Кіріспе

Күнделікті ағаш түрлері

Callitropsis nootkatensis, бұрын Cupressus nootkatensis (синонимдері: Xanthocyparis nootkatensis, Chamaecyparis nootkatensis) – Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалау аймақтарына тән, кипарис тұқымдасына жататын ағаш түрі. Бұл түрге көптеген халықтық атаулар бар, мысалы: Нотка кипарысы, сары кипарыс, Аляска кипарысы, Нотка балқарағайы, сары балқарағай, Аляска балқарағайы және Аляска сары балқарағайы. Tүрлік атау nootkatensis, осы түрдің Канаданың Ванкувер аралының батыс жағалауындағы Ноотка шығанағынан шыққандығына байланысты қойылған. Екі аймақ та Нуу-ча-нульт халықтарының есімімен байланысты ескі еуропалық Ноотка атауымен аталған.

Сипаттама

Callitropsis nootkatensis – биіктігіне дейін өсетін, ерекше жағдайда диаметріне жететін мәңгі жасыл конус тәрізді ағаш. Қабығы жұқа, тегіс және жас кезінде қызғылт түсті, кейін қабыршақталып, сұрға айналады. Кейбір мысалдары 3000 жылдан астам өмір сүруі мүмкін. Callitropsis nootkatensis – гибридтік Лейланд кипарисінің ата-аналық түрлерінің бірі; екінші ата-анасы, Монтерей кипарисі (Hesperocyparis macrocarpa), бұрын Cupressus туысына жатқызылған, бірақ Солтүстік Американың Hesperocyparis кладында, ол филогенетикалық тұрғыдан C. nootkatensis-ке жақын екені анықталды. 1841 жылы жапырақтарының пішіні Chamaecyparis-ке тән жалпақ шоғырлар түрінде болуына байланысты Chamaecyparis туысына көшірілді, бірақ көптеген (бірақ барлық емес) Cupressus түрлерінен ерекшеленеді. Дегенмен, бұл жағдай конустардың морфологиясы мен фенологиясына сәйкес келмейді, олар Cupressus-ке көбірек ұқсайды және бір жылдың орнына екі жылда піседі. Gadek және авторлар тобы жариялаған генетикалық деректер оны Cupressus туысына қайтаруды және Chamaecyparis-тен шығаруды нығайтты. Farjon және авторлар тобы (2002) оны жаңадан ашылған Вьетнам алтын кипарисімен (Xanthocyparis vietnamensis) бірге жаңа Xanthocyparis туысына көшірді; бұл түр Nootka кипарисіне өте ұқсас және осы классификацияны қолдауға көптеген аргументтер бар, себебі олар Chamaecyparis-ке жатпаса, Cupressus-ке де толық сәйкес келмейді. Little және авторлар тобы қосымша деректермен бұл байланысты растады және бұрынғы номенклатуралық комбинацияның Callitropsis туысында болғанын көрсетті, яғни Callitropsis nootkatensis (D. Don) Oerst., 1864 жылы жарияланған, бірақ кейінгі авторлар назардан тыс қалдырған. Little және авторлар тобы. 2010 жылы Мао және авторлар тобы егжей-тегжейлі молекулалық талдау жасап, Nootka кипарисін Cupressus туысына қайта орналастырды. Бұл мәселе дау тудырды, себебі бұл түр монофилетикалық субтуысты құрайды, бірақ Гимнопермдер дерекқоры оның Callitropsis nootkatensis ретінде монотиптік туысты құрайтынын ұсынды. 2021 жылы Stull және авторлар тобы жүргізген молекулалық зерттеу осы түрдің Callitropsis туысына жататынын және оның Hesperocyparis туысына жақын екенін көрсетті. Екеуін де қамтитын клад Ксантоципарис туысына (тек Вьетнам алтын кипарисін қамтиды) жақын екені анықталды, ал үш туысты қамтитын клад Juniperus және Cupressus sensu stricto кладына жақын екені анықталды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы жағалау тауларының ылғалды аймақтарында өседі, оның ішінде Каскад тауларында, Алясканың Кеней түбегінен Калифорнияның солтүстігіндегі Кламат тауларына дейін. Ол Thuja plicata (батыс қызыл кедрі) жеткен биіктіктен жоғарырақ, кейде круммхолц пішінде, тіпті өте тасты жерлерде (Калифорния мен Орегон шекарасының жанында) кездеседі. Бұл түрдің ареалының 7% астамында өлім-жітім байқалды, бұл солтүстік-шығыс Аляскадан оңтүстік Британдық Колумбиясына дейін шамамен 10 градус ендікке таралады. Температураның жоғарылауы және қар қалыңдығының азаюы салдарынан болашақта өлім-жітімнің күрт өсуі мүмкін. АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі түрді қауіптің алдында тұрған немесе жойылуға жақын түр ретінде жариялауды қарастырып жатыр.

Қолданылуы

Нотка кипарысы Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтар тарапынан, басқа бір кипарис – Тхья пликата (батыс қызыл кедрі) сияқты, кеңінен қолданылады. Батыс қызыл кедрінің ағашы мен ішкі қабығы үйлер мен каноэлер сияқты ірі жобаларға артықшылық берілгенімен, Нотка кипарысының мықтырақ ішкі қабығы кішірек кемелер мен ыдыстарға, оның ішінде каноэ ескекшелері мен себеттерге, сондай-ақ киім мен көрпелерге арналған жіпке қолданылды. Бұл ағаш өте құнды қасиеттерге ие, сондықтан ол Батыс жағалауындағы ең ізделісті отын көздерінің бірі болып табылады. Ол қатты қызып, ұзақ уақыт бойы ыстық күлдерді сақтайды. Ағаш өлгеннен кейін де 100 жылға дейін отын ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Құрылыс

Ағаштың әртүрлі физикалық қасиеттері оны жалпы құрылыс және кеме жасау салаларында қолдануға қолайлы материал етеді.

Жергілікті мәдениетте

Нотка халықтарының арасында Хескиахт тайпасының аңызы Нотка кипарисінің пайда болуын баяндайды. Аңыз бойынша, қарға жағажайда балық кептіріп жатқан үш қызға кездеседі. Ол әйелдерден жалғыздықтан немесе аюлардан, қасқырлардан және басқа жануарлардан қорқа ма екендерін сұрайды. Әрбір әйел "жоқ" деп жауап береді. Бірақ соу туралы сұрағанда, әйелдер соудан қорқатынын айтады. Мұны естіген арамқұс орманға жасырынып, соуылдайды. Қорқып кеткен әйелдер тауға қарай қашады, бірақ шаршағанда Нотка кипарисіне айналып кетеді. Нотка халқының айтуынша, осыдан Нотка кипарисі тау беткейлерінде өседі, сондай-ақ оның қабығы әйел шашындай жұмсақ, ал жас діңгегі әйел денесі сияқты тегіс болады. Тлингит мәдениетінде Нацилан туралы әңгімеде Нотка кипарисінен әлемдегі алғашқы қасқыр киті қалай жасалғаны суреттеледі.