Кіріспе
Компанияларға өте жеңіл салық салынатын елдің аумағы – еркін экономикалық аймақтар (ЭЭА), еркін экономикалық аумақтар (ЭЭА) немесе еркін аймақтар (ЭА). Бұл, әртүрлі елдердің сауда және коммерция әкімшіліктері белгілейтін арнайы экономикалық аймақтар (ЭАА) класы болып табылады. Бұл термин экономикалық белсенділікті ынталандыру мақсатында компанияларға өте төмен немесе тіпті салық салынбайтын аймақтарды көрсету үшін қолданылады. Салық салу қағидалары мен баждар әр елдің заңнамасымен анықталады. Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) субсидиялар мен теңдестіру шаралары жөніндегі келісімінде еркін аймақтардың талаптары мен артықшылықтары туралы мәліметтер бар. Кейбір арнайы экономикалық аймақтар еркін порттар деп аталады. Олар кейде тарихи тұрғыдан қолайлы кедендік регламенттермен қамтамасыз етілген, мысалы, Триест еркін порты.
Free economic zones (FEZ), free economic territories (FETs) or free zones (FZ) are a class of special economic zone (SEZ) designated by the trade and commerce administrations of various countries. The term is used to designate areas in which companies are taxed very lightly or not at all to encourage economic activity. The taxation rules and duties are determined by each country. The World Trade Organization (WTO) Agreement on Subsidies and Countervailing Measures (SCM) has content on the conditions and benefits of free zones. Some special economic zones are called free ports. Sometimes they have historically been endowed with favorable customs regulations, such as the free port of Trieste.
Анықтама
Анықтама мағынасы бойынша түсінілуі керек. Кедендік рәсімдерді жеңілдету және үйлестіру туралы халықаралық конвенция (Қиото конвенциясының жаңартылған нұсқасы) «еркін аймақтар» терминін қолданады, оны жаңартылған конвенция «Келісім жасасушы тараптың аумағының бір бөлігі ретінде қарастырады, онда әкелінген тауарлар импорттық баждар мен салықтар тұрғысынан, көбінесе кедендік аумақтан тыс деп есептеледі».
Тарих
Арнайы экономикалық аймақтың алғашқы түрі еркін порттар болды, олар тарихи түрде тиімді кедендік регламенттермен қамтамасыз етілген. Қазіргі заманда еркін порт – арнайы экономикалық аймақтың нақты бір түрін білдіреді, мысалы, LADOL. Әлемдегі барлық "еркін порттар" тиісті мемлекеттердің рұқсатымен жұмыс істеді, бірақ Триест еркін порты ерекше жағдайға ие болды. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 16-шы қаулысы (1947 жылғы 10 қаңтар) мен Италиямен бейбітшілік шартына қол қою (1947 жылғы 10 ақпан, 1947 жылғы 15 қыркүйекте ратификацияланды) арқылы ол аумақтық тұрғыдан Біріккен Ұлттар Ұйымының егемендігіне берілді. VIII қосымшаның 3-бабының 2-тармағында былай делінген: "Ешбір мемлекеттің эксклюзивті юрисдикциясына бағынған еркін портта арнайы аймақтар құру, еркін аумақ пен еркін порттың мәртебесіне қайшы келеді". Мысалы, БҰҰ-ның Триест еркін портының аумақтық шегінен тыс аймақтарында "Италияның порттар туралы заңы" қолданылмады, нәтижесінде барлық аумақтық жеңілдіктер күшін жойды. 1954 жылы Триест еркін аумағы таратылып, көрші елдер Италия мен Югославияға берілді.
Қылмыстық мақсатта пайдалану
2020 жылы Еуропалық Одақ «сыбайлас жемқорлықтың, салықтан қашудың және қылмыстық әрекеттің жоғары деңгейіне» жауап ретінде еркін порттар мен аймақтарда күдікті қызметтерді анықтау және хабарлау үшін жаңа, қатаң ережелерді енгізді, ал келесі жылы қосымша тексеру жүргізілуі жоспарланған. Еуропалық Парламент еркін порттарға деген сұраныстың өсуі жаһандық салықтан қашуға қарсы күрестің нәтижесі болуы мүмкін деп санайды. Еуропалық Комиссияның баяндамасында еркін порттар өнер, құнды тастар, антиквариат, алтын және шарап сияқты қолма-қол ақшаға балама активтерді сақтау үшін танымал екені, сондай-ақ көптеген тәуекелдерді тудыратыны айтылды: жалған тауарларды әкелуге және жүк пен құжаттарды өзгертуге мүмкіндік беру, содан кейін кедендік рәсімдерсіз қайта экспорттау, тауарлардың шығу тегі мен сипатын, сондай-ақ олардың жеткізушісін жасыру. Комиссияның мәліметінше, олар сондай-ақ есірткі саудасы, заңсыз піл сүйегі саудасы, адам сату, ҚҚС алаяқтығы, сыбайлас жемқорлық және ақшаны жылысу үшін де пайдаланылады. «Қылмыстық топтарға тиесілі заңды бизнес ақшаны жылысудың маңызды құралы болып табылады. Еркін порттар клиенттердің жеке басын және қаржылық операцияларын жеке банктер сияқты қорғайтын мекемелер ретінде қарастырылады». Мысалы, Комиссия Швейцария билігінің 2016 жылы Женеваның еркін портында сақталған Таяу Шығыстан тоналған мәдени мұраларды тәркілегенін атап өтті. Еркін порт жүйесі халықаралық өнер қылмысына көмектеседі және ұрланған өнер туындыларының ондаған жылдар бойы сақталуына мүмкіндік береді деп айыпталады. Еркін порттардың қатаң емес реттелуі қылмыскерлерге құпия түрде әрекет етуге мүмкіндік береді. Еркін порттар қылмыстық активтердің нақты иелерін жасыру арқылы ақшаны жылысу мен салықтан қашуға көмектеседі, бұл билік органдарының қылмыстық табыстарды іздеуіне және салықтарды қайтаруына кедергі келтіреді.