрамын өзгертті. Ричмонд ауданы және Сан-Франциско шығанағындағы басқа да маңындағы аудандар, бұрын басымдықпен ақтар тұрған жерлер, жаңа қытай иммигранттарының қауымдастықтарының орталықтарына айналды. 1979 жылға дейін АҚШ Тайваньдағы Қытай Республикасын бүкіл Қытайдың жалғыз заңды үкіметі деп таныды, ал Тайваньнан көшіп-қону Қытайдың материктік бөлігінен көшіп-қонумен бірдей топқа жатты, бірақ 1949 жылдан бастап АҚШ-қа көшіп-қону өте аз болды. 1979 жылы Қытай Халық Республикасының ашылуы және Қытай Республикасымен дипломатиялық қарым-қатынастардың үзілуі Тайвань қарым-қатынастары туралы заңның қабылдануына әкелді, бұл Тайваньды Қытай Халық Республикасынан бөлек иммиграциялық топқа жатқызды. 1990 жылғы Иммиграциялық заңның нәтижесінде Гонконгтан эмиграция да осындай статистиканы есептеу мақсатында бөлек юрисдикция ретінде қарастырылды. Осылайша, Тайваньнан мандарин тілінде сөйлейтін эмигранттар Бей-Ареаға келе бастады және олар қала маңындағы Миллбре, Купертино, Милпитас, Маунтин-Вью және тіпті Сан-Хосе қалаларына қоныстанды – Сан-Франциско және Окленд қалаларының Қытай аудандарынан аулақ болды.

In the 1960s, the shifting of under utilized national immigration quotas brought in another huge wave of immigrants, mostly from Hong Kong. This changed San Francisco Chinatown from predominantly Hlay Yip Wah (Sze Yup or Hoisan Wah) speaking to Sam Yup Wah (standard Cantonese) speaking. During the same decade, many stores moved from Grant Avenue to Stockton Street, drawn by lower rents and the better transportation enabled by the 30 Stockton Muni trolleybus line. There were areas where many Chinese in Northern California living outside of San Francisco Chinatown could maintain small communities or individual businesses. Nonetheless, the historic rights of property owners to deed or sell their property to whomever they pleased was exercised enough to keep the Chinese community from spreading. However, in 1948, Shelley v. Kraemer, the Supreme Court had ruled that racially restrictive covenants in deeds are unenforceable in courts due to the 14th amendment equal protection clause; and in 1968 the Fair Housing Act outlawed racially restrictive covenants. This ruling and law allowed the enlargement of Chinatown and an increase in the Chinese population of the city. At the same time, the declining white population of the city as a result of White Flight combined to change the demographics of the city. Neighborhoods that were once predominately white, such as Richmond District and Sunset District and in other suburbs across the San Francisco Bay Area became centers of new Chinese immigrant communities. Until 1979, the United States recognized the Republic of China in Taiwan as the sole legitimate government of all of China, and emigration from Taiwan was counted under the same grouping as that for mainland China, from which little emigration to the United States existed from 1949 on. In 1979, the opening up of the People's Republic of China and the breaking of diplomatic relations with the Republic of China led to the passage of the Taiwan Relations Act, which placed Taiwan under a separate immigration group from the People's Republic of China. As a result of the Immigration Act of 1990, emigration from Hong Kong was also considered a separate jurisdiction for the purpose of recording such statistics. Thus, Mandarin speaking emigrants from Taiwan began to arrive in the Bay Area, and they have tended to settle in suburban Millbrae, Cupertino, Milpitas, Mountain View, and even San Jose – avoiding San Francisco as well as Oakland Chinatowns.

Топтық зорлық-зомбылық

Бұл өзгерістердің салдарынан Тонгтардың қытай өміріне қатысты дәстүрлі билігі әлсіреп кетті. Жаңа қытай топтары көбінесе Тонгтардың бақылауына кірмейтін аймақтардан келгендіктен, Тонгтардың және олармен байланысты қылмыстық топтардың, мысалы, Триадалардың Чайнатаун мен қытай қауымдастығындағы ықпалы азайды. Дегенмен, Азия бандиттерінің иммигранттар қауымдастығындағы рөлі маңызды болып қала берді. 1977 жылдың жазында Вах Чинг және Джо Бойз деген екі көше бандиті арасындағы ұзаққа созылған жанжал зорлық-зомбылыққа және қан төгіске ұласты, нәтижесінде Вашингтон көшесіндегі «Алтын Аждаһа» мейрамханасында атыс болды. Осы оқиғада бес адам қаза тауып, он бір адам жараланды, ал ешқайсысы да бандит емес еді. Бұл оқиға «Алтын Аждаһа» қырғыны деген атаумен танылды. Джо Бойз тобының мүшелері болған бес адам кісі өлтіру және дене ауру жасау айыптары бойынша сотталды және түрмеге кесілді. «Алтын Аждаһа» 2006 жылдың қаңтар айында санитарлық талаптарды бұзғандықтан жабылды, бірақ кейін «Император сарайы» мейрамханасы ретінде қайта ашылды. 1977 жылдан бері Чайнатаунда тағы да көптеген зорлық-зомбылық оқиғалары болды. 1990 жылдың 14 мамырында сағат 02:00-де Солтүстік Бичпен шектесетін «Пурпурлы пияз» түнгі клубынан шыққан Сан-Франциско тұрғындары көліктеріне отыруға тырысқанда атысқа түсті. 35 жастағы Майкл Бит Чен Ву қаза тауып, алты адам жарақат алды, олардың арасында жүкті әйел де болды, ол ауыр жағдайда болды. 1998 жылдың маусым айында Қытай ойын алаңында атыс болып, алты жасөспірім жарақат алды, олардың үшеуінің жағдайы ауыр болды. Атысқа қатысты деген күдікпен 16 жастағы ұл тұтқындалды, бұл оқиғаның бандиттік екеніне сенімділік болды. 2006 жылдың 27 ақпанында Аллен Ленг Джексон көшесіндегі өзінің бизнесінде атып өлтірілді. Гхи Кунг Тонгтың басшысы ретінде Ленгтің орнын басып алған Реймонд «Шримп Бой» Чоу 2016 жылы Лелланд Йидің жемқорлыққа қатысты тергеуінен туындаған салдарлар нәтижесінде Ленгті өлтіруге сұрағандығы үшін сотталды, ал Реймонд «Скинни Рэй» Лей 2017 жылы кісі өлтіруге қатысқандығы үшін айыпталды.

Туризмнің дамуы

1970 жылдары Чайнатаунның жаман аты қайта оянды, бұқаралық қылмыстар жарияланды және аймақтағы нашар сападағы тұрғын үйлерге назар аударылмады, нәтижесінде туризм азайды. Келушілер бұл аймақты "гето" деп қабылдап, коммерциялық қызметтерін басқа жерге көшірді. Чайнатаунның туристік индустриясының күйреуінен бүкіл аймақтың бұрынғы тұрақты экономикасы да қиындыққа тап болды. Осы маркетингтік күш-жігер және 1970 жылдары тұрғындардың жағдайын жақсартуға бағытталған тыныш инициативалар аймақтың туризмге тәуелді экономикасының жалғасуына мүмкіндік берді.

Мекемелер

Сан-Францисконың қытай ауданында Қытайдың біріккен қайырымдылық қоғамы (қытайлық Алты Компания деп аталады) орналасқан, ол осы қытай ауданындағы жергілікті қытай отбасылары мен аймақтық қоғамдардың бас ұйымы болып табылады. Ол 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында Батыс АҚШ-тың басқа қытай аудандарында, соның ішінде Лос-Анджелестің қытай ауданында және Портлендтің қытай ауданында құрылды. Қытай мәдениет орталығы – бұл қоғамдық негіздегі коммерциялық емес ұйым, ол Сан-Францискодағы Хилтон қаржылық ауданының үшінші қабатында, Портсмут алаңына қарап тұрған Керни көшесінде орналасқан. Орталық АҚШ-тағы қытай өмірі туралы көрмелер ұйымдастырады және аймақ бойынша экскурсиялар өткізеді. Американың қытай тарих қоғамы Джулия Морганның жобалаған YWCA ғимаратында орналасқан, мекенжайы: 965 Клей. Сан-Францисконың қытай ауданындағы таңдамал орындар: Атауы Жылы Мекеңжайы Ерекшелігі Суреті 1 Аждаһа қақпасы 1970 Грант және Буш көшелері Қытай ауданына оңтүстік кіреберіс. Көп суретке түсірілетін орындардың бірі. 2 Сент-Мэри алаңы 651 Калифорния көшесі Доктор Сунь Ятсеннің Бениамино Буфано жасаған мүсіні және Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардың қытай-американдық ардагерлеріне арналған ескерткіш орналасқан. 3 Синг Чонг ғимараты 1907 601–615 Грант көшесі Росс және Бургрен жобалаған, 1906 жылғы жер сілкінісінен кейін салынған алғашқы ғимараттардың бірі. Қытай ауданының сәулетіне күшті әсер етті. 4 Синг Фат ғимараты 1907 573 Грант көшесі 5 Нам Куэ қытай мектебі 1925 755 Сакраменто көшесі Қытай мәдениеті, тарихы және тілі бойынша сабақтар беретін жеке мектеп. 6 Портсмут алаңы 1800-ші жылдар 733 Кирни көшесі Сан-Францискодағы ең көне қоғамдық кеңістік. 7 Қытай телефон станциясы 1909 743 Вашингтон көшесі 1948 жылға дейін Қытай ауданына келетін барлық қоңыраулар есім және мамандық бойынша бағытталды. 8 Тин-Хоу ғибадатханасы 1910 125 Уэверли көшесі Қытай ауданындағы ең көне даостық ғибадатхана. 9 Росс аллеясы 1849 Джексон, Вашингтон, Грант және Стоктон көшелері арасында Көбінесе фильмдерде түсіру үшін қолданылады. Golden Gate Fortune Cookie Company 1962 56 Ross Alley Фортуна печеньесін шығаратын және сататын дүкен. 10 Қытай ауруханасы 1925 (бұзылды), 1977, 2017 845 Джексон көшесі АҚШ-тағы жалғыз қытай тіліндегі аурухана. 11 Американың қытай тарих қоғамы 1932 965 Клей көшесі Джулия Морган жобалаған бұрынғы YWCA ғимараты. 12 Алты Компания шамамен 1907 (1950 жылдары қайта жаңартылды) 843 Стоктон көшесі Кейде Қытай ауданының "Ақ үйі" деп аталады.

San Francisco's Chinatown is home to the Chinese Consolidated Benevolent Association (known as the Chinese Six Companies), which is the umbrella organization for local Chinese family and regional associations in this Chinatown. It has spawned lodges in other Western U. S. Chinatowns in the late 19th and early 20th centuries, including Chinatown, Los Angeles and Chinatown, Portland. The Chinese Culture Center is a community based non profit organization located on the third floor of the Hilton San Francisco Financial District, across Kearny Street from Portsmouth Square. The Center promotes exhibitions about Chinese life in the United States and organizes tours of the area. The Chinese Historical Society of America is housed in a building designed by Julia Morgan as a YWCA, at 965 Clay. Selected locations in Chinatown, San Francisco No Name Year Address Notability Image 1 Dragon Gate 1970 Grant at Bush Southern entrance to Chinatown on Grant. One of the most photographed locations. 2 Saint Mary's Square — 651 California Features statue of Dr. Sun Yat sen, by Beniamino Bufano and a memorial for Chinese American veterans of World Wars I and II. 3 Sing Chong building 1907 601–615 Grant Designed by Ross & Burgren and among the earliest buildings erected after the 1906 earthquake. Strong influence on Chinatown architecture. Sing Fat building 1907 573 Grant 4 Nam Kue Chinese School 1925 755 Sacramento Private school offering classes in Chinese culture, history, and language. 5 Portsmouth Square 1800s 733 Kearny Oldest public space in San Francisco. 6 Chinese Telephone Exchange 1909 743 Washington All calls to Chinatown were routed by name and occupation until 1948. 7 Tin How Temple 1910 125 Waverly Oldest Taoist temple in Chinatown. 8 Ross Alley 1849 Between Jackson, Washington, Grant, and Stockton Often used as a backdrop for films. Golden Gate Fortune Cookie Company 1962 56 Ross Alley Working fortune cookie factory and shop. 9 Chinese Hospital 1925 (demolished), 1977, 2017 845 Jackson Only Chinese language hospital in United States. 10 Chinese Historical Society of America 1932 965 Clay Former YWCA building designed by Julia Morgan 11 Six Companies c.1907 (remodeled 1950s) 843 Stockton Sometimes called the "White House" of Chinatown.

Іс-шаралар мен мерекелер

1950 жылдары, Корея соғысы кезінде, В. К. Вонг жетекшілігіндегі бірқатар қытай-американдық лидерлер Сан-Францискодағы қытайлық Жаңа жыл фестивалі мен шеруін ұйымдастырды, оған көркем өнер көрмелері, көше билері, жартылай жекпе-жек өнері, музыка және сән көрсетілімдері кірді. 1953 жылғы шеруді Корея соғысының қатысушысы Джо Вонг басқарды, онда «Мисс Чайнатаун» фестивалінің королевасы және аждаха көрсетілді. Сан-Францисконың қытай ауданында жыл сайынғы Күзгі Ай фестивалі маусымның өзгеруін және мол жазғы егінге алғыс айту мүмкіндігін тойлайды. Ай фестивалі Қытайдың өзінде де, айналасындағы елдерде де жыл сайын жергілікті базарлар, ойын-сауықтар және тәтті бұршақ пастасы мен жұмыртқасы бар ай торттарымен (дәстүрлі нан) кеңінен тойланады. Фестиваль жыл сайын қыркүйектің ортасында өтіп, барлығына тегін кіруге болады. Қытай ауданында дәстүрлі қытай жерлеу процессиялары жиі өтеді, онда мотоциклдермен бірге оркестр ( «Nearer, My God, to Thee» сияқты батыс әндерін орындайды) көшеде жүреді. Одан кейін марқұмның суреті салынған автомобиль (қытай дәстүрі бойынша, оның аты-жөні жазылған жазбаны елді мекендер арқылы алып жүру) және табыт пен аза тұрушылар келеді, олар әдетте Сан-Францисконың оңтүстігіндегі Колмаға қабірге апарып қояды. Кәсіби одақтың ережелеріне сәйкес, процессия Грин-стриттен басталып, Стоктон-стрит бойында алты блокқа дейін созылады, содан кейін Грант-авенюге қайта оралып, шамамен бір сағатқа жуық уақыт алады. Ұйымды 1977 жылдан бастап атқарушы директор болып қызмет еткен Гордон Чин құрды, ол 2011 жылдың 1 қазанында ұйымның директордың орынбасары, пастор Норман Фонгпен алмастырылды. Ұйым Сан-Францисконың қытай ауданына көмек көрсетеді және қызметтер ұсынады. Олар «Adopt An Alleyway Youth Empowerment Project» сияқты көптеген топтарды құрды және көптеген тұрғын үй бағдарламаларына қатысты.

БАҚ және саясат

Қалалық қадағалау кеңесінің сайлауында Чайнатаун Үшінші округтің бір бөлігін құрайды және 2014 жылы тіркелген сайлаушылардың 44% және берілген дауыстардың 44% осы ауданнан болды. 1940 жылдардағы танымал баскетболшы Уилли "Уу Уу" Вонг жергілікті мектептерде, колледждерде және кәсіби командаларда өте жақсы ойнады; ол Чайнатаунда туып, баскетбол ойнап өсті, ал жергілікті ойын алаңы оның атына ие. Сан-Франциско қытай ауруханасында туған, үш айдан кейін Гонконгқа қайтып кеткен актер Брюс Ли он сегіз жасында АҚШ-қа оралды және Сіэтлге көшер алдында біраз уақыт Сан-Францисконың Чайнатаунында тұрды.

Көлік

Сан-Францискодағы кабельдік көліктер ұзақ жылдар бойы Чайнатаунның аймақтарына қызмет етіп келді; қазіргі жүйе оңтүстік (Калифорния көшесі бойымен) және батыс (Пауэлл көшесі бойымен) бөліктерін қамтиды. Стоктон-стрит туннелі 1914 жылы аяқталды және Стоктон-стритке Сан-Франциско қалалық теміржолының трамвай қызметін әкелді. Трамвай жолдары алынып тасталғаннан кейін, жоғары кернеулі сымдар сақталды және автобустар маршрут бойымен трамвайларды алмастырды. 30 Стоктон және 45 Юнион Стоктон бағыттары жүйедегі ең көп сұранысқа ие бағыттардың қатарында. Муни метросының Орталық метросы аяқталғаннан кейін қазіргі теміржол қызметі Чайнатаун станциясында қайта жаңғырды. Бродвей туннелі 1952 жылы аяқталды және Эмбаркадеро тас жолы мен Орталық тас жолы арасында байланыс құру мақсатында салынды. Алайда, сол кездегі тас жолға қарсылықтардың салдарынан бұл жоспарлар іске аспады. Қазіргі уақытта туннель Чайнатаунды Ресей төбесімен және батысқа қарай Ван Несс даңғылымен байланыстырады. 1980 жылдары Чайнатаун саудагерлері Эмбаркадеро тас жолын бұзуға қарсы болды, бірақ 1989 жылғы Лома-Приета жер сілкінісінен зақымданғаннан кейін бұл наразылықтар ескерілмеді. Сан-Франциско Хроника газетінің хабарлауынша, белсенді Роуз Пак содан кейін қаланы 1,5 миллиард долларлық Орталық метро жобасын салуға "шамалы күшпен көндірді", бұл Чайнатаунға тас жолдың бұзылуына өтеу беру үшін жасалды. 49 Майл Сценик Драйв Чайнатаун арқылы өтеді, әсіресе Грант пен Клей көшелерінің қиылысына ерекше назар аударылады. 2022 жылдың 20 қазанында көп жылдық құрылыстан кейін Чайнатаун станциясы алғаш рет жұртшылыққа көрсетілді, станцияның аяқталуы қаңтар айында күтілуде. 2022 жылдың 12 қарашасында станция шаттл қызметінің бөлігі ретінде ресми түрде ашылды, содан кейін 2023 жылдың 7 қаңтарында T Third Street желісіне қосылды, бұл қала орталығында екі жаңа метро станциясын ашты.