Кіріспе
Juniperus virginiana, сондай-ақ шығыс қызыл кедр, қызыл кедр, Виргиния кедрі, шығыс кедрі, қызыл кедр және басқа да жергілікті атаулармен белгілі, Солтүстік Американың шығысында, Канаданың оңтүстік-шығысынан Мексика шығанағына және Ұлы жазықтардың шығысынан тараған кедр түрі. Оны Thuja occidentalis (шығыс ақ кедрі) түрімен шатастыруға болмайды.
Juniperus virginiana, also known as eastern redcedar, red cedar, Virginian juniper, eastern juniper, red juniper, and other local names, is a species of juniper native to eastern North America from southeastern Canada to the Gulf of Mexico and east of the Great Plains. It is not to be confused with Thuja occidentalis (eastern white cedar).
Сипаттама
Juniperus virginiana – тығыз, баяу өсетін қылқан жапырақты мәңгі жасыл ағаш, конустық немесе субцилиндрлі тәжді, нашар топырақта бұта болып қалуы мүмкін, бірақ әдетте биік, диаметрі қысқа, сирек биіктігі мен диаметрі жетеді. Батыс Вирджиниядан табылған ең ескі ағаштың жасы 940 жылды құрады. Қабығы қызғылт қоңыр, талшықты және тар жолақтарға бөлініп жатады. Жапырақтары екі түрлі: өткір, жас жапырақтар ине тәрізді, ұзындығы және ересек жапырақтар қабықша тәрізді, тығыз жабысқан, ұзындығы; олар қарама-қарсы екі-үшті жұптарға немесе кейде үштен тұратын шоғырларға орналасқан. Жас жапырақтары 3 жасқа дейінгі жас өсімдіктерде және ересек ағаштарда көлеңкеде шашыраңқы бұтақтар түрінде кездеседі. Тұқымдық конустар ұзын, жидек тәрізді, қою күлгін-көк түсті, ақ балауыз жабынымен жабылған, жалпы аспан-көк түс береді (бірақ балауыз көбінесе сүртіліп қалады); олар бірден үшке дейін (сирек төртке дейін) тұқымды қамтиды және тозаңданудан кейін 6-8 айда піседі. Жүніш жемісі көптеген құстар үшін қыста маңызды тағам болып табылады, олар қанатсыз тұқымдарды таратуға көмектеседі. Тозаңдық конустар ұзындығы және ені, қыстың соңында немесе көктемнің басында тозаңды шашады. Ағаштар көбінесе екі үйлі болады, тозаңдық және тұқымдық конустар бөлек ағаштарда орналасқан, Флориданың орталық бөлігіне дейін оңтүстікте және Техастың оңтүстік-шығысына дейін таралған. Конустары кішкенірек, жапырақтары ұшында дөңгелектелген, қабығы қызғылт қоңыр түсті. Кейбір авторлар оны төменгі деңгейдегі түрше ретінде қарастырса, ал басқалары оны жеке түр ретінде қарастырады.
Экология
Шығыс қызыл кедрі – пионер түр, яғни бұзылған жерлерді қайта қалпына келтіретін алғашқы ағаштардың бірі. Бұл түр пионер түрлер арасында ерекше ұзақ өмір сүреді, 900 жылдан астам өмір сүру мүмкіндігі бар. Ол көбінесе далаларда, ескі жайылымдарда немесе әкқос төбелерде, көбінесе автомобиль жолдарының бойында және жаңадан салынған құрылыс алаңдарының жанында кездеседі. Шығыс қызыл кедрі климаттық және топырақ жағдайларының кең ауқымында өседі. Ағаштың тамыр жүйесі талшықты, жапырақтары аз болғандықтан, ол құрғақшылыққа төзімді. Ол құрғақ, тасты топырақтан, азық заттары аз жерлерден бастап, ылғалды аллювиалды топыраққа дейін кездеседі. Алайда, Шығыс қызыл кедрі мұндай бай, ылғалды жерлерде жылдам өсетін, көлеңкеге төзімді жапырақты ағаштармен күшейтілген бәсекеге байланысты ешқашан басым болмайды. Өзінің табиғи ареалынан тыс жерлерде ол инвазивті түр болып саналады және тіпті өз ареалы ішінде де агрессивті болуы мүмкін. Ол отқа төзімсіз және бұрынғыда мерзімді орман өрттерімен бақыланатын. Жерге жақын орналасқан төменгі бұтақтары отқа оңай тұтанады және бүкіл ағашқа оттың таралуына мүмкіндік береді. Далаларға тән, аз қарқынды өрттерден шөптесін өсімдіктер тез қалпына келеді, бұл ағаштардың таралуын шектеуге көмектеседі. Далалардың қалалануымен, жолдар, егістіктер және басқа да өртке қарсы кедергілер өрттерді тоқтатты, бұл *J. virginiana* және басқа да ағаштардың кеңеюіне жағдай жасады. Бақыланбаса, ағаштар шөптесін алқаптарға зиянды және кесу мен бақырылған өрттер арқылы белсенді түрде жойылуда. Ағаштар өте тез тұтанады, ал 2005 және 2006 жылдары құрғақшылыққа ұшыраған Оклахома мен Техастағы орман өрттерінің жылдам таралуына тығыз орналасқан ағаштар кінәлі деп есептеледі. Ұлы жазықтарда қызыл кедрдің санының артуы жазықтың экожүйесін өзгертеді: аймақтың құс түрлерінің көпшілігі ағаш жамылғысы 10 пайыздан асқан жерлерде кездеспейді, ал көптеген кішкентай сүтқоректілер ағаш жамылғысы 30 пайыздан асқан жерлерде кездеспейді. Шығыс қылқан жапырағы бәсекелес шөптерден айырмашылығы, көмірқышқыл газ деңгейінің артуынан пайда көреді. Көптеген шөптер C4 өсімдіктері болып табылады, олар фотосинтез үшін жауапты RuBisCO ферментінің тиімділігін арттыру үшін өздерінің түйіршік қабықтарында CO2 деңгейін шоғырландырады, ал қылқан жапырақтылар C3 өсімдіктері болып табылады, олар қоршаған ортаның табиғи CO2 концентрациясына сүйенеді (және одан пайда ала алады), бірақ олар CO2-ні бекітуде жалпы алғанда тиімділігі төмен. *J. virginiana*-ның далалық экожүйелерге тигізетін өзгерістеріне жайылымдардағы жемшөптік өсімдіктермен бәсекелесуі жатады. Төменгі бұтақтары мен кең негізі жердің едәуір бөлігін алып жатыр. Жапырақтарының қалыңдығы жарықтың көп бөлігін бұғаттап, сондықтан ағаш астында өсімдіктер өсуі қиын. Құлаған инелер топырақтың pH деңгейін көтереді, оны сілтілі етеді, бұл фосфор сияқты қоректік заттарды ұстап тұрады, өсімдіктерге оларды сіңіруді қиындатады. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, *Juniperus virginiana* орманның жайылымдарды алмастырған жерлеріндегі саны статистикалық тұрғыдан елеусіз төмендеуден елеулі өсімге дейін өзгеруі мүмкін.
Ағза өрісі
Juniperus virginiana var. virginiana-ның гүлінің тозаңы белгілі бір аллерген. Аталған түрі Солтүстік Американың шығысында, Мексиканың солтүстігінде табиғатта өседі, тозаң көктемнің әртүрлі кезеңдерінде шығады, ендік және биіктікке қарай өзгеріп отырады.
Қолданылуы
Иісімен ерекше, ұсақ түйіршікті, жұмсақ, морт, өте жеңіл, қызғылт-қоңыр қызыл түсті жүрек ағашы өте берік, тіпті топырақпен тікелей жанасқанда да. Шіруға жоғары төзімділігінің арқасында көбінесе қоршау бағаналары ретінде қолданылады. Халық арасында бұл ағаштан жасалған киім шкафтары мен сандықтарды "кедр шкафтары" және "кедр сандықтары" деп атайды. Дұрыс өңделген жағдайда, одан ағылшынның ұзын, жалпақ және американдықтардың жүнді арқалықтарын жасауға болады. Бұл ағаш "шығыс қызыл кедрі" және "ароматты кедр" деп сатылады. Жүрек ағашының ең жақсы бөліктері қарындаш жасауға қолайлы ағаштардың санатында, бірақ 1940 жылдарға қарай оның қоры мөлшері азайып, оның орнын хош иісті кедр басты. Жемістерінен де D-лимоненді көп мөлшерде қамтитын эфир майы алынады. Жапырақтары мен бұтақтарынан алынатын майдың негізгі құрамында сафрол мен лимонен болады. Шағын қосылыстардың бірі – алкалоид емес уытты лигнан, подифиллотоксин. Американың жергілікті тайпалары бұрынғы кезде тайпалық аң аумақтарын белгілеу үшін арша ағашынан жасалған бағаналарды пайдаланған. Француз саудагерлері осы бағаналардың қызғылт түсіне байланысты Луизианадағы Батон-Руж қаласын "қызыл таяқ" деп атаған. Кейбір халықтар оны әлі де салт-дәстүрлік рәсімдерде қолданады. Иллинойс штатының батысындағы Колумбқа дейінгі Миссисиппи мәдениеті салған Кахокия Вудхендж ағаш шеңберлері шығыс аршасының массивті бұтақтарынан тұрғызылған. Мұндай шеңбердің бірі, Вудхендж III, шамамен 1000 жылға дейін салынған деп есептеледі, оның диаметрі 410 фут (125 метр) және 48 бағанасы бар, ал ортасында 49-шы бағана орналасқан. Көптеген американдық мәдениеттерде шығыс аршасының түтіні, емдеу рәсімі сияқты шараларды өткізу алдында зұлым рухтарды қуады деп сендіреді. 1930 жылдардағы шаңды құрғақшылық кезінде Прерия штаттарының орман шаруашылығы жобасы фермерлерді АҚШ-тың Ұлы жазықтарында шығыс аршасынан жел тоқтату белдеулерін отырғызуға ынталандырды. Бұл ағаштар қиын жағдайларда да жақсы өседі. Құрғақшылыққа және суыққа төзімді, тасты, құмды және сазды топырақта жақсы өседі. Ағаштардың арасында бәсекелестік аз болғандықтан, оларды қатарлап тығыз отырғызуға болады, осылайша олар толық биіктікке жетеді және қысқа мерзімде берік жел тоқтату белдеуін құрайды. Бағбандыққа арналған бірнеше сорттар таңдалған, олардың ішінде 'Canaertii' (тар конустық; әйел), 'Corcorcor' (тығыз, тік тәжді; әйел), 'Goldspire' (сары жапырақты тар конустық) және 'Kobold' (құлжын) бар. Бұрын осы түрге жатқызылған кейбір сорттар, атап айтқанда 'Skyrocket', шын мәнінде J. scopulorum сорттары болып табылады. Арканзас, Миссури және Оклахома Озаркс тауларында шығыс аршасы көбінесе Рождестволық ағаш ретінде қолданылады. Бұл диктофондар үшін блоктар жасау үшін ең көп қолданылатын ағаш. Оның ылғалды жақсы сіңіруі, ылғалданғанда аз кеңеюі (сондықтан диктофонның басын жарылмайды) және жеңіл антисептикалық қасиеттері сияқты оны осы мақсатқа ерекше қолайлы ететін көптеген қасиеттері бар. Шығыс қызыл кедрі жел тоқтату белдеуі ретінде және топырақ эрозиясын бақылау үшін тиімді саналады. Қиыршық еменді ағаштардың тығыз мәңгі жасыл жапырақтары оны желден қорғану үшін өте қолайлы етеді. Ағаштың кең тамыр жүйесі құрғақшылыққа төзімділігін қамтамасыз етеді және құрғақ, желді жағдайларда қоршаған жердің беткі қабатын сақтап қалуға көмектеседі.