Ескі Олдувай тас құралдары мәдениеті

Кіріспе

Археологиялық мәдениет

Ольдован (немесе I режим) – тас құралдардың ежелгі археологиялық өнеркәсібі (стилі), ол тарихқа дейінгі дәуірде кеңінен таралған. Бұл құралдар қарапайым, көбінесе басқа таспен қабысқан бір немесе бірнеше жаңқадан жасалған. Ольдован құралдары Төменгі Палеолит кезеңінде, 2,9 миллион жыл бұрын, кем дегенде 1,7 миллион жыл бұрын (млн ж.) Африканың көп бөлігінде ежелгі хомининдер (алғашқы адамдар) қолданған. Бұл технологиялық өнеркәсіптің ізінен әлдеқайда жетілдірілген Ашеул өнеркәсібі келді (Эфиопияның Афар аймағындағы Гонада *Homo erectus*-қа қатысты екі орналасқан жерде 1,5 және 1,26 миллион жыл бұрын Ольдован және Ашеул құралдары табылды). Ольдован термині Танзаниядағы Олдувай шатқалынан алынған, онда археолог Луи Лики 1930 жылдары алғашқы Ольдован тас құралдарын тапқан. Дегенмен, кейбір қазіргі археологтар мен палеоантропологтар тас құралдар индустриясын (Ольдованды қоса) белгілеу үшін «I режим» терминін, екі жақты өңделген құралдарды (Ашеул қолбалтасын қоса) белгілеу үшін «II режим» терминін, дайындалған ядролы құралдарды белгілеу үшін «III режим» терминін және т.б. пайдалануды ұсынады. Ольдован құралдарын жіктеу әлі де күмәнді мәселе болып табылады. Мэри Лики Ольдован жиынтықтарын жіктеу жүйесін алғаш рет жасады және жүйесін белгілі бір мақсатта қолдануға сүйенді. Жүйеге тікұшақтар, сырғыштар және ұрғыштар кірді. Алайда, Ольдован жиынтықтарының соңғы жіктелулері тас артефактілерінен қолдануды болжаудың қиындығына байланысты негізінен өндіріске назар аударады. Мысалы, Айзек және басқалардың «Жаңқалы бөліктер» (ядролар/тікұшақтар), «Ажыратылған бөліктер» (жаңқалар мен сынықтар), «Соққылы бөліктер» (шеге тастар ретінде пайдаланылатын тастар) және «Өзгертілмеген бөліктер» (манупорттар, орналасқан жерлерге тасымалданған тастар) сияқты үш түрлі жіктемесі бар. Ольдован құралдары кейде «жартас құралдары» деп те аталады, себебі оларды жасау үшін таңдалған шикізаттар, жартас пішіндес, соңғы өнімге ұқсайды. Ольдован құралдарын қай хоминин түрі жасағаны және қолданғаны әлі анықталған жоқ. Оның пайда болуы көбінесе *Australopithecus garhi* түрімен байланысты, ал гүлденуі *Homo habilis* және *Homo ergaster* сияқты *Homo* түрлерінің ерте түрлерімен байланысты. Ерте *Homo erectus* Ольдован технологиясын мұраға алып, оны 1,7 миллион жыл бұрын басталган Ашеул өнеркәсібіне жетілдірді.

The Oldowan (or Mode I) was a widespread stone tool archaeological industry (style) in prehistory. These early tools were simple, usually made with one or a few flakes chipped off with another stone. Oldowan tools were used during the Lower Paleolithic period, 2.9 million years ago up until at least 1.7 million years ago (Ma), by ancient Hominins (early humans) across much of Africa. This technological industry was followed by the more sophisticated Acheulean industry (two sites associated with Homo erectus at Gona in the Afar Region of Ethiopia dating from 1.5 and 1.26 million years ago have both Oldowan and Acheulean tools). The term Oldowan is taken from the site of Olduvai Gorge in Tanzania, where the first Oldowan stone tools were discovered by the archaeologist Louis Leakey in the 1930s. However, some contemporary archaeologists and palaeoanthropologists prefer to use the term Mode 1 tools to designate pebble tool industries (including Oldowan), with Mode 2 designating bifacially worked tools (including Acheulean handaxes), Mode 3 designating prepared core tools, and so forth. Classification of Oldowan tools is still somewhat contentious. Mary Leakey was the first to create a system to classify Oldowan assemblages, and built her system based on prescribed use. The system included choppers, scrapers, and pounders. However, more recent classifications of Oldowan assemblages have been made that focus primarily on manufacture due to the problematic nature of assuming use from stone artefacts. An example is Isaac et al. 's tri modal categories of "Flaked Pieces" (cores/choppers), "Detached Pieces" (flakes and fragments), "Pounded Pieces" (cobbles utilized as hammerstones, etc.) and "Unmodified Pieces" (manuports, stones transported to sites). Oldowan tools are sometimes called "pebble tools", so named because the blanks chosen for their production already resemble, in pebble form, the final product. It is not known for sure which hominin species created and used Oldowan tools. Its emergence is often associated with the species Australopithecus garhi and its flourishing with early species of Homo such as H. habilis and H. ergaster. Early Homo erectus appears to inherit Oldowan technology and refines it into the Acheulean industry beginning 1.7 million years ago.

Өндiру

Олдовандық құралдардың кейбіреулері табиғи пішіндері бар тастар ретінде табылған, олардың пішіні қолдануға қолайлы болған, немесе олар сондай етіп қалыптасқан. Олдовандық құралдың жалпы пішінін жасау үшін, әр түрлі мақсаттарға пайдалы өткір жиектері бар конхоидтық сынық алу үшін, дөңгелек пішіндес балға тас қолайлы өзектің шетіне немесе соққы алаңына соғылады. Бұл процеске литокалық редукция дейді. Соққыдан түскен сынық – бұл қабыршақ. Егер бастапқы тасқа қатысты жоғарыда айтылған шарттар сақталса, мұндай қабыршақтарды құрал ретінде қолдануға болады. Өзектің соққыға ұшыраған жерінен төмен қарай, сынық бетінде ұсақ жарықтармен ерекше дөңгелек пайда болады. Қабыршақта толқын тәрізді іздер көрінеді. Құралдардың материалы көбінесе кварц, кварцит, базальт немесе обсидиан, ал кейінірек – кремнешол және херт болған. Жиегі сақталатын кез келген тас жарайды. Мұндай тастардың негізгі көзі – өзен тастары, олар балға тас пен соққы алаңын қамтамасыз етеді. Ең алғашқы құралдар жай ғана бөлінген тастардан жасалған. Қабыршақ екені әрқашан анық бола бермейді. Кейінгі құрал жасаушылар қабыршақтарды анықтап, қайта өңдеген. Артефакттарды табиғи сынық тастардан ажырату қиындығы туралы шағымдар Олдовандық техниканы зерттеуге түрткіс болды. Археологтар мен басқа да тас кескіштер бұл техниканы көп рет қайталап, археологиялық жағдайларды қате анықтау мүмкіндігін азайтты. Олдовандық құралдарды да жасаған гоминидтердің сүйек құралдарды қолданғаны Swartkrans-тан белгілі, онда 1.8–1.5 млн жылға дейінгі (қабат) I мүшесінде жылтыратылған ұшы бар сүйек сабы табылған. Реймонд Дарт болжаған "сүйек, тіс, мүйіз" индустриясы – остеодонтокератика индустриясы, азырақ сенімді.

Пішіндері мен қолданылуы

Мэри Лики Ольдовандық құралдарды ауыр, жеңіл, пайдаланылған бөліктер және қалдықтар деп жіктеді. Ауыр құралдар негізінен өзектерден жасалған. Шойынның бір жағында жиегі болады. Егер жиек өзек бетінің бір жағында қабыршақталса, ол бір жақты, егер екі жағында болса, екі жақты болады. Дискоидты құралдар дөңгелек пішіндес және шеткі жиегі бар. Полиэдрлі құралдар көпжақты пішінде жиектелген. Сонымен қатар, сфералық балға тастар да кездеседі. Жеңіл құралдар негізінен қабыршақтардан тұрады. Сырып алушылар, ойыс жасауға арналған ұштармен тесік ашу құралдары (ауыстар) және гравюраға арналған ұштармен (кескіштер) бар. Осы функциялардың кейбіреулері ауыр құралдарға да жатады. Мысалы, ауыр сырып алушылар бар. Пайдаланылған бөліктер – бастапқыда бір мақсатпен жасалған, бірақ мүмкіндік туғанда басқаша қолданылған құралдар. Олардың қолданылуы мен әртүрлілігіне байланысты, еңбек құралдарын немесе сигнал беру формаларын жасау үшін құралдардың жиі өзгертілуі ұсынылған. Олдовандық құралдар, қазіргі маймылдар мен аңшы-жинаушыларды бақылау арқылы анықталған көптеген мақсаттарда қолданылған болуы мүмкін. Жаңғақтар мен сүйектерді, қазық ретінде пайдаланылатын тасқа балғамен соғып сындырған. Салынған және ойық тастар осы қолданылудың куәсі. Ауыр құралдар ағаш өңдеу үшін балта ретінде қолданылуы мүмкін. Шойын мен үлкен қабыршақтар осы мақсатта қолданылған болуы керек. Бұтақтарды бөлгеннен кейін, оларды сырып алушымен тазалап немесе ұштармен ойып алуға болады. Мұндай қолданылуды ағашқа сырып алу үшін қолданылатын жиектердің ерекше микроскопиялық өзгерістері растайды. Олдовандық құралдар тері дайындау үшін де қолданылған болуы мүмкін. Теріні кесу, тесу және қалдықтардан тазалау үшін сырып алу керек. Бұл мақсатқа қабыршақтар ең қолайлы. Лоренс Кили, Сергей Семеновтің ізбасарлары, жоғары қуатты оптикалық микроскоппен, жаңадан жасалған және жоғарыда сипатталған болжамды мақсаттар үшін қолданылған құралдардың жиектерін микроскопиялық зерттеулер жүргізді. Ол белгілердің қолданылған кездегі белгілерге сәйкес келетінін және тарихқа дейінгі құралдардағы белгілермен үйлесетінін анықтады. Электронды микроскопты қолдана отырып, сүйектердегі кесу іздерін зерттеу осыған ұқсас нәтижелер берді.

Mary Leakey classified the Oldowan tools as Heavy Duty, Light Duty, Utilized Pieces and Debitage, or waste. Heavy duty tools are mainly cores. A chopper has an edge on one side. It is unifacial if the edge was created by flaking on one face of the core, or bifacial if on two. Discoid tools are roughly circular with a peripheral edge. Polyhedral tools are edged in the shape of a polyhedron. In addition there are spheroidal hammer stones. Light duty tools are mainly flakes. There are scrapers, awls (with points for boring) and burins (with points for engraving). Some of these functions belong also to heavy duty tools. For example, there are heavy duty scrapers. Utilized pieces are tools that began with one purpose in mind but were utilized opportunistically. Because of their use and variation, opportunities lead to the frequent modification of tools for either labor or forms of signaling has been proposed as a cause for the different shapes of similar tools. Oldowan tools were probably used for many purposes, which have been discovered from observation of modern apes and hunter gatherers. Nuts and bones are cracked by hitting them with hammer stones on a stone used as an anvil. Battered and pitted stones testify to this possible use. Heavy duty tools could be used as axes for woodworking. Both choppers and large flakes were probably used for this purpose. Once a branch was separated, it could be scraped clean with a scraper, or hollowed with pointed tools. Such uses are attested by characteristic microscopic alterations of edges used to scrape wood. Oldowan tools could also have been used for preparing hides. Hides must be cut by slicing, piercing and scraping them clean of residues. Flakes are most suitable for this purpose. Lawrence Keeley, following in the footsteps of Sergei Semenov, conducted microscopic studies (with a high powered optical microscope) on the edges of tools manufactured de novo and used for the originally speculative purposes described above. He found that the marks were characteristic of the use and matched marks on prehistoric tools. Studies of the cut marks on bones using an electron microscope produce a similar result.

Аббевильдік

Абевильдік – қазіргі уақытта қолданылуын жоғалтып бара жатқан, бірақ қазір Ольдован деп аталатын құрал жасау дәстүрі. Абевильдік атауы Лики отбасы Ольдувай шатқалында одан ертерек (бірақ ұқсас) артефакттарды тауып, адамның африкалық тегін дәлелдегенге дейін кеңінен қолданылды. Ольдован африкалық және азиялық тас құралдарын сипаттауда Абевильдіктердің орнын тез арада басып алды. Абевильдік термині әлі де қолданылады, бірақ қазір тек Еуропаға ғана қатысты. Дегенмен, бұл термин ғылыми анықтама ретінде танымалдылығын жоғалтуда. 20 ғасырдың соңында күндердің айырмашылығын анықтау анықтамалық дағдарысқа әкелді. Абевильдік міндетті түрде Ашеулдікке дейін келмегендіктен және екі дәстүрдің де жаңқалары мен екі жақты құралдары болғандықтан, оларды ажырату қиын болды. Сондықтан, бұрын Абевильдік деп саналған көптеген артефакттар Ашеулдік деп аталды. Мұндай қиындықтарды ескере отырып, кейбіреулер екі кезеңді де Ашеулдік деп атауды ұсынды. Абевильдік туралы сөз болғанда, ол Ашеулдік фазасы ретінде қарастырылды. Африкадан табылғандары Ольдован, ал Еуропадан табылғандары Ашеулдік деп жіктеліп келді. Анықтамалық мәселені шешу үшін типтерді күрделілігі бойынша анықтау қажет. Жабық құралдар – Ольдовандықтар. Ретушталған немесе қайта өңделген құралдар – Ашеулдіктер. Ретушпен өңдеу – бұл артефактқа екінші рет қолданылатын өңдеу. Шебер алдымен Ольдовандық құрал жасайды, содан кейін жиектерін түзету және кескілеу үшін өте кішкентай сынықтарды алып тастап, қайта өңдейді немесе ретуштайды. Әдетте, бірақ міндетті емес, қайта өңдеу қысыммен жарық беру арқылы жасалады.

Құрал пайдаланушылар

Нақты гоминид туралы пікір таласып жатыр, бірақ алғашқы Ольдован жасаушылардың кейбірі *Homo* желісіне жатқан деп саналады. Бұл қазіргі антропологиялық ойларға сәйкес келеді, онда Ольдован құралдарын кеш *Australopithecus* және ерте *Homo* жасаған. *Homo habilis* «шебер» деп аталды, өйткені ол құрал қолданатын ең алғашқы адам текінің ата-бабасы саналды. Шындығында, *Homo* туысы бастапқыда құрал қолданатын түрлерді құралсыз алдыңғыларынан ажырату үшін құрылды, сондықтан *Australopithecus garhi* атауы, *garhi* сөзі «көңілді тосынсый» дегенді білдіреді, 1996 жылы табылған және *Australopithecus* және *Homo* туыстары арасындағы «жоғалған сілтеме» деп сипатталған *Australopithecus* құрал қолданатын түрі. Сондай-ақ, кейбір *Paranthropus* түрлері тас құралдарды қолданған деген дәлелдер де бар. Қазіргі уақытта Ольдован құралдарын *Homo* желісінің мүшелері ғана жасаған немесе оларды жасау қабілеті тек біздің ата-бабаларымызға тән ерекшелік болған дегенді көрсететін дәлел жоқ. Батыс Африкадағы қазіргі заманғы жабайы шимпанзелердің құралдарды пайдалануы туралы зерттеулер шимпанзелер жаңғақтарды қаққанда лит құралдарды қолданудың белгілі бір реті бар екенін көрсетеді. Жаңғақтарды қаққан кезде кейде олар қасақана жарықтарды жасайды. Шимпанзелердің балғасының морфологиясы Ольдован балғасынан өзгеше болғанымен, шимпанзелердің тас құралдарды қолдану қабілеті ертедегі лит өнеркәсіптері тек бір гоминид түрінен туындамағанын көрсетеді. Тас құралдарды пайдаланушылар мен жасаушылардың қазбалық дәлелдері мен тәжірибелік репликациясы нақты тас құралдар жасау үшін қол морфологиясының физикалық ерекшеліктерінің бар екенін көрсетеді. «Оңқолдық» (латерализация) осылайша дамыған, бірақ қазіргі латерализациямен қаншалықты байланысты екені белгісіз, өйткені басқа жануарлар да оңқолдық көрсетеді. 1970 жылдардың ортасында Глинн Исаак осы кезеңдегі адам тектерінің «тегі» болғанын және олар осы үй базасынан сыртқа шығып, жоғары сапалы тағаммен бөлісіп, өңдеу үшін қайта оралғанын ұсынды, осылайша пікірталас тудырды. Соңғы 30 жыл ішінде азық іздеудің қалай жүргені туралы әртүрлі теориялар ұсынылды, олардың әрқайсысы белгілі бір әлеуметтік стратегияны білдіреді. Құралдар мен қалдықтардың таралуынан алынған деректер қай теориялардың ең ықтимал екеніне шешім қабылдауға жеткіліксіз. Алайда теориялардың үш негізгі тобы басым. Глинн Исаактың моделі Орталық азық нүктесіне айналды, өйткені ол оны сыртқа салыстырмалы түрде еркін іздеумен ертедегі гоминидтерге тым көп «қазіргі заманғы» мінез-құлықты жатқызуды айыптаған сыншыларға жауап берді. Модельдердің екінші тобы қазіргі шимпанзелердің мінез-құлқын бастапқы нүкте ретінде алды, гоминидтер азық іздеудің салыстырмалы түрде белгіленген жолдарын пайдаланды және құралдарды тұрақты жолмен жасаудың ең жақсы жеріне қалдырды. Үшінші топтағы теориялар бойынша, қазбаларды қауіпті өлім орындарынан алып тастауға қамқорлық жасайтын және құралдарды аздап кездейсоқ қалдыратын, қазбаларды тазалайтын, шамалы-ақ еркін топтар бар. Әр топтағы модельдер әр түрлі топтастыру мен әлеуметтік стратегияларды білдіреді, орталық базалық модельдердің салыстырмалы альтруизмі салыстырмалы түрде ажыратылған іздеу модельдеріне дейін. (Сондай-ақ орталық азық теориясы мен Льюис Бинфордты қараңыз.) Гоминидтер, мүмкін, басқалармен байланыста болған әлеуметтік топтарда өмір сүрген. Бұл тұжырым көптеген жерлердегі сүйектердің көптігімен расталады, олар бір адамның жұмысы болуы мүмкін емес, және барлық шашыраңқы үлгілер көптеген әртүрлі адамдарды білдіреді. Қазіргі Африкадағы приматтар топтар арасында өзгермелі шекаралар орнатып, бір-бірін кіргізіп, топтардың назарына айналып, басқалары кетіп бара жатқандықтан, біз тапқан құралдар бір аумақта жұмыс істейтін, мүмкін, олар үшін бәсекелесетін топтардың нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Ольдован құралдарының қолданылуының ұзақтығы мен түрлерінің көптігі себепті, бұдан да нақтырақ болғаны қиын, өйткені әртүрлі әлеуметтік топтар әртүрлі уақытта және әртүрлі жерлерде қолданылғаны анық. Сонымен қатар, құралдарды пайдаланушылардың қандай аңшылық, жинау және сүйектерді жинау араласқандығы туралы сұрақ туындайды. Алғашқы модельдерде құралдарды пайдаланушылар аңшы ретінде қарастырылды. Құралдармен сойылған жануарлар арасында суқұйрық, қарлығаш, көкқұйрық, шошқа және зебра бар. Алайда сүйектердің орналасуы адамзаттың ет алу әдістері туралы сұрақ туғызады. Олардың барлық нәрсендей жегендігі күмәнсіз, өйткені қазба жасау құралы және жаңғақтарды сындыру үшін балға тастарды қолдану ықтималдығы осыны көрсетеді. Льюис Бинфорд ең бірінші Олдувайдағы сүйектерде тағамдық заттары аз болатын аяқ-қолдардың үлесі жоғары екенін байқады. Ол басқа жыртқыштар ең жақсы етті алғанын және гоминидтер тек сүйектерді жинағанын қорытты. Кері пікір, адам тек қана үлкен жануарларды аулауға шамасы келмесе де, топтар үлкен жануарларды аулауға қабілетті, өйткені жануарлардың тобы аулауға қабілетті. Сонымен қатар, көптеген жануарлар аң аулайды және сүйектерді жинайды, сондықтан гоминидтер кішкентай жануарларды аулаған болуы мүмкін, бірақ үлкен жануарларды жыртқыштардан қуудан тартынбаған, өйткені олар өздері де уақыт-уақытпен жануарлардан қуылған.

While the exact hominid is up for debate, it is believed that some of the first Oldowan makers did fall within the Homo line. This leads to current anthropological thinking in which Oldowan tools were made by late Australopithecus and early Homo. Homo habilis was named "skillful" because it was considered the earliest tool using human ancestor. Indeed, the genus Homo was in origin intended to separate tool using species from their tool less predecessors, hence the name of Australopithecus garhi, garhi meaning "surprise", a tool using Australopithecine discovered in 1996 and described as the "missing link" between the genera Australopithecus and Homo. There is also evidence that some species of Paranthropus utilized stone tools. There is presently no evidence to show that Oldowan tools were the sole creation of members of the Homo line or that the ability to produce them was a special characteristic of only our ancestors. Research on tool use by modern wild chimpanzees in West Africa shows there is an operational sequence when chimpanzees use lithic implements to crack nuts. In the course of nut cracking, sometimes they will create unintentional flakes. Although the morphology of the chimpanzees' hammer is different from the Oldowan hammer, chimpanzees' ability to use stone tools indicates that the earliest lithic industries were probably not produced by only one kind of hominin species. Findings from fossil evidence and experimental replication of stone tool users and manufacturers suggest the presence of physical characteristics of hand morphology for precise stone tool making. "Handedness" (lateralization) had thus already evolved, though it is not clear how related to modern lateralization it was, since other animals show handedness as well. In the mid 1970s, Glynn Isaac touched off a debate by proposing that human ancestors of this period had a "place of origin" and that they foraged outward from this home base, returning with high quality food to share and to be processed. Over the course of the last 30 years, a variety of competing theories about how foraging occurred have been proposed, each one implying certain kinds of social strategy. The available evidence from the distribution of tools and remains is not enough to decide which theories are the most probable. However, three main groups of theories predominate. Glynn Isaac's model became the Central Forage Point, as he responded to critics that accused him of attributing too much "modern" behavior to early hominins with relatively free form searches outward. A second group of models took modern chimpanzee behavior as a starting point, having the hominids use relatively fixed routes of foraging, and leaving tools where it was best to do so on a constant track. A third group of theories had relatively loose bands scouring the range, taking care to move carcasses from dangerous death sites and leaving tools more or less at random. Each group of models implies different grouping and social strategies, from the relative altruism of central base models to the relatively disjointed search models. (See also central foraging theory and Lewis Binford.) Hominins probably lived in social groups that had contact with others. This conclusion is supported by the large number of bones at many sites, too large to be the work of one individual, and all of the scatter patterns implying many different individuals. Since modern primates in Africa have fluid boundaries between groups, as individuals enter, become the focus of bands, and others leave, it is also probable that the tools we find are the result of many overlapping groups working the same territories, and perhaps competing over them. Because of the huge expanse of time and the multiplicity of species associated with possible Oldowan tools, it is difficult to be more precise than this, since it is almost certain that different social groupings were used at different times and in different places. There is also the question of what mix of hunting, gathering and scavenging the tool users employed. Early models focused on the tool users as hunters. The animals butchered by the tools include waterbuck, hartebeest, springbok, pig and zebra. However, the disposition of the bones allows some question about hominin methods of obtaining meat. That they were omnivores is unquestioned, as the digging implement and the probable use of hammer stones to smash nuts indicate. Lewis Binford first noticed that the bones at Olduvai contained a disproportionately high incidence of extremities, which are low in food substance. He concluded other predators had taken the best meat, and the hominins had only scavenged. The counter view is that while hunting many large animals would be beyond the reach of an individual human, groups could bring down larger game, as pack hunting animals are capable of doing. Moreover, since many animals both hunt and scavenge, it is possible that hominins hunted smaller animals, but were not above driving carnivores from larger kills, as they probably were driven from kills themselves from time to time.

Сайттар мен археологтар

Олдован мәдениетінің барлық табылған орындарының толық тізімін жасау осы жерде мүмкін емес. Ең белгілі орындардың кейбіреулері төменде көрсетілген:

Афар үшбұрышы

Афар үшбұрышының Хадар аймағындағы Гона өзені жүйесінде Хелен Рош, Дж. В. Харрис және Силеши Семау жүргізген қазба жұмыстары нәтижесінде шамамен 2,6 миллион жыл бұрынғы ең көне Олдован жинақтарының бір бөлігі табылды. Семау жүргізген шикізат талдауы, осы аймақтағы кейбір жинақтар белгілі бір материалға қарайтынын көрсетті (мысалы, EG10 және EG12 учаскелеріндегі артефактілердің 70% трахиттен тұрған), бұл қолданылған тастың сапасын таңдау екенін көрсетеді. Жақындағы қазба жұмыстары кезінде кесілген іздері бар сүйектермен бірге құралдар табылған, бұл Олдованның ет өңдеу немесе азық-түлік алу қызметінде қолданылғанын көрсетеді.

Омо өзені алабы

Екінші ең көне белгілі Олдован құралдары Омо өзені алабындағы Шунгура формациясынан табылды. Бұл формация Плио-Плейстоцен шөгінділерін көрсетеді және онда өмір сүрген гоминидтер туралы мәліметтер береді. Лифтік жиынтықтар Төменгі Омо алабындағы Е және F қабаттарында Олдован құралдары ретінде жіктеледі. Бұл аймақтарда бірнеше жерден лифтік жиынтықтар табылғанмен, F қабатындағы 57 және 123 Омо участалары ғана гоминидтер жасаған құралдар қалдықтары деп есептеледі. Е қабатындағы 71 және 84 Омо участаларындағы жиынтықтар гоминидтердің әсерін көрсетпейді, сондықтан олар табиғи жиынтықтар ретінде жіктеледі. Құралдар гоминидтермен тікелей байланыста табылған емес, бірақ археологтар олардың құрал жасауға ең лайықты үміткерлері екеніне сендіреді. Бұл қабаттарда гоминидтердің өзі табылмаған, бірақ Омо аңғарындағы басқа жерлердегі осы қабаттарда Парантроп пен ертедегі Хомоның қаңқа қалдықтары кездеседі. Парантроптар бұрынғы қабаттарда кездеседі. Ал соңғы қабатта, 1,4 миллион жыл бұрын, тек Homo erectus болған.

Мысыр

Нил өзенінің жағасында, 30 метрлік терраса ішінде, Шелеан немесе Ольдован мәдениеттерінің іздері табылды.

Алжир

2018 жылдың қараша айында Science журналы Сетифтегі Айн Бушериттен (Айн Ханех) 1,9–2,4 миллион жылға дейінгі сенімді мерзімдеу контекстінде Ольдован артефактілері туралы хабарлама жариялады.

Хома түбегі

Каньера Оңтүстік, Каньера учаскесінің бір бөлігі және Ньяянга Хома түбегінде орналасқан. Каньера Оңтүстіктің жасы шамамен 2 миллион жылға бағаланады, ал Ньяянга – 2,9 миллион жылға. Аймақтағы маңызды қазба жұмыстарының бірі – 1932-1935 жылдарғы Лейки экспедициясы. Осы құралдарды жасауда қолмен тікелей қабырғадан түйір салу (freehand flaking) ең көп қолданылатын техника болып табылды. Батыс Турканадағы учаскелердің ортақ ерекшелігі – жиналған жиынтықтардағы ұсақ жарықша құралдарының жоғары үлесі. Дегенмен, NY2-де мұндай құралдардың көп бөлігі жоқ сияқты, бұл жарықшалардың өнімділігі төмен екенін көрсетеді.

Олдувай шатқалы

Олдован индустриясы Шығыс Африкадағы Танзанияның Олдувай шатқалында Лики отбасы – негізінен Мэри Лики, сондай-ақ оның күйеуі Луис және ұлы Ричард жасаған қазбаларға байланысты аталған. Мэри Лики ерте плейстоцен дәуіріндегі тас құралдардың типологиясын жасады, ол Олдован құралдарын үш хронологиялық түрге – A, B және C – жіктеді. Дамыған Олдован B ерекше қызығушылық тудырады, себебі 1,65-тен 1,53 миллион жылға дейінгі кезеңде шерт ресурсының қысқа мерзімді қолжетімділігінен туындаған морфологиялық өзгерістер байқалды. Бұл жаңа ресурс тілімдеуге қолайлы болғандықтан, өзектің көбірек өңделуіне және тілімдердің жиі ретушьтелуіне әкелді. Осыған ұқсас құралдар Еуропа мен Азияның түрлі аймақтарында бұрыннан табылып келген, онда олар Челлен және Аббевильдік деп аталған. Ең көне құралдар Шығыс Африкадағы Рифт жүйесінде, ежелгі өзендер мен көлдердің шөгінділерінде орналасқан. Бұл адамның эволюциясы туралы біздің болжамдарымызға сәйкес келеді.

Оңтүстік Африка

Брейль аббат Ольдовандық құралдардың бар екенін ресми түрде бірінші болып мәлімдеген археолог болды. Оның сипаттамасы "Челло-Аббевиль" құралдарына қатысты болғанмен, және Ликидің Ольдувай шатқалындағы қазбаларынан кем дегенде он жыл кейін жасалса да, оның сипаттамалары бұл технологияның заңды деп мойындалуын білдірді. Бұл табыстар Оңтүстік Африкадағы Вааль өзенінің жанындағы Веренингтен жасалған деп хабарланды, және Брейль көптеген ядролардың болмауын атап өтті, бұл "көшпелі мәдениетті" көрсетеді. Ол кезде бұл өте маңызды деп есептелді, себебі құралдарды қолданылатын жерден шалқап жасау арқылы Ольдован құрал жасаушылардың болашаққа қатысты жоспарлауға қабілетті екенін көрсетеді.

Шварцкрандар

Сварткранс – қабатталған қазбалы тас қазбаларымен толтырылған үңгір. Олдован 1-ші қабаттың төменгі бөлігінде 2,2–1,8 миллион жыл бұрын Paranthropus robustus-пен бірге және Homo-ға жатқызылатын жалғыз қазба табылған. I қабат жиынтығына сондай-ақ ұшы жылтыратылған ұшты сүйек бөлігі де кіреді. I қабаттағы приматтардың қалдықтары басқа жануарлардың қалдықтарымен салыстырғанда жоғары пайызды құрады, бұл H. habilis немесе P. robustus үңгірде өмір сүрді деген гипотезаға қайшы келді. К.К. Брайн толыққанды зерттеу жүргізіп, үңгірдің иесі леопардтар болғанын, олар гомининдерге шабуыл жасағанын анықтады.

Грузия

1999 және 2002 жылдары Оңтүстік Грузиядағы Дманисиде екі Homo erectus (H. georgicus) бас сүйегі табылды. Адам қалдықтары, жүздеген олдовандық тас құралдары және көптеген жануар сүйектері қазылып алынған археологиялық қабаттың жасы шамамен 1,83 – 1,6 миллион жылға бағаланады. Бұл орын Африка континентінен тыс жерде ертедегі адамдардың болғанына ең нақты дәлелді көрсетеді.

Болгария

Козарникада 1.6 - 1.4 млн жыл бұрынғы қабаттарда археологтар адамның азу тісін, ядролық және қабыршақтық технологияға жататын, Ахеулдық емес төменгі палеолиттік жиынтықтарды, сондай-ақ адамның символдық әрекеттерінің ең ерте мысалы болуы мүмкін ойылған сүйектерді тапты.

Ресей

Айникаб 1 және Мухкай 2 (Солтүстік Кавказ, Дагестан) – дата және мәдениет тұрғысынан ерекше орындар болып табылады. Геологиялық және геоморфологиялық деректер, палинологиялық зерттеулер және палеомагниттік сынақтар ерте плейстоценді (эоплейстоценді) нақты көрсетеді, бұл орындардың жасы 1,8 – 1,2 миллион жыл аралығында екенін анықтайды. Төменгі палеолитке жататын Sierra de Atapuerca (Бургос, Испания) археопалеонтологиялық жазбалары Homo antecessor-мен байланысты Ольдован тас құралдарын (Gran Dolina орны, TD6 деңгейі) ұсынды. Дегенмен, Ольдован мәдениетінің (1-режим) ашық алаңдағы орны Ашеул (2-режим) және Мустер (3-режим) мәдениеттерінің ашық алаңдағы орнымен салыстырғанда өте сирек кездеседі. Осылайша, автордың пікірінше, тас құралдардың жанындағы көптеген балық және суыр окаменелген қалдықтары осы жерде су көзі болғанын көрсетеді.

Пәкістан

Пакистанда 1980 жылдардағы қазба жұмыстары кезінде Риваттан олдавандық құралдар табылды. Осы орында табылған тастардың көп бөлігі тас құралдарын жасау кезіндегі қалдықтар деп есептелді, себебі олар үлкен тастардан қашап алынған шағын сынықтар еді. Барлығы 1479 құрал және сынықтар осы орында табылды.

Сирия

Сириядағы Эль Коум (Айн әл Фил, (:de:Aïn al Fil) қазбасында Ольдовандық құралдардың көптеген мысалдары табылды. 2008 жылы қазылған 2 м² сынақ алаңында 790 артефакт анықталды, оның ішінде көптеген қиыршық құралдар, ядролар, жарықтар, қолға ұсталатын тастар және жарық сынықтары болды. Бұл құралдардың көпшілігі аз өңделген, бірақ бірнеше қиыршық құралдар екі және үш жақты кескіштер болып ерекшеленеді. 2,0–1,8 миллион жыл бұрын жасалған бұл тас құралдар Таяу Шығыстағы ең ертегі табылғандардың бірі. Сирия шөлінде орналасқандықтан, бұл құралдар ертедегі гоминидтердің таралу жолы туралы мәселелерді көтерді. Ертедегі гоминидтердің Жерорта теңізі арқылы, қазіргі Израильден Еуропаға қарай саяхаттады деген басым теория бұл Ольдовандық құралдардың табылуына байланысты күмәндануға түсті, себебі бұл балама маршрут қолданылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл Ольдовандық гоминидтердің өнертабыс және бейімделу қабілеттеріне жаңаша көзқарас ұсынады. Бизат Рухама учаскесіндегі маңызды тағы бір жаңалық – екіншілік жарықтардың табылуы. Осы екіншілік жарықтардың анықталуы зерттеушілерді шикізат ресурстарының шектеулілігіне қасақана жауап болған деген тұжырымға әкелді. Бизат Рухамадағы микроморфологиялық зерттеулерге сәйкес, археологиялық жиынтықтар учаскеде салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде бір немесе бірнеше рет пайдаланылғанын көрсетеді.