Кіріспе

Модальді етістіктерді талқылау "Shall" және "will" – ағылшын тіліндегі екі модальді етістік. Олардың түрлі қолданыстары бар, соның ішінде болашақ туралы хабарларды, әдетте ағылшын тілінің болашақ шағы деп аталатын жағдайда білдіру. Тарихи тұрғыдан, нормативтік грамматика таза болашақты (тілек немесе бұйрық сияқты қосымша мағынасыз) білдіргенде, егер түйін бірінші жақта болса "shall", ал басқа жағдайларда "will" қолданылуы керек деп талап еткен ("Мысалы, "Жексенбіде біз шіркеуге барамыз, ал уағызшы Киелі кітапты оқиды"). Бұл ереже енді ағылшын тілінде сөйлейтін ешбір топта кеңінен сақталмайды, және "will" дерлік барлық жағдайларда "shall" орнына қолданылады. Дегенмен, "shall" әлі де бюрократиялық құжаттарда, әсіресе заңгерлер жазған құжаттарда жиі қолданылады. Көптеген дұрыс емес қолданулардың салдарынан оның мағынасы белеңдес болуы мүмкін, ал АҚШ үкіметінің "Түсінікті тіл" тобы жазушыларға осы сөзді мүлдем қолданбауға кеңес береді. Басқа заңдық құжаттарды дайындау сарапшылары, соның ішінде "Түсінікті тіл" жақтастары, заңдарда (осы сөздің түсіндірілуіне қатысты көптеген сот процестері осыған қатысты), сот ережелерінде және тұтынушылардың шарттарында "shall" түсініксіз болуы мүмкін, бірақ бұл аргумент бизнес шарттарының тіліне қатысты емес деп санайды. Бұл сарапшылар "shall" сөзін тек шарттың тарапына міндеттілік жүктеу үшін қолдануды ұсынады, яғни "осы арқылы міндетті" деген мағынаны білдіру үшін.

Этимология

Бұл етістік көне ағылшын тіліндегі *sceal* сөзінен шыққан. Оның басқа герман тілдеріндегі туыстары – көне норвег тіліндегі *skal*, неміс тіліндегі *soll* және голланд тіліндегі *zal*; олардың барлығы *skol* болып табылады, бұл индоевропалық *skel*-дің *o* дәрежесін көрсетеді. Бұл етістіктердің бәрі көмекші етістіктер ретінде жұмыс істейді, қарапайым болашақ уақытты, қажеттілікті немесе міндеттілікті білдіреді. *Will* етістігі көне ағылшын тіліндегі *willan* сөзінен шыққан, ол "тілеу" немесе "қалау" деген мағынаны білдіреді. Оның туыс сөздеріне көне норвег тіліндегі *vilja*, неміс тіліндегі *wollen* (ich/er/sie will, яғни мен/ол/ол қалайды), голланд тіліндегі *willen*, гот тіліндегі *wiljan* жатады. Сондай-ақ, ол латын тіліндегі *velle* ("қалау") және *voluptas* ("құмарлық"), сондай-ақ поляк тіліндегі *woleć* ("қалау") сияқты герман емес тілдерде де туыс сөздерге ие. Бұл формалардың бәрі үнді-еуропалық *wel* сөзінің *e* немесе *o* дәрежесінен шыққан, ол "тілеу" немесе "құштарлық" дегенді білдіреді. Ағылшын тілінде модальді етістік *will* сөзі *will* есімдігімен және тұрақты лексикалық етістік *will* (мысалы, "She willed him on") сөзімен байланысты. Ерте герман тілдері болашақ уақытты білдіру үшін ешқандай прото-индоевропалық форманы мұраламаған, сондықтан герман тілдері болашақ уақытты білдіру үшін көмекші етістіктерді пайдалану арқылы жаңалыққа қол жеткізді (бұл гот тілінде және ең ерте жазбадағы герман тілдік тіркестерде дәлелденген). Ағылшын тілінде осы мақсатта *shall* және *will* көмекші етістіктері қолданылды. (Ескі ағылшын тілінде осы мақсатта қолданылған тағы бір сөз – *mun*, ол шотланд тіліндегі *maun*, қазіргі ағылшын тіліндегі *must* және голланд тіліндегі *moet* сөздерімен байланысты).

Түпнұсқалары мен айтылуы

Екеуі де ежелгі ағылшын тілінде (және жалпы герман тілінде) қазіргі замандық жіктелуге ие болған етістіктерден туындайды, яғни олар күшті претерит формасын (яғни, әдеттегі өткен шақ формасын) қазіргі заман ретінде қолданып жіктелген. Осы себепті, басқа модальді етістіктер сияқты, қазіргі ағылшын тілінде үшінші жақта жекеше түрінде әдеттегі «s» жұрнағын алмайды; біз «ол shall» және «ол will» дейміз – «ол shalls» және «ол wills» емес (*қалауға жазу» немесе «қалау» сөздерінің синонимі ретінде қолданылған жағдайларды қоспағанда). Дегенмен, ежелгіде «thou» есімдігімен қолданылатын «shalt» және «wilt» түрі де болған. Екі етістіктің де өздерінің претерит (өткен шақ) формалары бар, атап айтқанда «should» және «would», олар ежелгі ағылшын тіліндегі етістіктердің нақты претериттерінен (әлсіз етістіктердің претериттерін жасау үшін қолданылатын тіс жұрнағы арқылы жасалған) шыққан. Бұл формалар «shall» және «will» мағыналарынан тәуелсіз, әртүрлі мағыналарды дамытты (төменде «should» және «would» бөлімінде сипатталғандай). Соған қарамастан, «shall» және «will» (басқа модальді етістіктер сияқты) толыққанды емес етістіктер болып табылады – олар инфинитив, императив немесе партицип сияқты басқа грамматикалық формаларына ие емес. (Мысалы, «бірдеңе жегім келеді» немесе «ұйықтап кетеді» сияқты сөздер қалыптаспайды.) «Shall» және «will» екеуі де көбінесе зат есімдігінен кейін келетін жағымды сөйлемдерде «'ll» деп қысқартылуы мүмкін. Олардың жоқ түрі – «shall not» және «will not» – де қысқартылған формаларына ие: «shan't» және «won't» (бірақ «shan't» Солтүстік Америкада сирек қолданылады және басқа жерлерде де азайып барады). «Will» /w//I//l/ деп, ал «won't» /w//oU//n//t/ деп айтылады. Алайда, «shall» екі түрліше айтылады: көбінесе әсер етпегенде /ʃ//əl/ және әсер еткенде /ʃ//æ//l/. «Shan't» Англияда, Жаңа Зеландияда, Оңтүстік Африкада және т.б. елдерде /ʃ//ɑː//n//t/ деп, ал Солтүстік Америкада (қолданылса) /ʃ//æ//n//t/ деп айтылады, Австралияда екі айтылу да қабылданады (trap–bath айырмашылығының ерекше дамуына байланысты).

АҚШ құқықтық жүйесі

Брайан Гарнер мен Әділет министрі Скалия «Заңды оқу: Құқықтық мәтіндерді түсіндіру» еңбегінде кейбір заң жобаларында «shall» сөзінің дұрыс қолданылмағанын айтады. Дегенмен, Гарнер мен Скалия «shall» сөзі міндетті деп түсінілуі мүмкін болса, оны осылай қабылдау керек деген қорытындыға келді. Заң актілері мен шарттар кейде міндетті іс-әрекеттерді және тыйымдауларды білдіру үшін «shall» және «shall not» сөздерін қолданады. Алайда, кейде бұл сөз «may» немесе «can» деген мағынада да қолданылады. «Shall» сөзінің осы екі қолданылуының ең танымал мысалы – талаптарда «shall» сөзінің фактіні білдіру үшін қолданылуы немесе жоғарыда аталған мағыналарда қолданылмауы туралы пікірталас тудырып, мәтіннің мақсатталған мағынасын түсіндіруде маңызды салдарларға әкелді. Бұл сөздің мағынасына байланысты сот процестері де жиі кездеседі. Wikiversity былай дейді:
«Shall» әдетте құрылғының немесе жүйенің талаптарын белгілеу үшін қолданылады. Мысалы: «Таңдалған генератор кемінде 80 киловатт қуат беруі керек». «Will» әдетте құрылғының немесе жүйенің мақсатын белгілеу үшін қолданылады. Мысалы: «Жаңа генератор операциялық шатырды қуаттандыру үшін пайдаланылады». Халықаралық Стандарттау Ұйымы (ISO), IEC (Халықаралық Электротехникалық Комиссия), ASTM (Америкалық Сынақ және Материалдар Қоғамы), IEEE (Электр және Электроника Инженерлері Институты) жариялаған стандарттарда «shall» сөзімен берілген талаптар міндетті талаптар болып табылады, яғни «керек» немесе «міндетті» дегенді білдіреді. IETF (Интернет-Инженерлік Тобы) RFC құжаттарында «shall» және «must» сөздерін абсолютті талаптарды білдіретін синоним терминдер ретінде, ал «should» сөздерін біршама икемді талаптарды білдіретін терминдер ретінде анықтайды. АҚШ Қорғаныс министрлігі (DoD) жариялаған техникалық ережелер мен стандарттарда «shall» сөзімен берілген талаптар міндетті талаптар болып табылады. («Must» сөзі міндетті ережелерді білдіру үшін қолданылмайды. «Shall» сөзін пайдаланыңыз.) «Will» ниетті немесе болашақ уақытты көрсетеді, ал «should» және «may» сөздері міндетті емес ережелерді білдіреді. Қорғаныс министрлігінен басқа, АҚШ үкіметінің басқа бөлімдері «shall» сөзін қолданудан үш себепке байланысты бас тартады: оның нақты бір мағынасы жоқ, сотқа шақыруы мүмкін және ол күнделікті тілде сирек кездеседі. «Сөздер мен тіркестер» атты құқықтық анықтамалық кітап «shall» сөзінің мағынасына байланысты сотқа түскен жүздеген істерді қамтиды. Құқықтық немесе техникалық талаптарға сілтеме жасағанда, «Сөздер мен тіркестер» ұсыныстар үшін «should» сөзін қолданып, «must» сөзін міндетті талаптар үшін пайдалануды ұсынады.

Қажет және қажет

Жоғарыда айтылғандай, should және would сөздері shall және will сөздерінің өткен шақ түрі ретінде пайда болған. Олардың кейбір қолданыстарында оларды әлі де сол етістіктердің өткен (немесе шартты) формалары ретінде тануға болады, бірақ олар өздеріне тән нақты мағыналарын да қалыптастырды.