Кіріспе

1830 жылы жазылған Стендальдың «Қызыл және қара» (lə ʁuʒ e l(ə) nwaʁ; «Қызыл және қара» деген мағынаны білдіреді) – Стендальдің 1830 жылы жарық көрген екі томдық тарихи психологиялық романы. Онда ауылдық жас жігіттің таланты, еңбекқорлығы, алдамшылығы және екіжүзділігі арқылы қарапайым өсіп-өнуінен асып, әлеуметтік жағдайына көтерілуге жасаған тыраш әрекеттері суреттеледі. Соңында ол өз құмарлықтарына бой ұсынып, жаңсаққа ұшырайды. Романның толық атауы – «Қызыл және қара: ХІХ ғасырдың хроникасы» – оның екі мақсатын көрсетеді: романтикалық кейіпкер Жульен Сорельдің психологиялық портретін жасау және Бурбон монархиясының (1814–1830) тұсындағы француздық қоғамдық құрылысты талдап, әлеуметтік сатира жазу. Ағылшын тілінде «Le Rouge et le Noir» «Red and Black», «Scarlet and Black» және «The Red and the Black» деп түрліше аударылады, көбінесе субтитрсіз. Атау негізгі кейіпкердің рухани (қара) және дүниелік (қызыл) мүдделері арасындағы тартысты бейнелейді, бірақ сол кезде танымал болған «rouge et noir» карта ойынына да сілтеме болуы мүмкін. Ойын романның мазмұнында басты кейіпкердің тағдырын шешетін маңызды роль атқарады. Басқа да интерпретациялар бар.

Өмірбаян

"Қызыл және қара" - ақылды және амбициялық басты кейіпкер Жюльен Сорельдің өмір жолы мен қалыптасу тарихын баяндайтын роман. Ол кедей отбасынан шыққан.

Сюжет

"Қызыл және қара: ХІХ ғасырдың хроникасы" екі томдық кітабында Франциядағы Француз революциясы мен Наполеон Бонапарттың билігінен кейін қайта орналасқан қатаң әлеуметтік құрылымдағы Жульен Сорельдің өмірі жайлы айтылады.

1-кітап

Францияның Франш-Конте аймағындағы Верриер ауылындағы ағаш шеберінің ұлы Жулиан Сорел, ағаларымен бірге әкесінің ағаш бизнесінде жұмыс істегеннен гөрі, Наполеонның көп бұрын таратылған армиясының даңқты жеңістері туралы оқып, қиялдауды артық көретін. Оның зиялылық талпыныстары үшін ағалары оны ұрып-соққан. Жюльен Сорельдің сексуалдық құштарлықтан алыс екенін көрсететін бір бөлім Пол Шредердің "Американдық Жиголо" сценарийіне эпиграф ретінде алынған, оның басты кейіпкерінің аты да Жюльен: "Орындалуға тиіс міндет туралы ой және оны орындамаса, өзін күлкіге қалдырамын деген қорқыныш, бірден оның жүрегінен барлық қуанышты алып тастады". Бұрынғы АҚШ вице-президенті Аль Гор "Қызыл және қара" кітабын өзінің сүйікті кітабы деп атады.

Аудармалар

Le Rouge et le Noir, Chronique du XIXe siècle (1830) алғаш рет шамамен 1900 жылы ағылшын тіліне аударылды. Ең танымал аударма – К.К. Скотт Монкриффтің 1926 жылғы "Қызыл және қара" аудармасы, оның басқа аудармалары сияқты, мағынаның шағын тұстарында толыққанды дәлдікке жетпеген, бірақ "жақсы және рухты аударма" ретінде сипатталды. Скотт Монкриффтің нұсқалары әлі күнге дейін толыққанды ауыстырылмаған. Роберт М. Адамстың Norton Critical Editions сериясы үшін жасаған нұсқасы жоғары бағаланады; ол "көбірек сөйлеу тілінде, ал басылымында оқиғаның тұстасы мен көздері туралы ақпараттық бөлім және сын тұжырымдарының үзінділері бар". Басқа аудармашылар: Маргарет Р.Б. Шоу (Penguin Classics, 1953), Лоуэлл Блэр (Bantam Books, 1959), Ллойд С. Паркс (Нью-Йорк, 1970), Кэтрин Слэйтер (Oxford World's Classics, 1991) және Роджер Гард (Penguin Classics, 2002). 2006 жылы Бартон Раффельдің Modern Library басылымы үшін жасаған аудармасы көбінесе жағымды пікірлерге ие болды, ал Salon.com сайтында: "[Буртон Раффельдің] "Қызыл және қара" атты жаңа, қызықты аудармасы Стендалды жиырма бірінші ғасырға жаңа серпіліспен енгізеді" делінген. Майкл Джонсон The New York Times газетінде: "Қазір "Қызыл және қара" танымал аудармашы Бертон Раффельдің ағылшын тіліндегі жаңартылған нұсқасымен жаңа өмірге ие болып отыр. Оның нұсқасы 1920 жылдары шотланд туған жазушы-аудармашы К.К. Скотт Монкрифф жасаған әдепті мәтіннің орнын дерлік толыққанды басып алды" деп жазды.

1964 жылы Бразилияда өртенді

1964 жылы Бразилиядағы мемлекеттік төңкерілгеннен кейін, Үшінші армияның командирі генерал Хоаким Юстино Альвес Бастос Рио-Гранде-ду-Сул штатында барлық "қауіпті кітаптарды" өртеп жіберуге бұйрық берді. Ол "Қызыл және қара" кітабын да қауіпті деп таныды.

Киноға бейімделу

«Сырлы хатшы» – 1928 жылы түсірілген неміс киносы, режиссері – Геннаро Ригелли. Басты рөлдерде Иван Можукин, Лиль Даговер және Валерия Бланка. «Патшаның хабаршысы» – 1947 жылы Геннаро Ригелли режиссерлік еткен итальяндық фильм. Россано Брацци, Валентина Кортезе және Ирасема Дилиан ойнаған. Романның тағы бір киноадаптациясы 1954 жылы Клод Аутан Лараның режиссерлігімен жарық көрді. Басты рөлдерде Жерар Филипе, Антонелла Луалди және Даниэль Даррио. Бұл фильм француз киносыншыларының жылдың ең үздік фильмі сыйлығын жеңіп алды. «Қызыл және қара» (телефильм, 1961) – 1961 жылы Пьер Кардинал режиссерлік еткен француз телефильмі. Роберт Эчевери, Мишелин Пресли, Мари Лафорет және Жан Роджер Коссимон ойнаған. 1965 жылы Джон Стрейд, Джун Тобин және Карин Фернальд қатысқан бес бөлімді BBC телесериалы «Қызыл және қара» түсірілді. Сериалдың қазіргі уақытта сақталғандығы белгісіз, өйткені ол ондаған жылдар бойы көрсетілмеген және құжатталмаған. «Қызыл және қара» – 1976 жылы Сергей Герасимов режиссерлік еткен советтік фильм, басты рөлдерде Николай Еременко Мл., Наталья Бондарчук және Наталья Белоховостикова. 1993 жылы BBC телеарнасы «Скарлет және қара» атты тағы бір шағын телесериалды көрсетті, онда Эван Макгрегор, Рейчел Вайс және Стратфорд Джонс Аббат Пирард рөлінде ойнады. Сюжетке Наполеонның (Кристофер Фулфорд) рухы қосылды, ол Сорелге (Макгрегор) өркендеуі мен құлдырауы кезеңінде кеңес береді. 1997 жылы Koch Lorber Films компаниясы «Le Rouge et le Noir» (телефильм, 1997) телефильмін көрсетті, басты рөлдерде Ким Росси Стюарт, Кароль Буке және Джудит Годреше ойнады. Бұл нұсқа DVD форматында қолжетімді.