Инка империясының сапы Уаскар

Кіріспе

Сапа Инка Инка империясының 1527-1532 жылдары аралығында Хуаскар Инка (кечуа: Waskar Inka), сондай-ақ Гуаскар болды.

Өмірбаян

Оның есімінің шығу тегі белгісіз. Бір әңгіме бойынша, Хуаскар туған күніне арналған зор алтын тізбекпен аталған. "Хуаска" деген сөз кечуа тілінде "тізбек" деген мағынаны білдіреді. Әкесі "тізбек" ханзадаға лайықты есім деп ойламағандықтан, есімнің соңына "r" әрпін қосып, "Хуаскар" деп атады. Тағы бір әңгімеде оның есімі туған жері – Хуаскарпатадан шыққан делінеді. Хуаскардың мұрагерлікке тағайындалуына қатысты нақты оқиғалар белгісіз. Қайшылықтағы топтар және испандық шежірешілердің баяндамалары азаматтық соғыстың жеңімпаздарынан шыққандықтан, болған оқиға туралы әртүрлі нұсқалар бар. Хуайна Капак нәресте Ниньан Куйочиді бірінші мұрагері деп атағанмен, көздер баланың алдымен қайтыс болғаны, жағымсыз болжамға байланысты қабылданбағаны, тіпті Хуайна оны тағайындауды растауды сұрағанда есімдемегені туралы әртүрлі пікірлер білдіреді. Қалай болғанда да, екінші үміткер сұралды және көздер қайтадан келіспеді. Ол Хуаскардың туған інісі Атауальпаны атаған болуы мүмкін, бірақ ол бас тартқан, немесе Хуаскарды өзі тағайындаған, немесе тіпті дворяндар Хуаскарды ұсынған. Шындық қандай болса да, Хуаскардың билікке өтуі және оған байланысты туған дау-дамай Хуаскар (Кускодағы топ тарапынан император етіп тағайындалған) мен Атауальпа (солтүстіктегі Хуайнамен байланысты басшылар қолдаған) арасындағы азамат соғысына әкелді. Хуаскар мен Атауальпа арасындағы азамат соғысы туралы мәлімет берген испандық шежіреші Хуан де Бетанзос Хуаскардың зұлымдығын сипаттайды. Алайда, бұл өте жақпарулы баяндама, өйткені Бетанзостың әйелі, оның көптеген жазбаларының негізі болған куәліктері, бұрын Атауальпаға үйленген. Бетанзос Хуаскардың өзіне ұнаған әйелдерін қарауындардан қалай тартып алғанын айтады. Көбірек маңызға иесі, ол бұрынғы Инкалардың жерлерін де, Күн жерлерін де тартып алды. Инка қоғамында бұрынғы қайтыс болған Инкалардың жерлері олардың құдайға сыйынғандарына қолдау көрсету үшін олардың үй шаруашылығының бір бөлігі болып сақталды. Сол сияқты, Күнге сыйынғандарға да жерлер бөлінді. Осылайша, Хуаскардың оларды тартып алуы Инка дініне деген құрметсіздігі мен сезімталдығын көрсетті. Содан кейін Хуаскар Атауальпаға соғыс жариялады. Соғыс кезінде Писарро келген кезде Атауальпаның үстемдігі анық болды. Алайда, Писарроның жеңіске жетуіне ішкі соғыс да себеп болды. Біріншіден, Инка әскерлері азамат соғысынан әлсіреген. Екіншіден, Хуаскардың тойлауларында және Атауальпаның тұтқындалуы кезінде Куско провинциясының (Хуаскарға адал) тойлауларындағы біртілдіксіздік осыны көрсетеді. Сонымен қатар, Атауальпа Хуаскарды өлтірді, осылайша ол Пизарроға өзінің босатылуы үшін ұсынғаннан гөрі көп алтын төлемін ұсына алмайды. Атауальпа былай деді: "Менің бауырлым өзі үшін сонша алтын-күміс қайдан табады? Оны өлтіріп, менің билікте қалғанымда екі есе көп берер едім".

The origin of his name is uncertain. One story is that Huáscar was named after a huge gold chain that was made to mark the occasion of his birth. "Huasca" is Quechua for "chain." Because his father did not think "chain" was an appropriate name for a prince, he added an r to the end of the name to make "Huáscar". Another story is that his name is from his birthplace, Huascarpata. The actual events that brought about Huáscar's succession are unclear. Conflicting factions and the fact that the Spanish chroniclers' accounts stemmed from the winners of the ensuing civil war led to conflicting versions of what actually happened. Thus, although Huayna Capac named the infant Ninan Cuyochi as his first heir, sources differ as to whether the boy died first, was unacceptable because of an unfavorable divination or even if Huayna simply forgot that he had named him when asked to confirm the nomination. In any event, a second choice was requested and again sources vary. He may have named Huáscar's half brother Atahualpa who then refused or named Huáscar himself or perhaps even the nobles put forward Huáscar. Whatever the truth, the result of Huáscar's accession and the dispute over it before and after led to civil war between Huáscar (made emperor by a faction based in Cuzco) and Atahualpa (backed by leaders who were based in the north with Huayna). The Spanish chronicler Juan de Betanzos who provided information pertaining to the Huáscar Atahualpa civil war, outlines Huáscar's tyranny. It is, however, a very biased account, as Betanzos' wife, on whose testimony much of his chronicle is based, was previously married to Atahualpa. Betanzos outlines how Huáscar would seize his lords' wives if they took his fancy. More importantly, he seized both the Lands of the Previous Incas and the Lands of the Sun. In Inca society, the lands of previous dead Incas remained part of their household to support their divine like cult. Similarly lands were reserved for the worship of the Sun. Thus, Huáscar's seizure represented his disrespect and insensitivity for Inca religion. Huáscar then declared war on Atahualpa. The war had Atahualpa in the clear ascendancy on Pizarro's arrival. However it was partly because of ongoing civil war that Pizarro was able to triumph. Firstly, the Inca armies were depleted from the civil war. Secondly, disunity can be demonstrated by Huáscar's celebrations and in the celebrations of the province of Cuzco (loyal to Huáscar) at Atahualpa's capture. Furthermore, Atahualpa had Huáscar killed so that he was not in a position to offer Pizarro a larger ransom of gold than Atahualpa was offering for his own release. Atahualpa stated: "How shall my brother get so much gold and silver for himself; I would give twice as much as he can, if they would kill him and leave me as lord."