Жерді өнім үлесімен пайдалану: Бөлісу шаруашылығы

Кіріспе

Егін өнімдерінің бір бөлігін беру шартымен жерді пайдалану.

Үлескерлік – бұл жер иесінің жерді пайдалануға рұқсат беруі және одан алынған егін өнімдерінің бір бөлігін алуға келісім жасау шарты. Үлескерлік жалға алушымен шатастырылмауы керек, себебі ол жалға алушыға жоғары экономикалық және әлеуметтік мәртебе береді. Үлескерліктің ұзақ тарихы бар және жүйеге ұқсас түрлі жағдайлар мен келісімдер кездеседі. Кейбіреулері дәстүрмен, ал енді біреулері заңмен реттеледі. Француздық метадж, каталондық мазоверия, кастильдік медиеро, славяндық połownictwo және izdolshchina, итальяндық мезадрия және исламдық музараа (المزارعة) жүйелері – үлескерлікке қолдау көрсеткен құқықтық жүйелердің мысалдары.

Шолу

Жерді бөліп өңдеу жүйесінде жер иелері шаруаға өңдеуге жердің бір бөлігін беріп, әдетте тұрғын үй, құрал-саймандар, тұқым немесе жұмыс малдары сияқты қажетті жабдықтармен де қамтамасыз еткен. Егер қалған ақша болса, шаруа оны өзіне қалдырған, бірақ егер оның үлесі қарызынан кем болса, қарыз болып қала беретін. Жаңа несие жүйесі – егін кепілі – жерді бөліп өңдеумен тығыз байланысты болды. Осы жүйе бойынша, жер иесі немесе саудагер шаруаға несие беретін, ал жылдық егінді кепіл ретінде алып қоятын. Содан кейін шаруа жыл бойы азық-түлік пен қажетті заттарды алатын. Егін жиналған соң, кепілді ұстаған жер иесі немесе саудагер шаруаның егінін сатып, қарызын өтейтін. Әлеуметтанушы Джеффри М. Пейдж мақта плантацияларында кездесетін орталықтандырылған және басқа да дақылдардағы децентрализацияланған жерді бөліп өңдеу арасындағы айырмашылықты көрсетті. Біріншісі ұзақ мерзімді пайдаланумен сипатталады. Шаруалар плантациялық дүкен арқылы жер иесіне тәуелді болады. Бұл түрдегі пайдалану нарықтар кеңейгенде жалақыға ауысады. Децентрализацияланған жерді бөліп өңдеуде жер иесінің ролі шамалы: жер учаскелері шашыраңқы болады, шаруалар өз еңбегін өздері басқарады және жер иелері егін өндірмейді. Бұл түрдегі пайдалану нарықтар кеңейгенде көбірек таралды. Өзгелердің жерін өңдеген, бірақ өз қашарын және соқасын иеленген фермерлер жалға алушылар деп аталды; олар жер иесіне азық-түлікпен қамтамасыз етудің қажеті болмағандықтан, егіннің аз бөлігін беретін.

Өңір бойынша қолдану

Тарихи тұрғыдан алғанда, бөліске шаруашылық жүргізу Шотландияда, Ирландияда және колониялық Африкада кеңінен таралған. Бұл жүйенің қолданылуы Англияда да кездескен ("жартылай шаруашылыққа берілу" тәжірибесі ретінде). Американдық Азамат соғысынан кейін болған Реконструкция дәуірінде (1865–1877) ол Оңтүстік АҚШ-та кеңінен қолданылды, бұл Оңтүстік штаттары үшін экономикалық тұрғыдан қиын жағдайға әкелді.

Африка

Африканың колониялық елдерінде жер бөлісі шаруашылық өмірінің бір ерекшелігі болды. Жердің көп бөлігі ақ фермерлерге тиесілі болғандықтан, олар көбінесе капиталдың жетіспеуінен бүкіл шаруашылығын өңдей алмайтын. Сондықтан олар африкалық фермерлерді артық жерді жер бөлісі арқылы өңдеуге тартты. Оңтүстік Африкада 1913 жылғы Жер туралы заң африкалықтардың ақтарға арналған жерлерде жерге ие болуын заңсыз деп жариялады және көптеген жер бөлісіншілердің мәртебесін жалдамалы шаруаларға және одан кейін шаруашылық жұмыскерлеріне дейін төмендетті. 1960 жылдары ақ фермерлерге жан-жақты субсидиялар берілуінің нәтижесінде көптеген фермерлер өздерінің барлық жерлерін өңдеуге мүмкіндік алды, ал жер бөлісі жойыла бастады. Бүгінгі күні бұл жүйе Гана және Зимбабве сияқты Африканың басқа елдерінде де қайта пайда болды. Экономикалық тарихшы Пиус С. Ньямбара "феодализм" немесе "құлдық" сияқты еуроцентристік тарихнамалық құралдар көбінесе "жартылай" немесе "квази" сияқты әлсіз префикстермен толықтырылатынын, бұл Африкадағы жер бөлісінің алғы шарттары мен функцияларын түсінуге көмектеспейтінін айтты. Алайда, ол Оңтүстікте кеңінен таралған Америка Азамат соғысының және Реконструкция кезеңінде және одан кейін құлдықтың жойылғаннан кейін ғана болды. АҚШ-та жер бөлісінің бастауы Миссисипи штатындағы Адамс округінде орналасқан Наччес ауданында болды. Соғыстан кейін Оңтүстіктегі плантациялар мен басқа да жерлер федералдық үкімет тарапынан тартып алынды. 1865 жылдың қаңтар айында генерал Уильям Т. Шерман №15 арнайы далалық бұйрық шығарды, онда ол жаңадан босатылған отбасыларға Грузияның аралдары мен жағалау аймақтарындағы 40 акр жерді уақытша беретінін жариялады. Көптеген адамдар бұл саясаттың соғыстың соңында оларға жасалған қарым-қатынас үшін өтемақы ретінде барлық бұрынғы құлдар мен олардың отбасыларына таратылатынына сенді. 1865 жылдың жазында президент Эндрю Джонсон Реконструкцияның алғашқы қадамдарының бірі ретінде федералдық бақылаудағы барлық жерлерді олардан тартып алынған иелеріне қайтаруға бұйырды. Осылайша Оңтүстік жер иелері көп жерге ие болды, бірақ жұмыс күшіне төлеуге қолма-қол ақшасы болмады. Олар сондай-ақ "жұмыс тобының ең тиімді жұмыс ұйымдастыру құралы екеніне" сенді, бірақ бұрынғы құлдардың көпшілігі оған қарсылық көрсетті. "Өздерін туыстық топтарға біріктіруді" және "ақ нәсілді әйелдердің ақ нәсілділердің қатаң бақылауындағы жұмыс орталарынан алынып тасталуы арқылы ақ нәсілді ерлер мен қара нәсілді әйелдер арасындағы қарым-қатынасты азайтуды" қалаған Оңтүстік қара нәсілділері "ескі құлдыққа қарсы тұруға бел буды". Дегенмен, көптеген бұрынғы құлдар, қазір азат етілгендер деп аталды, жері немесе басқа да мүлкі болмағандықтан, отбасын асырау үшін жұмыс істеуге мұқтаж болды. Нәтижесінде мақтаға негізделген жер бөлісі жүйесі қалыптасты. Үлкен плантациялар жер бөлісіншілер өңдей алатын учаскелерге бөлінді. Бастапқыда Американың Оңтүстігіндегі жер бөлісіншілердің көпшілігі бұрынғы құл болған қара нәсілділер болды, бірақ кейіннен ақша таппаған кедей ақ фермерлер де жүйеге енгізілді. Реконструкция кезеңінде федералдық Азат ету бюросы азат етілгендер үшін келісімшарттар жасады және оларды орындады. Американдық жер бөлісіншілер плантацияның бір бөлігін тәуелсіз түрде өңдеді, әдетте мақта, темекі, күріш, қант және басқа да ақшалық дақылдар өсірді және учаскенің өнімінің жартысын алды. Жер бөлісіншілер көбінесе жер иелерінен шаруашылық құралдарын және басқа да барлық тауарларды алды. Жер иелері дақылдардың құрамына қатысты шешімдерді қабылдады, ал жер бөлісіншілер көбінесе өнімдерінің бөлігін жер иелеріне қайта сатуға келісімшарт жасады, осылайша манипуляцияланған бағаларға ұшырады. Бұған қоса, жер иелері өсіру маусымы аяқталғаннан кейін келісімшартты жаңартпау қаупімен жалдамалы шаруаларға қысым көрсетуге мүмкіндік алды. Реконструкция дәуірінде жер бөлісі азат етілген кедейлерге өздерін және отбасыларын асыраудың сирек мүмкіндіктерінің бірі болды. Басқа шешімдерге тұқым мен басқа да жабдықтар үшін саудагерлерден несие алу жүйесі (тұқымдық жүйе), жерді жалдауға алу және барлық өнімді өзіне қалдыру жүйесі (жалдамалы еңбек жүйесі) және белгілі бір жалақы алу жүйесі (жалақы жүйесі) кірді. Американың Оңтүстігінде тарихи түрде қолданылған жер бөлісі құлдықпен жұмыс істеген плантацияларға қарағанда экономикалық жағынан өнімдірек болды, бірақ қазіргі заманғы ауылшаруашылық техникаларына қарағанда аз өнімді болды. Азамат соғысынан кейін көптеген штаттарда жер бөлісі маңызды институт болып қала берді. 1930 жылдың басына қарай АҚШ-та 5,5 миллион ақ жалдамалы шаруалар, жер бөлісіншілер және аралас шаруашылық/жұмысшылар болды; ал 3 миллион қара нәсілділер. Теннесси штатында 1930 жылдары шаруашылық бірліктерінің шамамен үштен бірін жер бөлісіншілер өңдеді, олардың көпшілігі ақ нәсілділерді құрады. Осы шамада жер бөлісіншілер жағдайға наразылық білдіретін кәсіби одақтар құра бастады, 1931 жылы Алабама штатының Таллапуса округінде және 1934 жылы Арканзас штатында. Оңтүстік жалдамалы шаруалар одағының құрамына қара нәсілділер де, кедей ақтар да кірді, олар жақсы жағдайға қол жеткізу үшін жиналыстар, наразылықтар мен ереуілдерді пайдаланды. Бұл әрекеттердің сәттілігі жер иелерін қорқытып, ашуландырды, олар агрессивті тактикаға көшті. Жер бөлісі жүйесімен күрескен жерсіз шаруалар қоғамдық түрде айыпталды, заңды және заңсыз жолдармен мазаланды және шенеуніктер, жер иелерінің өкілдері немесе ең нашар жағдайда ашулы толқулар тарапынан физикалық шабуылға ұшырады. Арканзас штатындағы және Миссури Бутхилдегі жер бөлісіншілердің ереуілі, 1939 жылғы Миссури жер бөлісіншілер ереуілі "Oh Freedom After While" жаңалықтар фильмінде көрсетілді. Жер бөлісіншінің тағдыры Чарли Барнет пен оның оркестрінің 1944 жылы жазған "Sharecropper's Blues" әнінде көтерілді. АҚШ-тағы жер бөлісі жүйесі Ұлы депрессия кезінде көптеген шағын шаруашылықтардың банкроттығынан кейін жалдамалы шаруалардың пайда болуымен күшейді. Жер бөлісі дәстүрлі түрде 1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында шаруашылық жұмысын механикаландыру экономикалық тұрғыдан тиімді болғаннан кейін төмендеді. Нәтижесінде көптеген жер бөлісіншілер шаруашылықтан қуылды, қалаларға фабрикаларда жұмыс істеуге кетті немесе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс АҚШ-та мигранттық жұмыскерлерге айналды. 1960 жылдардың соңына қарай АҚШ-та жер бөлісі жойылды.

In settler colonies of colonial Africa, sharecropping was a feature of the agricultural life. White farmers, who owned most of the land, were frequently unable to work the whole of their farm for lack of capital. They, therefore, had African farmers to work the excess on a sharecropping basis. In South Africa the 1913 Natives' Land Act outlawed the ownership of land by Africans in areas designated for white ownership and effectively reduced the status of most sharecroppers to tenant farmers and then to farm laborers. In the 1960s, generous subsidies to white farmers meant that most farmers could afford to work their entire farms, and sharecropping faded out. The arrangement has reappeared in other African countries in modern times, including Ghana and Zimbabwe. Economic historian Pius S. Nyambara argued that Eurocentric historiographical devices such as "feudalism" or "slavery" often qualified by weak prefixes like "semi " or "quasi " are not helpful in understanding the antecedents and functions of sharecropping in Africa. However, it was not until the economic upheaval caused by the American Civil War and the end of slavery during and after Reconstruction that it became widespread in the South. It is theorized that sharecropping in the United States originated in the Natchez District, roughly centered in Adams County, Mississippi with its county seat, Natchez. After the war, plantations and other lands throughout the South were seized by the federal government. In January 1865, General William T. Sherman issued Special Field Orders No. 15, which announced that he would temporarily grant newly freed families 40 acres of this seized land on the islands and coastal regions of Georgia. Many believed that this policy would be extended to all formerly enslaved people and their families as repayment for their treatment at the end of the war. In the summer of 1865, President Andrew Johnson, as one of the first acts of Reconstruction, instead ordered all land under federal control be returned to the owners from whom it had been seized. Southern landowners thus found themselves with a great deal of land but no liquid assets to pay for labor. They also maintained the "belief that gangs afforded the most efficient means of labor organization", something nearly all formerly enslaved people resisted. Preferring "to organize themselves into kin groups", as well as "minimize chances for white male black female contact by removing their female kin from work environments supervised closely by whites", black southerners were "determined to resist the old slave ways". Notwithstanding, many formerly enslaved people, now called freedmen, having no land or other assets of their own, needed to work to support their families. A sharecropping system centered on cotton, a major cash crop, developed as a result. Large plantations were subdivided into plots that could be worked by sharecroppers. Initially, sharecroppers in the American South were almost all formerly enslaved black people, but eventually cash strapped indigent white farmers were integrated into the system. During Reconstruction, the federal Freedmen's Bureau ordered the arrangements for freedmen and wrote and enforced their contracts. American sharecroppers worked a section of the plantation independently, usually growing cotton, tobacco, rice, sugar, and other cash crops, and received half of the parcel's output. Sharecroppers also often received their farming tools and all other goods from the landowner they were contracted with. Landowners dictated decisions relating to the crop mix, and sharecroppers were often in agreements to sell their portion of the crop back to the landowner, thus being subjected to manipulated prices. In addition to this, landowners, threatening to not renew the lease at the end of the growing season, were able to apply pressure to their tenants. In the Reconstruction Era, sharecropping was one of few options for penniless freedmen to support themselves and their families. Other solutions included the crop lien system (where the farmer was extended credit for seed and other supplies by the merchant), a rent labor system (where the farmer rents the land but keeps their entire crop), and the wage system (worker earns a fixed wage but keeps none of their crop). Sharecropping as historically practiced in the American South is considered more economically productive than the gang system plantations using enslaved workers, though less productive than modern agricultural techniques. Sharecropping continued to be a significant institution in many states for decades following the Civil War. By the early 1930s, there were 5.5 million white tenant farmers, sharecroppers, and mixed cropping/laborers in the United States; and 3 million Blacks. In Tennessee, sharecroppers operated approximately one third of all farm units in the state in the 1930s, with white people making up two thirds or more of the sharecroppers. Around this time, sharecroppers began to form unions protesting against poor treatment, beginning in Tallapoosa County, Alabama in 1931 and Arkansas in 1934. Membership in the Southern Tenant Farmers Union included both blacks and poor whites, who used meetings, protests, and labor strikes to push for better treatment. The success of these actions frightened and enraged landlords, who responded with aggressive tactics. Landless farmers who fought the sharecropping system were socially denounced, harassed by legal and illegal means, and physically attacked by officials, landlords' agents, or in extreme cases, angry mobs. Sharecroppers' strikes in Arkansas and the Missouri Bootheel, the 1939 Missouri Sharecroppers' Strike, were documented in the newsreel Oh Freedom After While. The plight of a sharecropper was addressed in the song Sharecropper's Blues, recorded by Charlie Barnet and His Orchestra in 1944. The sharecropping system in the U. S. increased during the Great Depression with the creation of tenant farmers following the failure of many small farms throughout the Dustbowl. Traditional sharecropping declined after mechanization of farm work became economical beginning in the late 1930s and early 1940s. As a result, many sharecroppers were forced off the farms, and migrated to cities to work in factories, or became migrant workers in the Western United States during World War II. By the end of the 1960s, sharecropping had disappeared in the United States.

Өсімдік шаруашылығы және әлеуметтік-экономикалық жағдайы

Шаруалардың үштен екісі ақ, ал қалғаны қара нәсілді болды. Ең кедейлердің арасындағы шаруалар жағдайларын жақсарту үшін ұйымдасты. 1930 жылдары нәсілдік интеграцияланған Оңтүстік шаруалар одағы шаруалар үшін үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1940 жылдары Ұлы депрессия, фермалардың механикаландырылуы және басқа да факторларға байланысты шаруалыққа жалға алу азайды.

Тиісті әсерлері

Шаруашылықты үлестіру жалға алушылар үшін зиянды болды, себебі көптеген жағдайларда жоғары пайыздық ставкалары, болжамсыз егістер және адал емес жер иелері мен саудагерлер жалға алушы шаруа отбасыларын үлкен қарызға батырып жіберді. Қарыз көбінесе жылдан жылға өсіп, егіншілерді қорқыту мен алдауға ұшыратуы мүмкін болды. Дегенмен, бұл жағдайдан қашу мүмкін емес сияқты көрінді, егер егіншілер ауыл шаруашылығынан бас тартпаса, басқа амал жоқ еді. Жер иелері плантациялар мен хасиендаларда кездесетін әкімшілік шығындар мен жұмыстан жаңылғандарды болдырмау үшін шаруашылықты үлестіруге бейімділік танытты. Бұл қолма-қол ақшаға жалға беруден артық көрінеді, өйткені қолма-қол ақшаға жалға алғандар барлық тәуекелді өз мойнына алады, ал егіс нашар болған жағдайда зиянды олар көреді, ал жер иесі емес. Сондықтан олар үлестік шаруалардан төмен жалдама ақысын талап етеді. Кейбір экономистер шаруашылықты үлестіру көбінесе айтылатыннан гөрі кем қанаушылық екенін алға тартады. Джон Хит пен Ханс П. Бинсвангер «әлемнің түкпір-түкпірінен алынған мәліметтер шаруашылықты үлестірудің әртүрлі мүмкіндіктері бар кәсіпорындар үшін ресурстарды біріктіріп, өзара тиесілі пайда табуға, несиелік шектеулерді жеңуге және тәуекелді басқаруға мүмкіндік беретін бір жолы екенін көрсетеді» деп жазады. Шаруашылықты үлестіру келісімдері жалға алу немесе үлестік шаруашылық нысанында, айнымалы жалдама төлемімен, кейіннен төленетін түрде жасалуы мүмкін. Келісімдердің үш түрі бар. Жұмысшылар белгілі бір сомаға жерді иесінен жалға алып, барлық өнімді өздеріне қалдыра алады. Жұмысшылар жерді өңдеп, жер иесінен белгілі бір жалақы алады, бірақ өнімнің бір бөлігін өздеріне қалдырады. Ақша алмасылмайды, бірақ жұмысшы мен жер иесі өнімнен өз үлесін алады. Әлеуметтанушы Эдвард Ройс «неоклассикалық көзқарасты ұстанатындар» шаруашылықты үлестіру арқылы жұмысшыларды өнімге жеке мүдделі ету арқылы ынталандыратынын айтады. Америка плантациялары бұл мүддеге күдікпен қарады, себебі олар афроамерикандықтардың серіктестік құқығын талап етуіне әкелуі мүмкін деп ойлады. Көптеген қара жұмысшылар жер иелерінің күтетін біржақты билігін мойындамады, бұл жер иелері мен шаруалар арасындағы қарым-қатынасты одан әрі қиындатты.

Акционерлік жалға берудің экономикалық теориясы

Айырлы жалға алу теориясында Альфред Маршаллдың «Принциптер» еңбегінің VI кітабындағы X.14 тарауындағы белгілі бір ескертуі ұзақ уақыт бойы басым болды, онда ол ауыл шаруашылығындағы үлестік келісімдердің тиімсіздігін көрсеткен. Стивен Н. С. Ченг (1969) бұл көзқарасқа қарсы шығып, жеткілікті бәсекелестік және транзакциялық шығындардың болмауы жағдайында, айырлы жалға алудың бәсекелестік еңбек нарықтарымен тең болып, тиімді болатынын көрсетті. Ол сондай-ақ транзакциялық шығындар болған жағдайда, еңбек шартымен немесе жалға алу шартымен салыстырғанда, үлестік келісімдердің артықшылықтарын ұсынатынын, себебі бұл еңбеккерлердің жауапсыздығын азайтуға және тәуекелді бөлісуге мүмкіндік береді. Джозеф Стиглиц (1974, 1988) егер айырлы жалға алу тек еңбек шарты болса, онда ол тек екі жақты тиімді болады және жерді өңдеушіге реформа жасау, бірінші кезекте еңбек шартының қажеттілігін жойып, әлеуметтік тиімділікті арттырады деп ұсынды. Рид (1973), Мюррел (1983), Румасет (1995) және Аллен мен Люек (2004) үлестік келісімдердің транзакциялық шығындар теориясын ұсынды, онда жалға алу еңбек шартынан гөрі серіктестік сипатында болады, ал жер иесі мен жалға алушы екі жақ та бірнеше факторлармен ынтымақтасады. Сондай-ақ, үлестік шаруашылық институтын ақпараттық асимметрия (Халлаган, 1978; Аллен, 1982; Мутху, 1998), моральдық тәуекел (Рид, 1976; Эсуарн және Котуал, 1985; Гатак және Пандей, 2000), уақыт бойынша жеңілдету (Рой және Серфес, 2001), бағаның құбылуы (Сен, 2011) немесе шектеулі жауапкершілік (Шетти, 1988; Басу, 1992; Сенгупта, 1997; Рэй және Сингх, 2001) сияқты факторлармен түсіндіруге болады деген пікірлер айтылды.