Кіріспе

1944 жылы Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы жаппай өлім-жұлымға әкелген өрт апаты

1944 жылдың 6 шілдесінде Коннектикут штатының Хартфорд қаласында болған Хартфорд циркінің өртін АҚШ тарихындағы ең ірі өрт апаттарының бірі деп есептейді. Өрт Ringling Bros. және Barnum & Bailey циркінің түстен кейінгі көрсетілімі кезінде, оған 6000-нан 8000-ға дейін адам қатысқанда болды. Осы өртте кем дегенде 167 адам қаза тауып, 700-ден астам адам жарақат алды. Бұл Коннектикут штатында тіркелген ең ауыр апат болып табылады.

Өмірбаян

20 ғасырдың ортасында АҚШ-та цирк әдетте пойызбен қаладан қалаға саяхаттап, үлкен кенеп шатырдың астында, көбінесе "үлкен шатыр" деп аталатын жерде өнер көрсететін. Ринглинг ағайындары мен Барнум мен Бейли циркі де осыдан ерекшеленбеді; оны ерекшелендірген нәрсе – ол елдегі ең ірі цирк болатын. Америка Құрама Штаттарының Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуының нәтижесінде цирк қызметкерлері мен жабдықтарының жетіспеушілігі байқалды. Цирк жұмысының әдеттегі ретіндегі кешігулер мен бұзушылықтар жиі бола бастады; 1942 жылдың 4 тамызында малдар ұсталған жерде өрт шығып, бірнеше жануар қаза тапты. 1944 жылдың 5 шілдесінде цирк Коннектикут штатының Хартфорд қаласына келгенде, пойыз кешіккендіктен, сол күні жоспарланған екі қойылымның бірі тоқтатылды. Цирк жөніндегі сенімдерге сәйкес, қойылымды өткізіп алу – өте жаман сәттілік саналады, және 1944 жылдың 5 шілдесіндегі кешкі қойылым жоспарланғандай өткенімен, көптеген цирк қызметкерлері сақтық танытып, төтенше жағдай немесе апатты күтіп отырған болуы мүмкін. Келесі күні бейсенбі болды; сағат 14:15-тегі түскі қойылымда әйелдер мен балалар басымдық құрды. Сол күні көрермендердің саны нақты анықталған жоқ, бірақ ең жақсы бағалау бойынша шамамен 7 мың адам болды.

Үлкен жоғарғы орналасуы

Үлкен шатыр үш аренаға арналған, 9000 көрерменді қабылдай алатын, ені 60 метр, ал ұзындығы 450 метр болатын. Оның қабырғалары 4,5 метр, ал шатыры 15 метр биіктікте салынған. Шатырдың матасы сол кездегі кең таралған су өткізбейтін әдіс бойынша, бензинге ерітілген парафинмен қапталған. Цирк тобының жетекшісі Мерл Эванс алғашқы болып өртті көріп, дереу "Жұлдыздар мен жолақтар мәңгілік" әнін ойнатуға бұйрық берді – бұл ән цирк қызметкерлеріне қауіп туралы ескерту сигналы ретінде қолданылатын. Арена жетекшісі Фред Брэдна көрермендерді үрейленбеуге және тәртіппен шығуға шақырды, бірақ өрт электр қуатын тоқтатқандықтан, оны естігендердің саны аз болды. Брэдна мен күзетшілер дүрбелеңдеген көпшіліктің шатырдан қашып кетуіне көмектесуге тырысып, тәртіп сақтауға күш салды. Күзетшілер де шатырда орналасқан су ыдыстарымен өртті сөндіруге және жанып жатқан мата бөліктерін түсіруге тырысты. Олардың күш-жігері нәтижесіз болғаннан кейін, көпшілікті эвакуациялауға көмектесе бастады. Үлкен мысықтарды өнер көрсететін клеткалардан бірнеше вагон-клеткаларға апаратын шұңқырлар арқылы шығарып, тек бірнешеуінің денесінде шағын күйіктер болды. Көрермендердің көпшілігі өрттен құтылса да, көптеген адамдар гистерияға ұшырады. Куәгерлердің айтуынша, кейбіреулері жанып жатқан шатырдан қашып құтылудың орнына, жақындарын іздеп айналып шарлады. Ал кейбіреулері қашып құтылып, қайтадан ішке кіріп, туыстарын іздеді. Тағы басқалары өртті тез сөндіреміз деп ойлап, өз орындарында отырып қалды. Кем дегенде екі шығу жолы шоудың үлкен мысықтарын шатырға кіргізіп-шығаруға арналған шұңқырлармен жабылғандықтан, қашып кетуге тырысқан адамдар оларды айналып өте алмады. Өрттен аман қалған Морин Крекиан өрт кезінде 11 жаста болған және цирк өткен жолда тұрған. Ол көршісі мен оның қызымен бірге циркке баруға ниеттенген. Олардың үйіне келгенде, олардың онысыз кеткенін көрді. Ол өзі жеке циркке барып, трибунаға отырды. "Мен біреудің айқайлағанын және шатырдың үстінде үлкен от шарларын көргенімді есімде. Бұл от шарлары үлкейе берді. Содан кейін барлығы үрейленді. Шығу жолы жануарларды кіргізіп-шығаруға арналған торлармен жабылған. Бір ер адам балаларды алып, оларды қақпадан жоғары лақтырып, құтқарып алып жатты. Мен трибунада отырдым да, төмен секіріп түстім. Шамамен үштен екісін секірдім. Төмен секіргенде астыңғы жағы сабанмен төселген еді. Жасырақ жігіт болды, ол қалташа пышағын шығарды. Ол шатырды кесіп, мені қолымнан ұстап, сыртқа шығарды. Басқалары, мысалы, жеті жастағы Джудит Шапиро [Кохен] жоғары сатыға көтеріліп, трибунадан секіруге көмектесті. Ол секіруден қорқып, оның орнына итеріліп, төмендегі орындыққа құлады. Шатырдың парафинмен қапталғандығының арқасында от тез тарады, сонымен қатар желдің де әсері болды. Бірнеше газетте қайғылы клоун Эммет Келлидің су шелектерін ұстап тұрған суреті жарияланғандықтан, оқиға "клоундар жылаған күн" деп аталды".

Құрбандар

Көптеген адамдар өртеніп өлсе, ал басқалары туған хаос салдарынан қаза тапты. Қаза болғандар мен жарақат алғандардың саны туралы деректер мен тергеушілердің пікірлері әртүрлі. Әртүрлі адамдар мен ұйымдар 167, 168 немесе 169 адам болды деседі (168 саны көбінесе "жәбірленуші" деп тіркелген дене мүшелерінің жиынтығын қамтитын ресми мәліметтерге негізделген), ал ресми деректер бойынша 700-ден астам адам емделген. Нақты жарақат алғандардың саны одан да көп болуы мүмкін, себебі сол күні көптеген адамдар шок күйінде қалаға емделуге бармай, үйлеріне бет алған. Ауылдық жерлердегі тұрғын жайлар туралы жазбалардың нашар сақталуы және кейбір дене қалдықтарының анықталмауы немесе табылмауы себепті, қаза болғандардың саны берілген бағалаулардан жоғары деп есептеледі. Сонымен қатар, сол күні қаланың ішінде және айналасында көптеген адамдарға тегін билеттер таратылды, олардың кейбіреулері куәгерлер мен цирк қызметкерлеріне жоғалып кеткені туралы ешкім хабарламаған саяхатшылар сияқты көрінді. Кейбіреулері трибуналардың үстінен секіріп, шатырдың астынан қашуға тырысып, жарақат алып қайтыс болды, бірақ бұл әдіс құтқарудан гөрі көбірек өлімге әкелді. Басқалары көрермендердің басынан өткенінен немесе бір-біріне құлап түскен адамдардың үйінділерінің астында тұншығып қайтыс болды. Көптеген қаза болғандар ең көп адам жиналған жерлерде, тіпті үш қабатқа дейін үйіліп жатқан күйде табылды. Бұл үйінділердің астында аздаған адамдар тірі қалды, оларды өртеніп жатқан үлкен шатыр құлағанда үстіндегі денелер қорғады. Сақталғандардың арасында: Юнис Грук (Коннектикут штатының алғашқы әйел вице-губернаторы), The Flying Wallendas, Чарльз Нельсон Райли (актер, комедияшы және режиссер) және Эммет Келли (танымал цирк клоуны) болды. Тірі қалғандар ондаған жылдар бойы осы оқиғаның ауыртпалығын көтерді. Өрттен 70 жыл өткен соң, сол кезде алты жастағы Кэрол Тилман Пэриш: "Күнге дейін мен адам етінің иісін сезе аламын" деді, өрт құрбандарын жалмалаған кезде.

Кішкентай қыз 1565

Цирк өртінің ең танымал құрбаны – ақ көйлек киген жас сары шашты қыз болды. Ол тек "Кішкентай 1565" деген атпен белгілі, бұл қаланың жедел жәрдем моргында оның денесіне тағайындалған нөмірден алынған. Өлгеннен кейін де керемет сақталған оның жүзі, өрттің ең танымал суретіне айналды деуге болады. Оның нақты кім екені өрт болған сәттен бері Хартфорд аймағындағы пікірталас пен көңілсіздік тудырып келеді. Ол есімсіз күйінде Хартфордтың Нортвуд зиратында жерленді, онда құрбандарға арналған ескерткіш те орнатылған. Екі полиция тергеушісі, сержанттар Томас Барбер мен Эдвард Лоу оның суретін түсіріп, саусақ іздерін, табан іздерін және тіс картасын алды. Көптеген жарияланымдарға қарамастан, сондай-ақ, оның суреті бүкіл елдегі журналдарда бірнеше рет жарияланғанына қарамастан, оны ешкім мойндамады. Барбер мен Лоу өмірінің соңына дейін оның кім екенін анықтауға тырысты. Олар оның қабірін әрбір Рождество, Еске алу күні мен 4 шілдеде гүлдермен безендіріп отырды. Олардың қайтыс болғаннан кейін, жергілікті гүл компаниясы қабірді безендіруді жалғастырды.

Ұсынылған сәйкестендірулер

1981 жылы Лоудың жесірі Лоу баланың кім екенін анықтап, оның отбасымен байланысқа түскенін мәлімдеді, бірақ олар бұл туралы жария етуден бас тартты. 1987 жылы 1565 жылғы қабір тасына біреу "Сара Грэм - оның есімі!" деп жазып қалдырды. 7 6 38 туған күні, 6 жас, егіз. Жақын жердегі қабір тастардағы жазбалардан оның егіз інісі және басқа туыстары да сол жерге жерленгені анықталды. 1991 жылы өртке қатысты тергеуші Рик Дейви (авторлық құрдасы Дон Массимен бірге) "Дәреже мәселесі: Хартфорд циркінің өрті және Кішкентай мисс 1565 құпиясы" атты кітабын жариялады, онда ол қыздың Элеонора Эмили Кук екенін және Массачусетс штатынан шыққандығын айтады. Дейви сондай-ақ сот жүйесінде Ринглинг айыпталушыларын айыптау үшін сөз байласу болғанын және Сегидің өрт сөндіруші болғанын мәлімдеді. Кітап жазу алдында Дейви алты жыл бойы осы істі зерттеп, өрттің қалай басталғанын анықтау үшін тәжірибелер жүргізді. Ол бастапқы тергеуді "кемшіліктері мен қарапайымдылығы" бар деп сипаттады, бірақ ол бастапқы іске қатыспаған. Элеонора Куктың ағасы Дональд Кук 1955 жылы билік органдарына хабарласып, қыздың өзінің қарындасы екенін айтты, бірақ бұл іс қозғастырылмады. 1991 жылы дене 8 жасар Элеонора Эмили Кукқа тиесілі деп жарияланды, бірақ Куктың әпкесі мен ағасы денеге қарап, оның олар берген сипаттамаға сәйкес келмейтінін анықтады.

Ұзаққа созылатын сұрақтар

"Степень мәселесі" кітабында айтылған түрлі пікірлерді осы іс бойынша тергеу жұмысын жүргізген тергеушілер де, оның ішінде 2001 жылы "Цирк өрті: Американдық трагедияның шын тарихы" атты кітабын жариялаған Стюарт О’Нан сияқты басқа авторлар да қатысты түрде жоққа шығарды. О’Нан 1565 сәулесінің шашы сары болғанын, ал Элеонора Кук қоңыр шашты болғанын атап көрсетеді. 1565 сәулесінің және Элеонора Кук бет пішінінің арасында ұқсастық жоқ, сондай-ақ екеуінің бойы мен жасы да сәйкес келмейді. Ең бастысы, 1565 сәулесінің суретін көрсеткенде, Элеонораның анасы Милдред Коринта Парсонс Кук бұл оның қызы емес екенін бірден айтты. Ол 1997 жылы 91 жасқа толғанша бұл пікірінен айнымады. Өрттен ауыр жарақат алған Кук әйел екі баласының мәйітін ала алмады және одан кейін эмоционалдық жағдайына байланысты осы мәселені жалғастыра алмады. Оған Элеонораның мәйіті сақталған жерлердің ешқайсысында табылмайтыны айтылды. Ол Элеонораның танылмас күйге келген және сәйкессіздікке ұшыраған екі баланың бірі болуы мүмкін деп сенді. О’Нан Элеонора Кук 1503 нөмірлі мәйіт болуы мүмкін деп санайды. Ол сондай-ақ Элеонора Кук пен 1565 сәулесінің қайтыс болғаннан кейін жасалған тіс жазбаларындағы айырмашылықтарға назар салды. О’Нан және басқалардың атап өткеніндей, ең мүмкін жағдай – денені алғаш талап еткен отбасы Элеонора Кукты өз баласы деп жаңылысқан және ол сол баланың атымен жерленген. Тіпті 1565 сәулесінің суреті газеттерде жарияланғанда да, отбасы оны өздерінің қызы деп танымады, себебі олар осы ауыр оқиғаны есінен шығаруға тырысты. ДНК-талдауы осы дауды толыққанды шеше алады, бірақ осы мүмкін жаңылысудың барлық күдіктілерін эксгумациялаудың қиындығы осындай қадамды жасауды қиын етеді. Көптеген адамдар үшін 1565 сәулесінің нақты кім екені әлі де белгісіз, кітабы жарық көргеннен кейін мәйіті эксгумацияланып, Массачусетс штатының Саутгемптон қаласында Элеонора Кук ағасы және цирк өртінің құрбаны Эдвард Кук мәйітімен бірге жерленді. 1992 жылы оның өлім куәлігі ресми түрде бұрынғы "1565" идентификациясынан өзгертілді. Содан бері Кук отбасы мәйіттің шынымен Элеонора Кукке тиесілі ме деген сұрақтарды көтеріп келеді, сондай-ақ кейбір тергеушілер Элеонораның мәйіті өрттен табылмай қалған мәйіттердің арасында болуы мүмкін және ол 1565 сәулесі емес деп санайды.

Тергеу

Өрттің себебі әлі де анықталған жоқ. Сол кездегі тергеушілер оның абайсызда тасталған темекіден болғанын болжады, бірақ басқалары өртқойлыққа күдіктенді. 1950 жылы, басқа өртқойлық қылмыстары бойынша тергелген кезде, өрт кезінде жасөспірім болған Роберт Дейл Сеги (1929–1997) өртті өзі қойғанын мойындады. Ол бұл қылмыс үшін сотталған жоқ және кейіннен мойындауын қайтарып алды. Цирк қаржылық шығындарға толық жауапкершілікті қабылдаса да, апаттың өзіне жауапкершілікті мойындамады. 1944 жылдың соңында айыпталып сотқа тартылған бес адамның төртеуі кінәлі деп танылды. Төрт адам түрмеге кесілгенімен, олар циркпен бірге келесі аялдамасы – Флорида штатының Сарасота қаласына барарға және апаттан кейін компанияны қайта құруға көмектесуге рұқсат алды. Олар сотталғаннан кейін көп ұзамай толық түрде кешірілді. Олардың бірі, Джеймс А. Хейли, 24 жыл бойы АҚШ Өкілдер палатасында қызмет етті.

Сегидің мойындауы

1950 жылы Огайо штатының Цирклвилл қаласынан Роберт Дейл Сеги полициямен сұхбаттасу кезінде өрттің шығуына өзі кінәлі екенін айтты. Сұхбаттан кейін Сеги цирктегі өртті, сондай-ақ бірнеше басқа өрттерді және жастығынан бері бірнеше адамды өлтіргенін мойындаған мәлімдемеге қол қойды. 1950 жылдың қараша айында Сеги Огайода өрт сөндірумен байланысы жоқ қылмыс үшін сотталды және 44 жылға бас бостандығынан айырылды. Бірақ Хартфорд тергеушілері оның мойындауына күмән келтірді, себебі оның психикалық ауруларының тарихы болған және өрт орын алған кезде оның Коннектикут штатында болғаны дәлелденбеді. Коннектикут шенеуніктеріне оның қылмысы олардың штатында болғандықтан, тіпті Сегиді сұраққа алуға да рұқсат берілмеді. Осыдан кейін цирк Хартфорд шенеуніктерімен толық қаржылық жауапкершілікті қабылдау және қала талап еткен залапты төлеу туралы келісімге келді. 1954 жылға қарай цирк талаптарын жолдаған 600 құрбан және олардың отбасыларына шамамен 5 миллион доллар төледі. Өрт болған сәттен бастап, осы талаптарды өтеу үшін цирктің барлық табысы жинақталды.

Салдары

Өртке куә болғандардың көпшілігі содан бері цирктерден қашып жүрсе, енді біреулері қайта келді. 2004 жылдың мамырында Дороти Карви мен оның ұлы Тайге Ринглинг Брос компаниясынан XL орталығындағы қойылымға отбасы үшін тегін билеттер алды. Дороти Карви үшін бұл өрттен кейін циркке барған алғашқы рет болды. «Хартфорд Курант» газеті олардың сапары туралы, сондай-ақ 1944 жылы олармен болған оқиғаны жариялады. 2002 жылы Хартфорд циркінің өртенуіне арналған ескерткіш қоры құрылып, өртте қаза болғандарға мәңгілік ескерткіш орнату мақсаты көзделді. Ескерткіштің негізі 2004 жылдың 6 шілдесінде өрт болған жерде салынды. Ringling Bros. and Barnum & Bailey өзінің соңғы туры аясында Хартфордқа келіп, 2017 жылдың 30 сәуірінде соңғы қойылымын көрсетті.

Дәйексөздер мен қосымша оқулар

(Көзімен көргеннің куәлігі.)