Кіріспе

Пауль Ефтемиос Цонгас (ағылш. Paul Efthemios Tsongas; 14 ақпан 1941 – 18 қаңтар 1997) – 1979 жылдан 1985 жылға дейін АҚШ Сенатында, ал 1975 жылдан 1979 жылға дейін АҚШ Өкілдер палатасында Массачусетс штатын өкілдік еткен американдық саясаткер. Демократиялық партия мүшесі, 1992 жылы президенттікке кандидат болған. Президенттік праймериз кезінде сегіз сайыста жеңіске жеткенімен, кейіннен жалпы сайлауда жеңіске жеткен Билл Клинтонға жол берді. Массачусетс штатының Лоуэлл қаласында туған Цонгас Дартмут колледжін, Йель құқық мектебін және Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебін бітірген. Бейбітшілік корпусында және конгрессмен Ф. Брэдфорд Морстың көмекшісі болып жұмыс істегеннен кейін Цонгас қалалық кеңес мүшесі және округ комиссары болып сайланды. 1974 жылы Массачусетс штатының 5-ші сайлау округінен Өкілдер палатасына сайланды, бұл үшін ол қолданыстағы Пол В. Кронинды жеңді. 1978 жылы Сенатқа үміткер болып, қолданыстағы республикашыл Эдвард Брукты жеңді. Конгресте Цонгас әлеуметтік либерал және фискалды консерватор ретінде танылды. 1983 жылы Цонгасты Ходжкин емес лимфома диагнозы қойылды және ол 1984 жылы қайта сайлануға түспеді. Сүйек миын сәтті трансплантациядан кейін ол саясатқа оралды. 1992 жылғы Демократиялық партияның президенттік праймериздерінде ерте жетістікке қол жеткізіп, Нью-Гэмпшир штатының праймеризін жеңіп алды, бірақ 1992 жылдың наурыз айында жарыстан шығып, Клинтонды қолдады. Дефициттік шығындарға қарсы болған Цонгас Конкорд коалициясын құрды. 1997 жылы пневмония және Ходжкин емес лимфоманың асқынуларынан қайтыс болды.

Ерте өмір

Тсонгас Массачусетс штатының Лоуэлл қаласында, Тейлия есімді егіз қарындасымен бірге, бұрын жұмысшы табына жатқан, кейін Лоуэллде өте табысты құрғақ тазалау бизнесіне ие болған отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Ефтемиос Георгий Тсонгас – грек иммигранты, ал анасы Катина (құрмет аты Паппас; туған тегі Панагиотопулос) – грек тегінен шыққан. 1958 жылы Лоуэлл орта мектебін бітірген соң, Тсонгас Дартмут колледжіне түсіп, 1962 жылы экономика саласында бакалавр дәрежесін алды, содан кейін Йель заң мектебі мен Гарвард университетіндегі Джон Ф. Кеннеди атындағы үкімет мектебін бітіріп, Массачусетс штатының Лоуэлл қаласына қоныстанды. Дартмут колледжінде оқыған кезінде Тсонгас ерлер жүзу командасының мүшесі болды. Ол 27 жылдан кейін, 1986 жылы, дәрігерлер лимфомадан емделу кезінде өкпе сыйымдылығын қалпына келтіру үшін жүзуді ұсынғаннан кейін қайтадан осы спортқа қайта оралды. YMCA Masters жарысында Тсонгас бірде: «Мен әрқашан кеуде сүзгісін спорттық жарыс деп есептедім, ал көбелек – саяси мәлімдеме» деді. 1962-1964 жылдары ол Эфиопиядағы Бейбітшілік корпусының еріктісі, ал 1967-1968 жылдары Батыс Индиядағы Бейбітшілік корпусының елдік директоры болып қызмет етті. 1967 жылы конгрессмен Ф. Брэдфорд Морстың көмекшісі болып жұмыс істеген кезде Тсонгас Ники Сауважбен танысты, ол сол кезде Вирджиния штатының Арлингтон қаласында жазғы демалысын өткізіп жатқан еді. Олар 1969 жылы үйленді және үш қызы болды: Эшли, Катина және Молли. Ники Тсонгас 2007 жылдан 2019 жылға дейін Массачусетс штатынан АҚШ өкілі болды. Тсонгас сайлауға түскен кезде, адамдар оның тегіндегі дыбыстамайтын «Т» әрпін дұрыс айта алмайды деп ойлап, сайлау штабы «Сенатор Тсонгас» деген жазуы бар стикерлер таратты.

Саяси мансап

Цонгас саясатқа алғаш рет қалалық кеңесші ретінде кірді, 1969 жылы Лоуэлл қалалық кеңесіне сайланды, онда екі мерзім қатарынан қызмет етті. Цонгас Массачусетс штатының Миддлсекс округіне округтік комиссар болып қызмет етті. 1974 жылы ол Лоуэллден тұратын округтен АҚШ Өкілдер палатасына үміткер болды. Бұл округ өзінің барлық тарихында тек үш демократты ғана сайлаған және 1895 жылдан бері үздіксіз республикашылдардың қолында болған. Алайда, 1974 жылғы Уотергейттен кейінгі сайлаудағы үлкен демократиялық толқында ол республикашыл Пол В. Кронинді 21 ұпай айырмасымен жеңді. 1976 жылы қайта сайланды, округті бір мерзімнен артық басқарған алғашқы демократ атанды. Массачусетс штатында күнделікті жақсы танылып, құрметтелген Цонгас 1978 жылы АҚШ Сенатына сайланды, бұл сайлауда ол қазіргі республикашыл Эдвард Брукты 10 ұпай айырмасымен жеңді. 1983 жылы оған Ходжкин емес лимфома диагнозы қойылды және 1984 жылы Сенаттан зейнеткерлікке шығуын жариялады. Оның орнын 2004 жылғы президенттік сайлауға түскен және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Керри иеленді. 1986 жылы ауруды емдеу үшін сүйек миын алмастырып, 1991 жылы дәрігерлерден толыққанды денсаулық туралы куәлік алғаннан кейін ол саясатқа оралып, 1992 жылы президенттікке өз партиясынан үміткер болды. 1992 жылғы сайлау науқанына дейін Цонгас ешқашан сайлауда жеңілген емес. Ол АҚШ Сенатына сайланған тұңғыш Бейбітшілік корпусының еріктісі (1978). (1974 жылы ол және Крис Додд АҚШ Өкілдер палатасына бірінші болып сайланды.) 1979 жылдың қазан айында Сенат Энергетика және табиғи ресурстар комитеті Алясканың мемлекеттік жерлері туралы заңға жақсы баға бергеннен кейін, президент Джимми Картер Цонгасқа заң жобасын күшейтудегі басшылығы үшін алғыс білдірді. 1982 жылдың мамыр айында Цонгас 1983 жылға арналған 177,9 миллиард долларлық әскери бекіту заң жобасына қарсы дауыс берген сегіз сенатордың бірі болды, бұл заң жобасы химиялық қаруға қаржы бөлген. 1982 жылдың шілдесінде Цонгас Израиль премьер-министрі Менахем Бегинмен кездесіп, Палестина Азат ету ұйымының төрағасы Ясир Арафаттың Израильдің құқығын мойындауы және Палестина Ұлттық Келісімінің Израильді жою және оны зайырлы мемлекетпен алмастыру туралы шақыруларын тоқтату жағдайында келіссөздер қалай жүзеге асырылатыны туралы Бегиннен сұрақтар қойды. Кездесулердің өте қиын болғанын Цонгас кейін мәлімдеді. 1983 жылдың 27 мамырындағы Тең құқықтар туралы түзетудің құқықтық салдарына арналған тыңдауда, он жылдан астам уақыттан бері алғаш рет түзету талқыланды, Цонгасты Юта сенаторы Оррин Хатч бұл шара туралы сұрақтарға тартып, Нью-Йорк Таймс газеті оны "сенатор Хатчтың қарым-қатынасынан көрінетіндей, қатты шарқылған" деп сипаттады. Цонгас ашық сөз сөйлеп, Хатчтың көптеген сұрақтарына жауап ретінде "Бұл мәселе сотта шешіледі" деді.

Саяси ұстанымдар

Цонгас көбінесе әлеуметтік либерал және қаржылық консерватор ретінде қарастырылды. Ол, бір жағынан, тарихи ескерткіштерді сақтау және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Конгресстегі күш-жігерімен, екінші жағынан, бизнеске бағытталған экономикалық саясатымен есімдері шықты. Палатада жұмыс істеген кезінде Лоуэлл ұлттық тарихи паркін құруға, сондай-ақ бірқатар басқа ұлттық парк жүйесінің аумақтарын құруға немесе кеңейтуге зор үлес қосты. Кейіннен Сенатта да маңызды рөл атқарды, сол кездегі Ішкі істер министрі Сесил Андрустің қатысуымен 1980 жылғы Алясканың ұлттық мүдделерін қорғау туралы заңның қабылдануына қол жеткізді. Бұл заң 1978 жылы Палатада қабылданғалы бері Сенатта тоқтап тұрған еді. Бизнес және экономикалық мәселелерде Цонгас ерекше назарды федералды бюджет тапшылығына аударды және президенттік сайлау кампаниясы аяқталғаннан кейін де Конкорд коалициясын құру арқылы осы мәселені шешуді жалғастырды. Оппозиция Цонгасты Рейган экономикасының ізбасары деп сынады және оның республикашылдарға жақын екенін айтты. "Бостон Геральд" басылымы оның саяси философиясының Тед Кеннеди сияқты дәстүрлі Массачусетс демократтарына қарағанда 1990-жылдардағы республикашыл Митт Ромниге (1992 жылғы алғашқы сайлауда Цонгасқа дауыс берген) көбірек ұқсас екенін жазды. 1980-жылдардың ортасында ол Демократиялық әрекеттерді қолдаушылардың көптеген мүшелерін байлықты қайта бөлуден гөрі экономикалық өсуге көбірек назар аударуға шақырып, оларды ренжітті. Бірде ол: "Егер біреу «үкімет» және «тиімділік» сөздері бір сөйлемде болуы мүмкін деп ойласа, біз кеңес беруге дайынбыз", - деді.

Алғашқы сайлау

"Нью-Йорк Таймс" газетінде "ұзақ әрі қиын науқан" деп сипатталған Пол Цонгас 1991 жылғы 30 сәуірде өзінің туған қаласы Лоуэллде (Массачусетс штаты) 1992 жылғы президенттік сайлауға қатысуға бірінші болып ұсыныс жасаған демократ болды. Цонгастың науқаны Нью-Гэмпширде ерте табысқа үміттенеді. Көптеген үміткерлер сияқты Цонгас та Айова штатындағы 1992 жылғы сайлауға қатыспады, онда Айова штатының сенаторы Том Харкиннің жеңіске жететіні күтілді. Цонгас өзінің Жаңа Англиялық тәуелсіздігі мен көрші Массачусетстен салық саясатындағы консервативтілігінің Нью-Гэмпшир тұрғындарына ұнайды деп ойлады. Ол жоспарының тікелейлігі мен түсініктілігі үшін танылды, "Экономикалық қаруға шақыру" атты қысқа кітапты таратып, федералдық дефицит сияқты мәселелерге назар аударды. Оған, басқа үміткерлер сияқты салықты төмендету жоспары неге жоқ деп сұрағанда, Цонгас атақты түрде: "Мен Санта-Клаус рөлін ойнауға тырыспаймын" деп жауап берді.

Нью-Гэмпшир

1992 жылдың басындағы алғашқы апталарда Цонгасқа сәттілік келгендей көрінді, себебі маңызды кандидаттың бірі – Билл Клинтон Вьетнам соғысы кезінде отбасылық адалдыққа қатысты мәселелерде және әскери шақырудан жалтарғандығына байланысты қиындыққа тап болды. Бірақ Клинтонның кері кетуі уақытша болды, ол Нью-Гэмпширдегі алғашқы сайлауға бірнеше апта қалғанда ең төменгі деңгейге жетті. Осылайша Цонгас көп дауыс жинап, жеңімпаз деп жарияланды, бірақ 33,2%-ға 24,78% арасындағы айырма әрбір кандидатқа 9 делегат берді. Клинтонның кеңесшісі Джеймс Карвилл оның үміткерін "қайта оралған батыр" деп атап, кампаниясы қайтадан дұрыс жолға қойылғанын мәлімдеді, ал Цонгас, формальды түрде алда жүргенімен, көптеген адамдар үшін "Супер сейсенбіге" қадам басқан андердог ретінде көрінді.

NH-ден кейін

Нью-Гэмпширден кейін Цонгас Клинтонның жинаған қаржысына жете алмады. Клинтон "Супер сейсенбі" күні көптеген делегаттар сайыстарын жеңіп алды. Цонгас Делавэр, Мэриленд, Аризона, Вашингтон, Юта және Массачусетс штаттарындағы алға басу сайыстарында жеңіске жетті, бірақ оның үгіт науқаны Клинтонның қайта жандануынан кейін ешқашан толыққанды қалпына келмеді.

Конвенция

Цонгас 1992 жылғы 19 наурызда жарыстан шығып, Клинтонды қолдады. Дегенмен, Цонгастың делегаттарының бір бөлігі бұрынғы сенаторды қолдауын тоқтатпады және съездегі бірінші дауыс беру кезінде Цонгасқа дауыс берді. Аталған дауыс беру нәтижесінде Цонгас 289 дауыс жинап, Клинтоннан және Калифорния штатының бұрынғы губернаторы Джерри Брауннан кейін үшінші орынға шықты. Съезд барысында Цонгас бюджет теңгерілгенге дейін салықты жеңілдетуді немесе салық жеңілдіктерін кейінге шегеруді көздейтін платформалық қағиданы енгізуге тырысты, бірақ ол көп дауыспен қабылданбады. 1993 жылғы 13 қазанда Цонгастың досы және қаржы жинаушысы Николас Риццо Цонгастың президенттік науқанынан 1 миллион доллардан астам соманы жымқырғанын мойындады. Прокурорлар бұл жымқыру науқанды маңызды кезеңде тоқтатқанын мәлімдеді.

Сенаттық мансабынан кейінгі мансап

1994 жылдың соңында Цонгас қысқа мерзімге үшінші партия құруға тырысты, оны "ұлттық беделге" ие адам басқаруы керек еді, бұл рөлге генерал Колин Пауэллді ұсынды. Ол кезде Цонгас "Массачусетстің ең танымал саяси тұлғасы" деп есептелді. Оның қосылу рәсімі Трансфигурация грек православие шіркеуінде өтті. 1997 жылдың 20 қаңтарындағы New York Times газетінде жарияланған некрологында былай делінген:

Цонгас мырза қаңтардың 3-і күні бауыр проблемасымен ауруханаға түсті, бұл проблема Ходжкин емес лимфомасының (баурауып өсетін лимфа жүйесінің қатерлі ісігі) емделуімен байланысты болды, содан кейін пневмония ауруына шалдықты және Бригам және Әйелдер ауруханасында қайтыс болды. Цонгас мырза президенттік науқанында қатерлі ісіктен аман қалғанын маңызды мәселе етіп көтерді, өзі және екі дәрігері – доктор Так Таквориан мен доктор Джордж П. Канеллос 1986 жылы сүйек миын ауыстырудан кейін қатерлі ісіктен құтылғанын мәлімдеді. 1996 жылдың мамырында ол тағы бір трансплантациядан өтті, егіз қарындасы Талея Шлезингерден сүйек миын алып, миелодисплазияны емдеді – бұл лимфалық қатерлі ісіктен жазылған адамдарда болатын сүйек миының бұзылысы. 1998 жылдың 27 қаңтарында Лоуэллдегі Цонгас орталығы оның құрметіне ашылды. 2007 жылдың 16 қазанында өткен қосымша сайлауда оның жесірі Ники Цонгас бұрынғыдан Массачусетс штатының Конгресс депутаты болып сайланды. Массачусетс тарихын сақтауға бағытталған штаттағы коммерциялық емес ұйым «Preservation Massachusetts» жыл сайын штаттың қалпына келтіру жұмыскерлерін марапаттау үшін Пол Цонгас сыйлығын тартады.