Кіріспе

Максен шайқасы (20 қараша 1759) – Үшінші Силезия соғысының (Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі) кезінде Саксония электоратында болған шайқас. Оның нәтижесінде пруссиялық корпус тұтқынға алынды. Фридрих Аугуст фон Финк (Фридрих Ұлының генералдарының бірі) басқаратын 14 000 сарбаздық пруссиялық корпус Дрезден мен Богемиядағы австрия армиясының байланыс жолдарына қауіп тудыру үшін жіберілді. 20 қараша 1759 жылы фельдмаршал граф Даун 40 000 сарбаздық әскерімен Финктің жеке корпусына шабуыл жасап, оны жеңді. Келесі күні (21 қараша) Финк капитуляциялауға шешім қабылдады.

Өмірбаян

Өткен жылдардағы жеңістерден кейін 1759 жылы Пруссия Корольдігінің күштері үшін бірқатар ауыр сәтсіздіктер тіркелді, олар Габсбург монархиясы, Киелі Рим империясы, Франция Корольдігі, Ресей империясы және Швеция сияқты көптеген жаулардың коалициясына қарсы үздірілмейтін күресте болды. Әскерлерінің тозуына байланысты Пруссия королі Фридрих II қарсыластарының қимылдарын болжау стратегиясынан бас тартуға мәжбүр болды, бұл стратегия оған бұрыннан әдетке айналған еді. Оның орнына, ол жау басып алған аумақтарға шабуыл жасаудың орнына, қорғаныс тактикасын ұстануға тырысты, бұл әсіресе Австрия және Ресей армияларының бірігіп, күшін біріктіруіне жол бермеуге бағытталған еді. Алайда, монархтың бұл әрекеті күтілген нәтижені бермеді: 23 шілдеде генерал Карл Генрих фон Ведель басқаратын пруссиялық армия Кайдағы шайқаста жеңіліске ұшырады. Ал 12 тамызда Ресей генералы Петр Салтыковтың әскері Силезияда Австрия маршалы Эрнст Гидон фон Лаудонның жасақтарымен қосылды және Кунерсдорф шайқасында Фридрих II-ге ойсыратып жеңіліс сыйлады. Кунерсдорфтағы жеңіліс пруссиялық армияны жартылай қиратты және Берлинге жол ашты, бірақ одақтастар осы мүмкіндікті пайдалана алмады: орыстар ауыр шығынға ұшырады және бірқатар сәтсіз маневрлерден кейін Салтыков өз күштерін Польшадағы тұрақтарына қайтарды, Лаудонның австриялықтарын жалғыз қалдырды, олар кейін Силезиядан да шығып кетті. Осы уақытта, Австрия-Ресей күштері Фридрихпен Силезияда бетпе-бет келген кезде, маршал Леопольд Йозеф Граф Даун басқаратын екінші австриялық армия соғыстың басынан бері пруссиялықтар басып алған Саксония электоратының жерлерінде, Пруссияның Генрих ханзадасы басқаратын күштерге қарсы операция жүргізді. Австриялықтар бастапқыда 6 қыркүйекте Саксония астанасы Дрезденді басып алып, үстемдікке ие болды, бірақ 25 қыркүйекте Генрих ханзада Хойерсверда шайқасында австриялық отрядты жеңіп, қарсы шабуыл жасады. Богемиямен байланыс жолдары қауіпті ахуалға түскендіктен, Даун оңтүстікке шегінуге бұйрық берді, бірақ Дрезденді бақылауда ұстап тұрды. Ресейліктердің Силезиядан шығып кеткенін растаған Фридрих, ағасын қолдау үшін Саксониядағы күштерін қайта жинады және 13 қарашада олармен қосылды. Саксония жерлері пруссиялықтар үшін маңызды жабдықтау және жаңа сарбаздарды жинау ортасы болды. Маусымның салқынына қарамастан, Фридрих Даунды Богемияға қайтару және Дрезденді қайта бақылауға алу мақсатымен соғыс операцияларын жалғастыруға шешім қабылдады. Австриялықтарды Саксония астанасынан кетуге мәжбүр ету үшін, 15 қарашада Фридрих генерал Фридрих Август фон Финктің жасағын негізгі армиядан бөліп, Даунның тылына еніп, байланыс жолдарына қауіп төндіруге жіберді. Алайда, бұл қадам Финктің әскерін көп санды австриялық күштердің арасында оқшаулап, Даунды оларға шабуыл жасауға шақырды.

Шайқас

19 қарашада Финктің әскері шамамен 14 000 адамды құрады және Оре тауларының (Эрцгебирге) кішкентай аңғарында орналасқан Максен ауылына жетті; ал Даунның әскері тұманның қорғауымен Максеннің оңтүстік-батысындағы Диппольдисвальде қаласына жетті, генерал Антон Иосиф фон Брентано Симароли бастаған тағы бір австриялық әскер Витгендорф пен Трониц арасында, ал солтүстік-шығыста Дохнаны күзеткен Императорлық рейхсармияның бөлімдері орналасқан еді. Даунның 32 000 сарбазdan тұратын әскері түнгі жатқан орынға орналасса, Финк Максен төңірегіндегі төбелерде қорғаныс позициясын ұстады. 20 қараша күні таңертең Даунның австриялықтары Диппольдисвальдеден төрт колоннаға бөлініп Максенге бет алды, ал Брентано әскері де қалаға жетіп, оңтүстікке қарай жылжыды; жер мұздап, алғашқы қар жауғандықтан, атты әскер мен артиллерияның қимылы қиын болды. Даунның алғы шебі Рейнхардцгримма ауылының жанындағы прус сақшыларын кездестірді, олар Финктың бұйрығымен ауылдан шығып кетті; содан кейін австриялық гранадерлер қаланың артындағы төбелерге көтеріліп, артиллериясына прус қатарларының сол жағына шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Сағат 11:00-де екі тараптан да қарқынды оқ атылысы басталды, ол Даун шабуылды жаңартуға бұйрық бергенге дейін 45 минутқа созылды: бес австриялық гранадер батальоны Витгенсдорф және Максен қалаларының алдындағы төбелерге шабуыл жасады, оларды ұстап тұрған прус батальондарын жеңіп, Максенге дейін жетті. Осылайша прус әскерінің бүкіл сол қанаты оң қанатынан оқшауланып, солтүстікке қарай Шморсдорф ауылына қарай кері шегінуге мәжбүр болды. Темірде Брентаноның австриялық корпусы прус әскерінің оң қанатына қарсы тұрып, жаудың қатарын айналып өтуге келді; Финк қарсы шабуылда курасиерлерді жіберіп, оны тоқтатуға тырысты, бірақ прус атты әскері қиын жерге тап болды және олардың шабуылы австриялық жаяу әскерімен оңай жеңіліске ұшырады. Финк өзінің шатасқан бөлімдерін Шморсдорфқа жақын жинауға тырысты, ал Даун Брентано әскерімен сол жақта қайта байланысты; австриялықтар прус жаяу әскерін талқандаған жалпы шабуылды бастады, нәтижесінде жау бірнеше ту мен зеңбіректерді, сондай-ақ көптеген тұтқындарды қалдырды. Прус атты әскері қарсы шабуыл жасауға тырысты, бірақ олар австриялық драгун полкімен шабуылдалып, жойылды. Финк өзінің қалған күштерін бөлінген генерал Вунштің жасағымен Дохнадағы рейхсармия әскерімен кездесу үшін басқарып әкелді; прус әскері енді толығымен қоршауға алынды, ал австриялықтар жаулап алған төбелерде берік орнасып, түнде жаңа күштерді жеткізіп, нығайтты. Финк 21 қараша күні Шморсдорфтан шабуыл жасап, қоршаудан шығуға тырысуды жоспарлады, бірақ оның жаяу әскері қазірде құрып кеткен еді, соңында прус командирі австриялықтарға берілуге шешім қабылдады, ал оның атты әскері, Вунштің басшылығымен, император әскерінің қатарынан өтіп, майданнан қашуға тырысты. Даун прус әскерінің берілуін қабылдады, бірақ оны Вунштің атты әскеріне де таратуды талап етті, оны Финк өзінің басқаруынан бөлек корпус деп мәлімдеді; Вунштің курасиерлері үшін қашу жолын таба алмағанын білген Финк ақырында бүкіл әскерінің атынан капитуляцияға қол қоюға көндірілді.

Салдарлар

Финктің пруссиялық барлық әскері шайқаста жойылды, салдарынан 3000 адам қаза тауып, жараланғандармен бірге, ал 11000 әскери тұтқынға түсті; австриялықтардың қолға түскен олжасының ішінде 71 артиллериялық зеңбірек, 96 ту және 44 оқ-дәрі арбасы болды. Даунның күштерінің жеңісіне тек 934 адам шығын болды, оның ішінде қаза тапқандар мен жараланғандар бар. Максендегі жеңіліс Пруссия армиясының азайып бара жатқан қатарына тағы бір соққы болды және Фридрихті соншалықты ашуландырды, генерал Финк соғыстан кейін екі жылға түрмеге кесілді. Бірақ Даун жеңістің ешқандай артықшылығын пайдаланбады, тіпті шабуылдық маневрлер жасауға да тырыспады және 1759 жылғы әскери операциялардың аяқталуын белгілеп, Дрезден маңындағы қыстауға шегінді.