Күннерсдорф шайқасы: Жеті жылдық соғыстағы жеңіліс

Кіріспе

1759 жылғы Жеті жылдық соғыс шайқасы

Кунерсдорф шайқасы 1759 жылдың 12 тамызында Франкфурт-ан-дер-Одерден шығысқа қарай, Кунерсдорф (қазіргі Куновице, Польша) маңында өтті. Үшінші Силезия соғысының және Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі болған бұл шайқасқа 100 000-нан астам адам қатысты. Пётр Салтыков пен Эрнст Гидеон фон Лаудон басқарған одақтас әскері, 41 000 ресейлік және 18 500 австриялықтан тұрды. Бұл әскер Фридрих Ұлының 50 900 пруссиялық әскерін жеңді. Жергілікті жердің ерекшеліктері екі тарап үшін де шайқас тактикасын қиындатты, бірақ орыстар мен австриялықтар алғаш келгендіктен, екі кішкентай көлдің арасындағы жолды нығайтып, көптеген қиындықтарды жеңе алды. Олар Фридрихтің қауіпті тактикасын – еңкейтілген құрылымды (обликвиті ордер) бейтараптандырудың да жолын тапты. Фридрихтің әскері шайқастың басында үстемдікке ие болғанымен, оның шектеулі тыңшылық қызметі, одақтас әскерлердің күшті қорғанысқа дайындығымен бірігіп, орыстар мен австриялықтарға басымдық берді. Түске дейін, жауынгерлер шаршаған кезде, соғысқа қосылған жаңа австриялық әскерлер одақтастардың жеңісін қамтамасыз етті. Жеті жылдық соғыс кезінде Фридрихтің тікелей басқаруымен пруссиялық әскердің тәртіпсіздікке ұшырап тарап кеткен жалғыз жағдай осы болды. Осы жеңілістен кейін Берлин, жақын жерде орналасқандықтан, орыстар мен австриялықтардың шабуылына ашық қалды. Алайда, Салтыков пен Лаудон араздасуларына байланысты жеңістің артынан түспеді. Шайқастан кейін Фридрихтің бастапқы 50 000 әскерінен тек 3 000 сарбазы ғана қалды, бірақ көптеген сарбаздар бірнеше күн ішінде тарап, қайтадан әскерге қосылды. Бұл Ресей императрицасы Елизаветаның басшылығымен Ресей империясының соңғы табысы болды және Фридрих үшін ең ауыр жеңіліс есебінде танылды.

Жеті жылдық соғыс

Жеті жылдық соғыс әлемдік қақтығыс болғанымен, ол Еуропа театрында Австрия мұрагерлігі соғысына (1740–1748) негізделген ерекше қарқынға ие болды. 1748 жылғы Акс-ла-Шапель келісімшарты Пруссияның Фридрих II-ге, Ұлы Фридрих деп танылған, Бірінші және Екінші Силезия соғыстарының нәтижесінде Силезияның гүлденген провинциясын берді. Австрия императоршасы Мария Тереза әскери күштерін қайта құруға және жаңа одақтар құруға уақыт алу үшін келісімге қол қойды; ол Киелі Рим империясындағы үстемдігін қайта орнатуға және Силезияны қайта иеленуге ниеттенді. 1754 жылы Солтүстік Америкада Ұлыбритания мен Франция арасындағы шиеленіс күшейгенде, Францияға Атлантика саудасындағы британдық басымдықты бұзуға мүмкіндік туды. Жоғалған территорияларын қайтарып алу және Пруссияның өсіп келе жатқан күшін шектеу мүмкіндігін сезінген императрица Франциямен бұрынғы қарсыластығын ұмытып, жаңа коалиция құрды. Осы оқиғаларға байланысты Ұлыбритания Пруссия Корольдігімен одақтасты; бұл одақ британ патшасының жеке одақтағы территорияларын ғана емес, сонымен қатар оның және Фридриктің туыстарының Брауншвейг-Люнебург және Гессен-Кассель ландграфтықтарындағы территорияларын да қамтыды. Бұл саяси маневрлер Дипломатиялық революция деп аталды. Соғыс басталғанда Фридрихтің Еуропадағы ең жақсы әскерлерінің бірі болды: оның әскерлері – кез келген ротасы – минутына кем дегенде төрт рет атуға қабілетті, ал кейбіреулері тіпті бес рет атуға дайын болды. 1757 жылдың соңына қарай соғыс Пруссия үшін жақсы, ал Австрия үшін жаман бағытқа бұрылды. Пруссия Россбах пен Лейтенде керемет жеңіске жетіп, Австриядан тартып алынған Силезияның бір бөлігін қайта басып алды. Пруссиялықтар Оңтүстік Моравияға қарай жорық жасады. 1758 жылдың сәуірінде Пруссия мен Ұлыбритания ағылшын-пруссиялық конвенцияға қол қойды, онда британдықтар жыл сайын 670 000 фунт стерлингтік субсидия беруге міндеттенді. Сонымен қатар, Ұлыбритания Фридриктің інісі, Брауншвейг герцогы Фердинанд Вольфенбюттельдің армиясын күшейту үшін 7000–9000 әскерін жіберді. Фердинанд француздарды Ганновер мен Вестфалиядан ығыстырып, 1758 жылдың наурыз айында Эмден портын қайта басып алды; ол Рейн арқылы өзінің күштерімен өтіп, Францияда үлкен алаңдаушылық тудырды. Фердинанд Крефельд шайқасында француздарды жеңіп, Дюссельдорфты қысқа мерзімге басып алғанына қарамастан, үлкен француз күштерінің тиімді маневрлеуі оны Рейннен шегінуге мәжбүр етті. Фердинанд француздарды ұстап тұрғанда, Пруссия Швеция, Ресей және Австриямен күресуге мәжбүр болды. Пруссия Силезияны Австрияға, Померанияны Швецияға, Магдебургті Саксонияға, ал Шығыс Пруссияны Польшаға немесе Ресейге жоғалтуы мүмкін: бұл қорқынышты жағдай еді. 1758 жылы Фридрих Ресейдің шығыстан жорығына алаңдап, оған қарсы тұру үшін жорыққа шықты. Бранденбург-Ноймарк аймағындағы Одер өзенінің шығысында, 1758 жылдың 25 тамызында Зорндорф шайқасында 35 000 пруссиялық әскер 43 000 орыс әскерімен шайқасты. Екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, бірақ орыстар шегінді, ал Фридрих жеңіске жеткенін мәлімдеді. Бір айдан кейін Торнов шайқасында швед әскері пруссиялық әскерді кері қайтарды, бірақ Берлинге қарай жылжуға тырыспады. Жаздың соңында шайқастар тең нәтижемен аяқталды. Пруссияның ешбір жауы Фридрикті Пруссияның орталық аймағына қуып жету үшін шешуші қадамдар жасағысы келмеді. Австрияның фельдмаршал-лейтенанты Леопольд Йозеф Граф Даун қазан айында Хохкирхта соғысты аяқтауы мүмкін еді, бірақ ол жеңісінен кейін Фридриктің шегініп бара жатқан армиясын қатаң қуып жетуге тырыспады. Бұл Фридриктің қыста жаңа әскер жинауға мүмкіндік берді.

Although the Seven Years' War was a global conflict, it took on a specific intensity in the European theater based on the recently concluded War of the Austrian Succession (1740–1748). The 1748 Treaty of Aix la Chapelle gave Frederick II of Prussia, known as Frederick the Great, the prosperous province of Silesia as a consequence of the First and Second Silesian Wars. Empress Maria Theresa of Austria had signed the treaty to gain time to rebuild her military forces and forge new alliances; she was intent upon regaining ascendancy in the Holy Roman Empire as well as reacquiring Silesia. In 1754, escalating tensions between Great Britain and France in North America offered France an opportunity to break the British dominance of Atlantic trade. Recognizing the opportunity to regain her lost territories and to limit Prussia's growing power, the Empress put aside the old rivalry with France to form a new coalition. Faced with this turn of events, Britain aligned herself with the Kingdom of Prussia; this alliance drew in not only the British king's territories held in personal union, including Hanover, but also those of his and Frederick's relatives in the Electorate of Brunswick Lüneburg and the Landgraviate of Hesse Kassel. This series of political maneuvers became known as the Diplomatic Revolution. At the outset of the war, Frederick had one of the finest armies in Europe: his troops—any company—could fire at least four volleys a minute, and some of them could fire five. By the end of 1757, the course of the war had gone well for Prussia, and poorly for Austria. Prussia had achieved spectacular victories at Rossbach and Leuthen and reconquered parts of Silesia that had fallen to Austria. The Prussians then pressed south into Austrian Moravia. In April 1758, Prussia and Britain concluded the Anglo Prussian Convention in which the British committed an annual subsidy of £670,000. Britain also dispatched 7,000–9,000 troops to reinforce the army of Frederick's brother in law, Duke Ferdinand of Brunswick Wolfenbüttel. Ferdinand evicted the French from Hanover and Westphalia and re captured the port of Emden in March 1758; he crossed the Rhine with his own forces, causing general alarm in France. Despite Ferdinand's victory over the French at the Battle of Krefeld and his brief occupation of Düsseldorf, the successful maneuvering of larger French forces required him to withdraw across the Rhine. While Ferdinand kept the French occupied, Prussia had to contend with Sweden, Russia, and Austria, all of which wanted to carve out a piece of Prussia for themselves. Prussia could lose Silesia to Austria, Pomerania to Sweden, Magdeburg to Saxony, and East Prussia to Poland or Russia: an entirely nightmarish scenario. By 1758, Frederick was increasingly concerned by the Russian advance from the east and marched to counter it. Just east of the Oder river in Brandenburg–Neumark, at the Battle of Zorndorf, on 25 August 1758 a Prussian army of 35,000 men fought a Russian army of 43,000. Both sides suffered heavy casualties but the Russians withdrew, and Frederick claimed victory. At the Battle of Tornow a month later, a Swedish army repulsed the Prussian army, but did not move on Berlin. By late summer, fighting had resulted in a draw. None of Prussia's enemies seemed willing to take the decisive steps to pursue Frederick into Prussia's heartland. The Austrian Feldmarshalleutnant Leopold Josef Graf Daun could have ended the war in October at Hochkirch, but he failed to follow up on his victory with a determined pursuit of Frederick's retreating army. This allowed Frederick time to recruit a new army over the winter.

1759 жылғы жағдай

1759 жылға қарай Пруссия стратегиялық қорғаныс позициясына қол жеткізді; Ресей және Австрия әскерлері Пруссияны қоршап алды, бірақ Бранденбург шекарасына дейін емес. 1759 жылғы сәуірде қыстаудан шыққан Фридрих өзінің әскерін Төменгі Силезияда жинады; бұл Габсбургтердің басты әскерін Богемиядағы жиын орындарында ұстап тұруға мәжбүр етті. Алайда, ресейліктер өз күштерін Польша-Литваның батысына жылжытты, бұл Пруссияның орталық аймақтарына, тіпті Берлинге қауіп төндірді. Фридрих ресейліктерді тоқтату үшін генерал-лейтенант Фридрих Август фон Финктің әскер корпусын жіберді. Финктің корпусы 23 шілдеде Кей шайқасында жеңіліске ұшырады. Содан кейін Петр Салтыков пен орыс әскерлері батысқа қарай жылжып, 31 шілдеде Франкфурт-на-Одерді (қазіргі Польшамен Германияның шекарасында) басып алды. Ол сол жерде лагерь құрып, шығысқа қарай, Кунерсдорфқа жақын орналастырды. Пруссиялықтардың жағдайын одан да қиындатқандай, 3-5 тамызда фельдмаршал-лейтенант Эрнст Гидеон фон Лаудон басқаратын австриялық корпус Салтыковқа қосылды. Фридрих патша Саксониядан асығып келіп, Мюллрозеде генерал-лейтенант Карл Генрих фон Ведельдің жасағының қалдықтарын қабылдап, Одер өзеніне қарай бет бұрды. 9 тамызға қарай оның құрамында 49 000–50 000 әскер болды, олар Финктің жеңілген корпусымен және Лаузиц аймағынан келген Пруссия ханзадасы Генрихтің корпусымен күшейтілді.

Жер бедері

Куннерсдорфты қоршаған жер шабуылға қарағанда қорғануға көбірек ыңғайлы еді. Франкфурт бөгеті, Одер өзенін ұстап тұруға көмектесетін ұзын топырақ қорған, және Куннерсдорфтың солтүстігінде төбелер тізбегі созылып жатты: Юденберг (Яһуди төбесі), Мюльберг (Тірмен төбесі) және Валкберг (кейде Валкберг деп те жазылады). Олардың ешқайсысы биік емес еді. Бұл төбелердің солтүстік беткейі оңтүстік беткейінен тіктеу болған, бірақ Эльсбуш немесе Альдер шөлі деп аталатын батпақты, сортаңды шалғынмен шектелген. Куннерсдорф пен Валкбергтің шығысынан Хюнер Флисс (Флисс – ағын су) тағы бір өзенге қосылды, ол екі төбе арасынан құлап ақты. Валкбергтің артында және Хюнерден тыс Третинде тағы екі төбе орналасқан. Бірнеше шатқалдар төбелердің қатарларын кесіп өтеді: солтүстік-шығыс жағынан басталып, Бэкергрунд Хюнер Флисске қосылады. Валкбергтің шығысынан кішкентай шатқал Валкбергті Мюльбергтен бөліп тұрды. Мюльберг жотасын кесіп өтетін тағы бір тар жол, содан кейін екінші тар ойыс, Кухгрунд (сиыр сауыты) деп аталатын, оның батысында жатқан. Кухгрундтан кейін жер қайтадан көтеріліп, төртінші ойысқа батып, онда штетл деп аталатын еврей елді мекені орналасқан, ал жер Юденбергке көтерілді; осы тұстан Франкфурт пен оның айналасын көруге болады. Оңтүстік-шығысында Гроссер және Клейнер Шпицберг деп аталатын бірнеше кішкентай төбелер орналасқан. Бұл жердің солтүстік-батыс жағында да кішкентай көлдер, өзендер, батпақты алқаптар мен кең шалғынды далалар бар еді. Табиғи ерекшеліктер – көлдер, жолдар, батпақтар – кейбір жерлерде кең қозғалысты шектеуге тиімді. Барлық ландшафттың шығысында және солтүстігінде Реппен орманы жатыр. Мұнда жердің өзі құмды және тұрақсыз еді. Бұл орманды өзендер, бұлақтар және әр түрлі батпақтар кесіп өтеді.

Достасқандардың орналасуы

Кей шайқасына дейін 40 мыңға жуық сарбазы бар, ал шайқаста 4804 адамынан айырылған орыс армиясының Кей шайқасынан кейін 35 мыңға жуық сарбазы болды. Кей шайқасынан кейін оған Петр Румянцевтің 7 мың жасағы мен генерал Лаудонның австриялық әскері қосылды. 1759 жылғы 4 тамызда тексеруге сәйкес, Ресей армиясының жалпы саны 41 248 адамды құрады. Бұл санға 33 мың адамнан тұратын тұрақты әскер және 8 мыңға жуық қазақтар мен калмыктардың жеңіл ат әскері кірді. Куннерсдорф шайқасында Салтыков 266 адамнан тұратын жасақ бөлімін Франкфуртта қалдырып, 41 мың адам соғысқа аттанды. 4 тамызда Австрия армиясының саны 18 523 адамды құрады. Бұл сандар құжаттарда көрсетілген және ресейлік ғылыми әдебиетте пайдаланылады. Сонымен қатар, ресейлік әскердің саны туралы неміс және ағылшын тілдеріндегі дереккөздерден алынған көптеген шамадан тыс бағалаулар бар, мысалы, 79 000, 64 000, 69 000 және тіпті 88 000 – бұл сандар құжаттарға негізделмеген. Мысалы, 79 000 саны 55 000 орыс және 24 000 австриялықты қосудан туындайды, ал 55 000 орыс, өз кезегінде, бастапқы күштілігі 60 000 адамнан тұратын әскердің нәтижесі, Кей шайқасында 5 мыңға жуық адамнан айырылды. Шын мәнінде, 60 мың – Пруссиядағы барлық ресейлік әскерлердің жалпы саны, әртүрлі қалалардағы гарнизондарды, байланыс қорғау әскерлерін және т.б. қоса алғанда. Ресей әскерінің бір бөлігі Франкфуртта одақтастардың алдыңғы шебінде қалды. Салтыков австриялық қолбасшының бүкіл әскерін күткен еді, бірақ оның орнына Лаудонның қолбасшылығындағы қанаты оған көмекке келді. Олардың қарым-қатынасын екі адамның жеке басы қиындатты. Лаудон да, Салтыков та операциялық өнерді жақсы меңгермеген. Салтыков шетелдіктерді ұнатпады; Лаудон Салтыковты түсініксіз деп ойлады. Екеуі де аудармашылар арқылы сөйлесуді ұнатпады, және екеуі де бір-бірінің ниеттеріне сенбеді. Лаудон соғысуды қалады, сондықтан ол өздерінің айырмашылықтарын жұтып, орыстарға бекіністер салуға қосылды. Салтыков әскерін Пруссияның шабуылдауын қабылдауға арналған мықты позицияға орналастырды, ол өз күшін орталыққа шоғырландырды, ол Фредериктің өлімге душар ететін тік бұйрығын іске асырудың кез келген әрекетіне қарсы әрекет етудің ең жақсы жолы деп есептеді. Салтыков Юденбергтен Гроссер Шпицбергке дейін Мюльбергке дейін орналасқан позицияда нығайып, бекіністердің қалың қатарын жасады және әскерлерін солтүстік-батысқа қарай қаратты; Юденберг, ең қатты бекіністі, Фредериктің жақындауы болады деп сенді. Ол және австриялық әскерлер Франкфурт қаласының шетінен бастап Куннерсдорф ауылының солтүстігіне дейінгі жота бойымен созылып тұрды. Фредерик ат әскеріне арқа сүйейтінін алдын ала білген ресейліктер кез келген ат әскерінің шабуылдарын жойып, құлаған ағаштарды пайдаланып, жорықтарға жерді бұзып тастады. Салтыковты қырқаның солтүстік-батыс бетінен, алғы бетінен, ал австриялық контингенттердің біразы сақтық шарасы ретінде солтүстік-батысқа қарады. Ол Фредерикке батыстан, Франкфурттан және Франкфурт қаласының сыртынан шабуыл жасайды деп күтті. Орыстар бекіністерінің барлық әлсіз жерлерін қорғау үшін редан және флешелер салды; олар ең терең емес төбелерді жабу үшін гляцистер, ал әлсіз жерлерді қорғау үшін сарқырамалар мен контркарпалар салды. Абати тек қыраттарды ғана емес, сонымен қатар жазық жерлерді де жауып тастады. 10 тамызға қарай оның барлаушылары Фредерик Франкфурттың батыс шетінде екенін айтты. Сол себепті Салтыков қаладан азық-түлік ретінде алған барлық заттарын, барлық өгіз, қой, тауық, өнім, шарап, сыраны тонап, тонап кетті.

The Russian army, which before the battle of Kay had about 40,000 men and lost 4,804 in the battle, after the battle of Kay had about 35,000 men. After the battle of Kay, it was joined by Pyotr Rumyantsev's corps of 7,000 men and the Austrian army of General Laudon. On August 4, 1759, according to the inspection, the total number of the Russian army was 41,248 people. This number included the regular army of 33,000 people and irregular—about 8,000 light cavalry of the Cossacks and Kalmyks. During the battle of Kunersdorf Saltykov left a detachment of 266 men in Frankfurt and had 41,000 for the battle. The Austrian army had on 4 August 18,523 men. These figures are reflected in the documents and are used in Russian scientific literature. There are also numerous overestimates of the Russian army, originating from German and English sources—for example 79,000, 64,000, 69,000 and even 88,000—these numbers are not based on documents. For example, the number 79,000 comes from the addition of 55,000 Russians and 24,000 Austrians, and 55,000 Russians are, in turn, the result of an army that had an initial strength of 60,000 people, lost about 5,000 at the battle of Kay. In fact, 60,000 is the total number of all Russian troops in Prussia, including garrisons in different cities, troops for the protection of communications and so on. A portion of the Russian force remained in Frankfurt as the Allied advanced guard. Saltykov had expected the Austrian commander in chief's entire army to arrive; instead a mere wing under Laudon's command came to his aid. Their collaboration was complicated by their personalities. Neither Laudon nor Saltykov had great command of operational arts. Saltykov did not like foreigners; Laudon thought Saltykov was inscrutable. Neither liked conversing through translators, and both mistrusted each other's intentions. Laudon wanted a fight, so he swallowed his differences and joined the Russians in building fortifications. Saltykov established his troops on a strong position from which to receive the Prussian attack, concentrating his force in the center, which he calculated was the best way to counter act any attempt by Frederick to deploy his deadly oblique order. Saltykov entrenched himself in a position running from the Judenberge through the Grosser Spitzberge to the Mühlberge, creating a bristling line of fortifications, and faced his troops to the northwest; the Judenberge, most heavily fortified, fronted what he believed would be Frederick's approach. He and the Austrian troops were stretched along the ridge that ran from the outskirts of Frankfurt to just north of the village of Kunersdorf. Anticipating that Frederick would rely on his cavalry, the Russians effectively negated any successful cavalry charge by using fallen trees to break up the ground on the approaches. Saltykov had little concern about the extreme northwestern face of the ridge, which was steep and fronted by the marshy Elsbruch, but a few of the Austrian contingents faced northwest as a precaution. He expected Frederick to attack him from the west, from Frankfurt, and from the Frankfurt outer city. The Russians constructed redans and flèche to protect all the potentially weak points of their fortifications; they built glacis to cover the most shallow of the hills, and scarps and counterscarps to protect seemingly weak points. Abatis not only littered the hillsides, but dotted flat ground. By 10 August, his scouts had told him that Frederick was at the far western edge of Frankfurt. Accordingly, Saltykov took everything he could from the city by way of sustenance, all oxen, sheep, chickens, produce, wine, beer, in a flurry of ransacking.

Пруссиялық жоспарлар

Салтыков қаланы тонап, Фредериктің батыстан шабуылға дайындалып тұрғанда, пруссиялықтар 10 тамызда Франкфурттың солтүстігіндегі Рейтвайнға жетіп, түнде понтондық көпірлер салды. Фридрих түнде және ертесі күні таңда Одер өзенін кешіп, оңтүстікке қарай Куннерсдорфқа бет алды; 11 тамызда пруссиялықтар Куннерсдорфтан солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай Гёрицке (ескі карталарда Гохриц деп те жазылған) шамамен 50 000 адамдық әскер орналастырды; олардың 2000-ы қызметке жарамсыз деп танылып, жүкті күзету үшін қалды. Фредерик жаудың орналасқан жерін сырттай барлау жасады, оған орман сақшысы және бұрын Франкфуртта қызмет еткен офицер еріп жүрді. Ол сондай-ақ, көп сөйлейтін, бірақ әскери қажеттіліктер туралы хабары жоқ шаруамен де кеңесті: шаруа патшаға Қызыл Гранж (Куннерсдорф пен Франкфурттың сыртқы қаласы арасындағы ірі шаруашылық) мен Куннерсдорф арасындағы табиғи тосқауылдан өту мүмкін емес екенін айтты; шаруаның білмегені – орыстардың осы екі бөлікті байланыстыратын көпір салуға уақыты жеткендігі. Фредерик телескопы арқылы шығысқа қарап, Реппен орманы деп аталатын орманды төбелерді көрді және оларды Лейтендегідей алға жылжуды жасыру үшін пайдалануға болатынына сенді. Ол жерді барлау үшін немесе орманның жағдайы туралы жергілікті тұрғындардан сұрау үшін барлаушылар жіберген жоқ. Сонымен қатар, ол әйнегі арқылы орыстардың батысқа және солтүстікке қарап тұрғанын, ал олардың батысындағы бекіністерінің күштірек екенін көрді. Ол барлық одақтастардың солтүстік-батысқа қарап тұрғанын және орманнан оңай өтуге болатынын шешті. Фридрих лагеріне қайтып, шайқас жоспарын жасады. Ол Финк басқаратын алдау әскерін Хюнер Флисске бағыттап, өзінің негізгі орыс желісі деп есептегеннің алдында демонстрация жасауды жоспарлады. Ол өзінің бас әскерімен одақтастардың оңтүстік-шығысына қарай, Куннерсдорфты айналып, Реппен орманынан жасырынып жүруді көздеді. Осылайша, ол жауды күтпеген жерден шабуылға алып, одақтастар әскерін майданды ауыстыруға мәжбүр етеді, бұл тіпті ең жақсы жаттығудан өткен әскерлер үшін де қиын маневр. Фридрих сол қанатын алдап, өзінің көп қауіпті қисық түзілісін қолдануға мүмкіндік алады. Бұл оған Мюльбергеден бастап одақтастардың шебін айналып өтуге мүмкіндік береді.

While Saltykov plundered the city and prepared for Frederick's assault from the west, the Prussians reached Reitwein, some north of Frankfurt on 10 August, and built pontoon bridges during the night. Frederick crossed the Oder in the night and the next morning, and moved southward toward Kunersdorf; the Prussians established a staging area near Göritz (also spelled Gohritz on the old maps), about north northeast of Kunersdorf late on 11 August with about 50,000 men; of these, 2,000 were deemed unfit for service and stayed behind to guard the baggage. Frederick conducted a perfunctory reconnaissance of his enemy's position, accompanied by a forest ranger and an officer who had previously been stationed in Frankfurt. He also consulted a peasant who, though garrulous, was uninformed about military needs: the peasant told the King that a natural obstacle between the Red Grange (a large farmstead between Kunersdorf and Frankfurt's outer city) and Kunersdorf was unpassable; what the peasant did not know was that the Russians had been there long enough to construct a causeway linking these two sections. Looking to the east through his telescope, Frederick saw some wooded hills, called the Reppen Forest, and he believed he could use them to screen an advance, much like he had done at Leuthen. He did not send scouts to reconnoiter the land or question locals about the ground in the forest. Furthermore, through his glass he could see that the Russians were facing west and north, and their fortifications were stronger on the west. He decided all the Allies were facing northwest and that the forest was readily passable. After his perfunctory reconnaissance, Frederick returned to his camp to develop his battle plan. He planned to direct a diversionary force, commanded by Finck, to the Hühner Fliess, to demonstrate in front of what he believed to be the main Russian line. He would march with his main army to the southeast of the Allied position, circling around Kunersdorf, screened by the Reppen Forest. This way, he thought, he would surprise his enemy, forcing the Allied army to reverse fronts, which is a complicated maneuver for even the best trained troops. Frederick could then employ his much feared oblique battle order, feinting with his left flank as he did so. Ideally, this would allow him to roll up the Allied line from the Mühlberge.

Соңғы ережелер

11-ші күні кешке қарай, айлакер Салтыков Фредериктің Франкфурттан оған қарсы шабуылға шықпағанын түсінді де жоспарларын өзгертті. Ол қанаттарын ауыстырды: сол қанаты штетльде, оң қанаты Мюльбергеде орналасқаннан гөрі, оң қанатын штетльге көшірді. Содан кейін орыстар Куннерсдорфты өртеп жіберді. Бірнеше сағаттың ішінде тек тас шіркеу мен кейбір қабырғалар ғана қалды. Фредерик Салтыковты айналып өту үшін, оның артынан маневр жасау жоспарын жасап жатқанда, Салтыков оны асырып түсті.

Шайқас

Пруссиялық әрекеттер 12 тамызда сағат 2-де басталды. Бір сағат ішінде әскерлер дайындыққа келтіріліп, жолға шықты. Финк корпусы ең аз қашықтыққа саяхаттады, ал бес бригада таң атқанға дейін белгіленген позицияға, Уолкеберге солтүстік-шығысынан жетті. Карл Фридрих фон Моллер Третиндегі ең биік нүктеде артиллериялық парк құрып, оны Хюнер Флейстің солтүстігіндегі дөңгелектерге, Уолкберге бағыттады. Финктың жаяу әскері мен атты әскері бес орыс полкінің алдында диверсиялық мақсатта көрсетілді, ал Фридрихтің әскерінің қалған бөлігі орыс шебінің шығыс жағын айналып, оңтүстік-шығыстан ауылға жақындады. Бұл қиын жол сегіз сағатқа созылды. Фридрих қарсыласын қанаттан шауып, оның ең әлсіз жағына шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ өзінің болжамдарын растау үшін ешқандай барлаушы, тіпті бірде-бір гусар немесе драгун жібермеді. Жол ортасында Фридрих қарсыласына қарсы тұрып қалатынын, оның артынан жақындаса алмайтынын түсінді. Сонымен қатар, көлдер тізбегі оны үш тар колоннаға бөліп, толық орыс отына ұшырауға мәжбүр етті. Фридрих өз орналасуын өзгертті: пруссиялық оң авангард Кунерсдорф көлдерінің шығысында шоғырланып, Мюльбергеге шабуыл жасауға тиіс болды. Фридрих орыс-австриялық қанатын айналып өтіп, орыстарды Мюльберге биіктіктерінен ығыстыра алатынын есептеді. Оның қайта орналасуы уақыт алды, ал шабуылдағы күдікті кешігу Салтыковқа Фридрихтің жоспарын аңғартты; ол күшті шепті пруссиялық шабуылға қарсы қою үшін көбірек әскерлерді жылжытты. Фридрихтің әскері Реппен орманның ішінде батты. Күн ыстық және ауа тұншықты болды, ал әскерлер шаршаған еді. Ағаштар тығыз, ал жердің кейбір бөліктері тұрақсыз және лайлы болды, бұл ауыр артиллерияны жылжытуды қиындатты. Көшігуден кейін көшігу оларды баяулатты. Әскердің көп бөлігімен жүретін ең ірі артиллерияны таситын вагондар тар орман көпірлерінен өте алмай, тым кең болды, сондықтан колонналарды орман ішінде қайта құруға тура келді. Орыстар оларды естіді, бірақ олардың шулы барлаушылар тобы екенін ойлады; олар Финк колоннасының басты күш екенін есептеді. Сағат 5:00-ден сағат 6:00-ға дейін ресейліктерге тек Финктың Третиннің солтүстігіндегі демонстрациялық корпусы ғана көрінді. Финктың оң жақ қанаты таулардан Хюнер Флейстің диірменіне қарай жылжыды; Финктың сол және орталық бөлімдерінен көбірек прустар Уолкбергеге шабуылға дайындалды. Финктың артиллериясы Фридрихтің сигналын күтті, бірақ Фридрихтің әскерінің көп бөлігі әлі де орман ішінде бағдарсыз қозғалды.

Prussian activities began at 2:00 am on 12 August. Troops were roused and, within the hour, they set off. Finck's corps had the shortest distance to travel, and the five brigades arrived at the assigned post, the high ground northeast of the Walkeberge, by dawn; Karl Friedrich von Moller established the artillery park on the highest ground at Trettin, and pointed it at the Walkberge, on the hills north of the Hühner Fleiss. Finck's infantry and cavalry demonstrated in front of the five Russian regiments as a diversion, while the remainder of Frederick's army continued in a semi circle around the eastern flank of the Russian line, to approach from the village from the southeast. The grueling march took up to eight hours. Frederick intended to flank his opposition, and attack what he assumed would be its weakest side, but again, he sent no reconnaissance, not a single hussar or dragoon, to confirm his assumptions. Mid way in the march, Frederick finally realized he would end up facing his enemy, instead of approaching from behind. Furthermore, a row of ponds forced him to break his line into three narrow columns, exposing it to full Russian fire power. Frederick changed his dispositions; the Prussian right vanguard would concentrate east of the ponds of Kunersdorf and make an assault on the Mühlberge. Frederick calculated that he could turn the Austrian Russian flank, and push the Russians off the Mühlberge heights. His redeployment took time, and the apparent hesitation in the assault confirmed to Saltykov what Frederick planned; he moved more troops around so the strongest line would face the Prussian onslaught. Frederick's army became bogged down in the Reppen Forest. The day was already hot and sultry, and the men were already tired. The trees were thick and the ground was unstable and oozy in some parts, which made the movement of the heavy guns difficult. Delay after delay slowed them down. The carriages pulling the biggest guns, traveling with the bulk of the army, were too wide to cross the narrow forest bridges and the columns had to be reshuffled in the woods. The Russians could hear them, but thought they were scouting parties, albeit noisy ones; they calculated Finck's column was the primary force. Between 5:00 am. and 6:00 am., only Finck's demonstrating corps, to the north by Trettin, were visible to the Russians. Finck's right wing moved out of the hills toward the mill on Hühner Fleiss; more Prussians from Finck's left and center prepared to attack the Walkberge. Finck's artillery awaited Frederick's signal, but the bulk of Frederick's army still crashed about in the woods.

Мюльберге шабуыл

Ақырында, сағат 8:00-де Фридрих әскерінің бір бөлігі орманнан шықты, генерал-лейтенант Фридрих Вильгельм фон Зейдлицтің атты әскерінің көп бөлігі және оның артиллериясының қалдығы; қысқа уақыттан кейін пруссиялықтардың қалған бөлігі орманнан шықты, ал орыстар бұл барлау тобы емес, негізгі армия екенін түсінді. Пруссиялықтар шайқасқа дайындықпен тұрды, соғыс енді толыққанды басталды. Финктің артиллерия паркі таңнан бері орналасқан еді, ал сағат 11:30-да Моллер орыс шебінің солтүстік және солтүстік-шығыс жағынан (қазіргі орыс сол қанаты) бомбалауды бастады. Қателікке байланысты орыс артиллериясы өз батареяларын бұрандаға емес, Мюльберге артындағы жазыққа бағыттады және оларды қайта орнатуға тура келді. Екі жақ 30 минут бойы өзара бомбалады. Шамамен түске қарай Фридрих Мюльбергедегі орыс позициясына алғашқы әскерін жіберді. Фридрих мұндай жағдайда аралас әскерлерді ұнатты, сондықтан алдыңғы қатарда гранадерлер, мушкетерлер және бірнеше курасиерлер болды. Пруссиялық артиллерия батареялары Walkberge және Kleiner Spitzberge арқылы орыс секторында оттық доға жасады; жаяу әскер осы доғаның астында қауіпсіз түрде жылжуға мүмкіндік алды. Олар екі төбе арасындағы ойысқа еніп, Мюльбергедегі орыс қаруларына жеткенде, жақын арадан шабуыл жасады. Шуваловтың бақылау корпусының бір бөлігі, төбеде орналасқан, пруссиялық гранадерлердің шабуылына ұшырап, шамамен 10 пайыздық шығынға ұшырады. Пруссиялықтар да ауыр шығынға ұшырады. Фридрих шабуылға 4300 адам жіберді, бірден Генрих ханзадасының 206 курасиерін жоғалтты. Салтыков орыс қорғанысын нығайту үшін өз гранадерлерін жіберсе де, пруссиялықтар Мюльбергені басып алып, 80-100 жау қаруын тұтқынға алды және оларды дереу орыстарға қарсы қолданды. Пруссиялықтар осы кезде позицияны ұстап тұрды. Пруссиялықтар қаруларды басып алғаннан кейін, шегінетін орыстарды өз қаруларынан атып өлтірді. Орыстар көптеген жауынгерлерін жоғалтты, бес ірі полктің көп бөлігі жарақаттанып немесе қаза тапты. Сағат 13:00-ге қарай орыс сол қанаты жеңіліп, Кунерсдорфтың өзіне кері шегінді, артында тек символдық қарсылық көрсетуге қабілетті шағын, ұйымдастырылмаған топтарды қалдырды. Паникаға түскен орыстардың бір бөлігі баден-баден маркграфының әскерлеріне оқ атты, олар да көк пальто киген (бірақ ашық көк түсті), оларды пруссиялықтар деп қателесті. Салтыков майор Жозеф Де Винс басқарған австриялық гранадерлерді қоса алғанда, қосымша күштер жіберді, нәтижесінде жағдай біртіндеп тұрақталды.

Finally, at 8:00 am., some of Frederick's army emerged from the woods, with most of Generalleutnant Friedrich Wilhelm von Seydlitz's cavalry and the rest of his artillery; a short time later, the rest of the Prussians emerged from the woods, and the Russians realized it was not a scouting party, but the main army. The Prussians stood ranked for battle, which now began in earnest. Finck's artillery park had been in place since dawn and, at 11:30 am, Moller initiated bombardment of the Russian position from the northern and northeastern ends of the Russian line (now the Russian left). In error, the Russian artillery had faced their batteries to the meadows beyond the Mühlberge, not the ravine, and had to be reset. For 30 minutes, the two sides bombarded each other. At about noon, Frederick sent his first wave of soldiers toward the Russian position on the Mühlberge. Frederick favored mixed troops in such conditions, and his forward troops included grenadiers and musketeers, and some cuirassiers. The Prussian artillery batteries created an arc of fire on the Russian sector by the Walkberge and the Kleiner Spitzberge; the infantry could safely move under this arc. They advanced into the crevasse between the two hills; when they came within of the Russian guns on the Mühlberge, they charged at point blank range. Some of Shuvalov's Observation Corps, stationed on the summit, took substantial losses—perhaps 10 percent—before the Prussian grenadiers overwhelmed them. Prussian losses were also high. Frederick sent 4,300 men into this assault, immediately losing 206 of Prince Henry's cuirassiers. Although Saltykov sent his own grenadiers to shore up the Russian defense, the Prussians carried the Mühlberge, capturing between 80 and 100 enemy cannons, which they immediately deployed against the Russians. For the moment, the Prussians held the position. After capturing the cannons, the Prussians raked the retreating Russians with fire from their own pieces. The Russians were slaughtered by the score, losing most of five large regiments to injury and death. By 1:00 pm, the Russian left flank had been defeated and driven back on Kunersdorf itself, leaving behind small, disorganized groups capable of only token resistance. In panic, some of the Russians even fired on the Margrave of Baden Baden's troops, which also wore blue coats (although of a lighter blue), mistaking them for Prussians. Saltykov fed in more units, including a force of Austrian grenadiers led by Major Joseph De Vins, and gradually the situation stabilized.

Шабуыл тоқтатылды

Куннерсдорфтағы прус позициясы бірнеше сағат бұрынғыдан айтарлықтай жақсырақ емес еді, бірақ ол, кемінде, қорғануға жарамды болды; ал ресейлік позиция, керісінше, күрт нашарлаған еді. Фридрихтің бас күші Мюльбергке шабуыл жасағанда, Иоганн Якоб фон Вунш 4000 сарбазымен Рейтвайннен Франкфуртқа қайтып, түске дейін қаланы басып алды. Пруссиялықтар одақтастардың шығысқа, батысқа немесе оңтүстікке жылжуына тиімді түрде кедергі келтірді, ал жер бедері оларды солтүстікке жылжудан тоқтатты; егер олар мұндай батылдыққа бара жатса, Мёллердің артиллериясы оларды жан-жақтан атып талқандайтын еді. Патшаның інісі, Генрих ханзадасы, және бірнеше басқа генералдар Фридрихке сол жерде тоқтауға кеңес берді. Пруссиялықтар Франкфуртты Мюльбергтегі және қаланың өзіндегі артықшылықты пайдаланып қорғай алатын еді. Олардың пікірінше, аңғарға түсіп, Кухгрундты кесіп, Шпицбергке шабуыл жасау – өте қауіпті әрекет еді. Сонымен қатар, ауа райы тым ыстық болды және әскерлер майданға және шайқас алаңына жету үшін шаршап, ұзақ марш жасаған еді. Олар шаршап, су жетіспеді. Әскерлер бірнеше күн бойы ыстық тамақ жемеген, ал түні қызыл от жақпастан киіз үйлерде өткізген еді. Осы аргументтерге қарамастан, Фридрих бастапқы табысын пайдалануды қалады. Ол шайқастың жартысын жеңіп алған және толық жеңіске жеткісі келді. Ол күресті жалғастыруға шешім қабылдады. Ол өзінің артиллериясын Мюльбергке көшіріп, Финк батальондарына одақтастардың солтүстік-батыс жағынан шабуыл жасауын бұйырды, ал бас күші Кухгрундты кесіп өтетін еді. Фридрихтің шайқас жоспарын аяқтау үшін пруссиялықтар Мюльбергтен төменгі Кухгрундқа түсіп, батпақты даланы кесіп өтіп, содан кейін жақсы қорғалған биікке шабуыл жасауы керек еді. Салтыков осы жерге күштерін шоғырландырғандықтан, осы биікке шабуыл жасау өте қиын болар еді. Осы кезде Фридрих ресейліктердің сол қанатын қысып алуға дайын қыспақ қозғалысының екінші жартысын жоспарлаған. Артқы күштер оңтүстіктен тікелей ресейліктерге қарсы, ал оң қанат солтүстіктен шабуыл жасауы керек еді. Оң қанат орнында болды, бірақ оң қанатты қолдаушы бір құрылым жер туралы дұрыс емес ақпараттың салдарынан тоқтап қалды: Хухнер Флиесс арқылы өтетін бірнеше көпірлер артиллерия командалары үшін тым тар болды. Сол қанат әлі де орнында болмады. Салтыков Фридрихтің жоспарын болжап, батыс және оңтүстік-батыстан резервтермен шабуылды нығайтты; бұл резервтерге Лаудонның жаңадан келген жаяу әскерінің көп бөлігі кірді. Финк шабуылда сәттілікке жете алмады, ал Кухгрундтағы пруссиялық шабуыл олардың өте тар майданында жан түршігерлік отпен тоқтатылды. Салтыков ауылдың шығысындағы Клейнер Шпицбергтен шайқасты қадағалап, басқа секторлардан күш-жігер алып, нәтиже күтті. Бір кезде қаһарлы шайқаста пруссиялықтар бұзып өте алатын сияқты көрінді, бірақ біртіндеп одақтастардың 423 артиллериялық құралының басымдығы күресіп жатқан пруссиялықтарға әсер ете бастады. Одақтастардың гранадерлері өз шебін ұстады. Пруссиялық сол қанаттың қиындықтарына жеткіліксіз барланған жер себеп болды. Екі кішкентай көл мен бірнеше өзендер пруссиялық және ресейлік әскерлерінің арасындағы жерді бөліп өтті, ал ресейліктер оны кедергілермен толықтырды. Бұл пруссиялық шепті су мен батпақты жердің арасындағы тар жолдармен жүре алатын шағын колонналарға бөлуге мәжбүр етті, бұл пруссиялық шабуыл күшінің атыс қабілетін азайтты. Штетлдің сыртында пруссиялықтар ресейлік шепті бұзуға тырысты; олар Юденбергтің шығыс жағындағы еврей зиратына дейін жетті, бірақ осы процесте Крокковтың 2-драгун полкінің үштен екісін жоғалтты: 484 сарбаз және 51 офицер бірнеше минут ішінде қаза тапты. 6-драгун полкі тағы 234 сарбаз бен 18 офицерден айырылды. Ресейліктермен және жермен күрескен басқа полктар да осындай шығынға ұшырады. Осы қиындықтарға қарамастан, олар ресейлік позициялары арқылы өтіп, Кухгрундқа қарай жылжуды жалғастырды.

The Prussian position at Kunersdorf was not substantially better than it had been a few hours earlier, but it was, at least, defensible; the Russian position, on the other hand, was substantially worse. While Frederick's principal force had assaulted the Mühlberg, Johann Jakob von Wunsch, with 4,000 men, had retraced his steps from Reitwein to Frankfurt and had captured the city by mid day. The Prussians had effectively blocked the Allies from moving east, west or south, and the terrain blocked them from moving north; if they tried such a foolhardy move, Moller's artillery would rake them with enfilade fire. The King's brother, Prince Henry, and several other generals encouraged Frederick to stop there. The Prussians could defend Frankfurt from their vantage point on the Mühlberg and in the city itself. To descend into the valley, cross the Kuhgrund and ascend Spitzberge against frightful fire was foolhardy, they argued. Furthermore, the weather was blisteringly hot and the troops had endured forced marches to reach the theater and the battlefield. They were exhausted and low on water. The men had not had a hot meal in several days, having bivouacked the night before without fires. Despite those arguments, Frederick wanted to press his initial success. He had won half the battle and wanted the whole victory. He decided to continue the fight. He transferred his artillery to the Mühlberg, and ordered Finck's battalions to assault the Allied salient from the northwest, while his main strike force would cross the Kuhgrund. To complete Frederick's battle plan, the Prussians would have to descend from the Mühlberg to the lower Kuhgrund, cross the spongy field, and then assault the well defended higher ground. This is where Saltykov had concentrated his men, making the Grosser Spitzberg nearly impregnable. At this point in his plan, Frederick intended to have the second half of a pincer movement ready to squeeze the Russian left. The rearmost forces were supposed to have advanced straight against the Russians from the south, while the right wing did the same from the north. The right was where it was supposed to be, with the exception of one of the support formations for the right wing, which was held up by misinformation about the ground: a couple of bridges that crossed the Huhner Fliess were too narrow for the artillery teams. The left was still out of position. Anticipating Frederick's plan, Saltykov had reinforced the salient with reserves from the west and southwest; these reserves included most of Laudon's fresh infantry. Finck made no progress at the salient and the Prussian attack at the Kuhgrund was thwarted with murderous fire along their very narrow front. Watching from the luxury of the Kleiner Spitzberg immediately east of the village, Saltykov judiciously fed in reinforcements from other sectors, and awaited results. Once, in the fierce fighting, it looked like the Prussians might break through, but gradually the Allied superiority of 423 artillery pieces could be brought to bear on the struggling Prussians. The Allied grenadiers held their lines. The Prussian left had been held up by a variety of problems, mostly relating to the inadequately scouted terrain. Two small ponds and several streams trisected the ground between the Prussian front and the Russians, which the Russians had also littered with abatis. Tats required the Prussian line to break into small columns that could march along narrow passages between the water and marshy ground, diminishing the legendary firepower of the Prussian line of attack. Outside the shtetl, the Prussians tried to break through the Russian line; they got as far as the Jewish cemetery at the eastern base of Judenberg, but lost two thirds of Krockow's 2nd Dragoons in the process: 484 men and 51 officers gone in minutes. The 6th Dragoons lost another 234 men and 18 officers as well. Other regiments battling through the Russians and the terrain had comparable losses. Despite these problems, they continued to slog through the Russian positions, advancing toward the Kuhgrund outside what remained of Kunersdorf's wall.

Ат әскерінің шабуылы

Соғыс кешкі сағаттарда пруссиялық атты әскердің, фон Сейдлиц басқаруымен, орыс орталығына және артиллериялық позицияларына жасаған шабуылымен аяқталды, бірақ бұл әрекет нәтижесіз болды. Пруссиялық атты әскерлер зеңбіректердің атысынан ауыр залал шегіп, толық тәртіпсіздікке ұшырады. Сейдлиц өзі де ауыр жарақат алды, ал ол болмағанда генерал-лейтенант Дубислав Фридрих фон Платен басқаруды өз мойнына алды. Фредерик бұйрығымен Платен соңғы күшін жинады. Оның барлаушылары Кунерсдорфтың оңтүстігіндегі көлдер тізбегінен өтетін жолды тапты, бірақ ол Гроссер Шпицбергедегі артиллериялық батареялардың тікелей көз алдында жатты. Әлі де шайқасты қадағалап отырған Сейдлиц, атты әскермен бекітілген позицияға шабуыл жасаудың ақымақтық екенін айтты. Оның бағасы дұрыс еді, бірақ Фредерик объективті ойлау қабілетін жоғалтқан сияқты. Фредериктің атты әскерінің күші – жылдамдықпен шабуылдау қабілетінде, жауынгерлердің тізелері бір-біріне тиіп, аттардың иықтары жанасып келуіне болатын. Позицияға қарсы жіберілген бөлімдер талқандалды, өйткені жердің табиғи бедеріне байланысты олар бөліп-бөліп шабуылдауға мәжбүр болды. Бұдан әрі әрекеттерге дейін Лаудон өзі австриялық атты әскердің қарсы шабуылын бастап, Платеннің атты әскерін жеңді. Қашқан адамдар мен аттар Мюльберг тауының төменгі жағында өз жаяу әскерлерін басып кетті. Жалпы үрей туды. Бекітілген позицияға жасалған атты әскердің шабуылы сәтсіз аяқталды. Пруссиялық жаяу әскер 16 сағат бойы тұрып, оның жартысы лайлы, тегіс емес жерлер арқылы күштеп жүріп, екінші жартысы ыстық ауа-райында, қиын жағдайларда шайқасты. Нәтижесіз болғанына қарамастан, пруссиялық жаяу әскер Шпицберге бірнеше рет шабуыл жасады, әр шабуылда үлкен шығынға ұшырады; 37-ші жаяу әскер 992 сарбаз бен 16 офицерді, яғни күшінің 90 пайыздан астамын жоғалтты. Король өзі 35-ші жаяу әскердің екі шабуылына жетекшілік етті және осы әрекетте екі атын жоғалтты. Ол үшінші шабуылға отырғанда, жылқының мойнына оқ тиіп, құлап, королді жарып тастауға айналды. Фредериктің екі адъютанты оны құлап бара жатқан жылқыдан құтқарып алды. Бір оқ оның пальтосындағы алтын тамақ жәшігін қиратты, және осы жәшік, сондай-ақ оның ауыр пальтосы, оның өмірін сақтап қалды.

The battle culminated in the early evening hours with a Prussian cavalry charge, led by von Seydlitz, upon the Russian centre and artillery positions, a futile effort. The Prussian cavalry suffered heavy losses from cannon fire and retreated in complete disorder. Seydlitz himself was badly wounded and, in his absence, Generalleutnant Dubislav Friedrich von Platen assumed command. Under Frederick's orders, Platen organized a last ditch effort. His scouts had discovered a crossing past the chain of ponds south of Kunersdorf, but it lay in full view of the artillery batteries on the Grosser Spitzberge. Seydlitz, still following the action, noted that it was foolish to charge a fortified position with cavalry. His assessment was correct, but Frederick had apparently lost his ability to think objectively. The strength of Frederick's cavalry lay in its ability to attack at a full gallop, with riders knee to knee and horses touching at the shoulders. The units sent against the position shattered; they had to attack piecemeal because of the manner in which the ground was naturally formed. Before any further action could take place, Laudon himself led the Austrian cavalry's counterattack around the obstacles and routed Platen's cavalry. The fleeing men and horses trampled their own infantry around the base of the Mühlberge. General panic ensued. The cavalry attack against fortified positions had failed. The Prussian infantry had been on its feet for 16 hours, half that in a forced march over muddy and uneven terrain, and the other half in slogging battle against formidable odds, in hot weather. Despite the apparent futility, the Prussian infantry repeatedly attacked the Spitzberge, each time with greater losses; the 37th Infantry lost 992 men and 16 officers, more than 90 percent of its force. The King himself led two attacks of the 35th Infantry and lost two of his horses in the effort. He was mounting a third when the animal was shot in the neck and fell to the ground, nearly crushing the King. Two of Frederick's adjutants pulled him from under the horse as it fell. A ball smashed the gold snuff box in his coat, and this box, plus his heavy coat, probably saved his life.

Кешкі іс-әрекет

Сағат 17:00-ге дейін екі тараптың да ешқандай үлкен жетістікке жете алмады; пруссиялықтар басып алынған артиллерия бекіністерін қаталдықпен ұстап тұрды, тіпті кері шегінуге де шаршаған еді: олар орыстарды Мюльбергеден, ауылдан және Кухгрундтан ығыстырып шығарды, бірақ одан әрі жылжымады. Одақтастар да ұқсас жағдайда болды, бірақ олардың қолында көбірек резервтегі атты әскер және жаңа австриялық жаяу әскерлері болды. Лаудон әскерлерінің бұл бөлігі, оқиға орнына кеш келген және көбінесе қолданылмаған, шамамен 19:00-де шайқасқа кірісті. Кухгрундты ұстап тұрған шаршаған пруссиялықтар үшін жаңа австриялық резервтердің келуі соңғы соққы болды. Ханс Зигмунд фон Лествиц полкі сияқты жекелеген топтар батыл қарсылық көрсеткенімен, олар көп шығынға ұшырады және олардың табанды қорғанысы пруссиялықтардың қашуын тоқтатуға жеткіліксіз болды. Әскерлер қаруларын және жабдықтарын тастап, өмірі үшін қашты. Фридрих үшін шайқас жойылды – шындығында, пруссиялықтар үшін бірнеше сағат бұрын-ақ жойылған еді – бірақ ол бұл фактіні қабылдаған жоқ. Фридрих әскерінің арасынан атпен өтіп, бір полк туын ұстап алып, әскерін қайта жинауға тырысты: «Балаларым, менің балаларым, маған келіңдер! Менімен, менімен!» Олар оны естімеді, естісе де, бағынуға ниеттемеді. Қауіпті жағдайды сезіп, соңғы жеңіске жету үшін Салтыков өзінің казактары мен кальмықтарын (атты әскерін) шайқасқа жіберді. Чугуев казактары Фридрикті кішкентай төбеде қоршап алды, онда ол жеке күзетшілерінің қалдықтары – Лейб куирсариерлерімен бірге, тұруға немесе тырысып өлуге бел буған күйде тұрды. 100 сарбаздан тұратын гусар эскадрильясының командирі (атты әскер капитаны) Иоахим Бернхард фон Притвиц Гафрон казактардың арасынан жол ашып, патшаны қауіпсіз жерге алып шықты. Оның эскадрильясының көп бөлігі осы әрекетте қаза тапты. Гусарлар Фридрихті шайқас алаңынан шығарып жатқанда, ол Лаудонның атты әскері арқаларын кесіп, жүздері төмен қарап жатқан әскерлерінің денелерінен өтті. Құрғақ дауыл нағыз көрініс тудырды.

Шығындар

Соғысқа дейін екі әскер де кішігірім бөлімшелермен нығайтылды; шайқас уақытында одақтас күштер шамамен 60 000 адамнан тұрды, ал тағы 5 000 адамы Франкфуртты бақылауда ұстады, пруссиялықтардың саны 50 000-ға жуық болды. Ресей және Австрия 16 332 адамды жоғалтты (3 486 қаза тапты), бұл шамамен 27 пайызды құрайды. Ресейліктердің жоғалғандары 14 031, ал австриялықтардың жоғалғандары 2 301 болды. Пруссиялықтардың жоғалғандары туралы мәліметтер әртүрлі. Даффи 6 000 адамның қаза тапқанын және 13 000 адамның жараланғанын айтады, бұл 37 пайыздан астам шығынға тең. Тағы бір дерек көзі 18 609 көрсетіп тұр. Гастон Бодарт шығынды 43 пайыз деп бағаласа, 20 700 адамның ішінде 6 100-і қаза тапқан. Франк Сабо пруссиялықтардың 21 000-ға жуық адамнан зардап шеккенін мәлімдейді. Шайқастан кейін жеңіске жеткен казак әскерлері өліктерді тонады және жаралылардың тамақтарын кесті; мұның өлім-жітім көрсеткішіне әсер еткені сөзсіз. Пруссиялықтар өздерінің барлық атты артиллериясын жоғалтты, ол жаяу әскер мен артиллерияның біріктірілген бөлімшесі болатын, онда артиллериялық экипаждар шайқасқа аттармен кіріп, пушкаларын артынан сүйреп әкелді, бұл Фридриктің ерекше өнертабыстарының бірі еді. Пруссиялықтар сонымен қатар атты әскерінің 60 пайызын, жануарларын және адамдарын жоғалтты. Пруссиялықтар 172 өздерінің пушкаларын және Мюльбергеде таңертеңгі уақытта ресейліктерден тартып алған 105 пушкасын жоғалтты. Олар сондай-ақ 27 ту және екі штандартты жоғалтты. Штабтың жоғалғандары маңызды болды. Фридрих сегіз полк полковнигінен айырылды. Оның жоғары сапындағы командирлерінен Сейдлиц жараланып, команданы Платенге тапсыруға мәжбүр болды, ол энергиясы мен қайраттылығы жағынан оған тең емес еді; Ведель соншалықты ауыр жараланды, ол енді ешқашан соғысқа қатыспады; Георг Людвиг фон Путткамер, Путткамер гусарларының командирі, қаза тапқандардың арасында жатты. Американдық революциялық соғыс кезінде Континенталдық армияның бас инспекторы және генерал-майоры болған Фридрих Вильгельм фон Штубен шайқаста жараланды. Пруссия армиясының әйгілі ақыны Эвальд Кристиан фон Клейст Валкеберге шабуылдың соңғы сәттерінде ауыр жарақат алды. Жарақат алған кезде майор Клейст өз полкінің ең жоғары шенді офицері болды. Генерал-лейтенант Август Фридрих фон Иценплиц 5 қыркүйекте, принц Чарльз Антон Август фон Холштейн Бек 12 қыркүйекте, ал Финк бригадасының командирі генерал-майор Джордж Эрнст фон Клицинг 28 қазанда Штеттинде қайтыс болды. Пруссия соңғы күшіне жеткен кезде Фридрих өзінің қалған патшалығын мұрагері үшін сақтап қалудан үмітін үзді.

Before the battle, both armies had been reinforced by smaller units; by the time of the battle, the Allied forces had about 60,000 men, with another 5,000 holding Frankfurt, and the Prussians had almost 50,000. The Russians and Austrians lost 16,332 men (3,486 killed), some 27 percent. Russian losses were 14,031 and Austrian losses 2,301. Sources differ on Prussian losses. Duffy maintains 6,000 killed and 13,000 wounded, a casualty rate of more than 37 percent. Another source gives 18,609. Gaston Bodart represents losses at 43 percent, and that 6,100 of the 20,700 casualties were deaths. Frank Szabo places Prussian losses at 21,000. Following the battle, the victorious Cossack troops plundered corpses and slit the throats of the wounded; this no doubt contributed to the death rate. The Prussians lost their entire horse artillery, an amalgam of cavalry and artillery in which the crews rode horses into battle, dragging their cannons behind them, one of Frederick's notable inventions. The Prussians also lost 60 percent of their cavalry, killed or wounded, animals and men. The Prussians lost 172 of their own cannons plus the 105 they had captured from the Russians in the late morning on the Mühlberge. They also lost 27 flags and two standards. Staff losses were significant. Frederick lost eight regimental colonels. Of his senior command, Seydlitz was wounded and had to relinquish command to Platen, nowhere near his equal in energy and nerve; Wedel was wounded so badly he never fought again; Georg Ludwig von Puttkamer, commander of the Puttkamer Hussars, lay among the dead. Friedrich Wilhelm von Steuben, later the inspector general and major general of the Continental Army during the American Revolutionary War, was wounded at the battle. Ewald Christian von Kleist, the famous poet of the Prussian army, was badly injured in the latter moments of the assault on the Walkeberge. By the time he was injured, Major Kleist was the highest ranking officer in his regiment. Generalleutnant August Friedrich von Itzenplitz died of his wounds on 5 September, Prince Charles Anton August von Holstein Beck on 12 September, and Finck's brigade commander, Generalmajor George Ernst von Klitzing, on 28 October in Stettin. Prussia was at its last gasp and Frederick despaired of preserving much of his remaining kingdom for his heir.

Ресей-Австрия одағына әсері

Ресей және Австрия қолбасшылары бір-біріне әлі де күдікпен қараса да, олардың ынтымақтастығының нәтижесіне қанағаттанды. Олар Фридрих әскерін батылдық, қайрат және әскери шеберлік сынағында жеңіп шықты. Ресей императрицасы Елизавета Салтыковты генерал-фельдмаршал шеніне көтерді және қатысқандардың барлығына арнайы медаль табыстады. Ол Лаудонға да құрметті қылыш жіберді, бірақ жеңілістің құны жоғары болды: Австрия және Ресей әскерлерінің 27 пайызының жоғалуы әдетте жеңіс деп есептелмейді. Далалық бекіністерге шабуыл жасау көбінесе қаза тапқандардың саны жараланғандардан артық болатын. Шабуылдың қолма-қол ұрысқа дейін аяқталуы екі тараптың да шығындарын арттырды. Соңынан жасалған атқыштар шабуылы мен адамдар мен аттардың дүркіреп қашуы одан да көп жарақаттарға әкелді. Жоғалтуларға қарамастан, Салтыков пен Лаудон армияларымен майданда қалды және бір-бірімен байланыс үзілмеді. Пруссиялықтардың жеңілісі салдарынан Берлинге шабуылдау мүмкіндігі пайдаланылмады, олар Саксонияға шегінді. Салтыков шайқастың соңғы сағатында жеңіске жетуге тырысса да, оны іске асырмады. Бірнеше күн ішінде Фридрих әскері қайта құрылды. Шамамен 26 000 адам, олардың көп бөлігі аман қалғандар, Кунерсдорф пен Берлин арасында шашырап кетті. Бірақ шайқастан кейін төрт күн өткен соң, көптеген әскерлер Одер өзені бойындағы немесе Берлиндегі штабқа келді, Фридрих әскері 32 000 адам мен 50 артиллериялық құралдан тұратын күшке ие болды. Ресей императрицасы Елизавета Ресей мүддесі үшін маңызды деп санайтын Австрияға қолдау көрсету саясатын жалғастырды, бірақ оның тиімділігі азайды. Үлкен қашықтықтар ресейлік жабдықтау желілерін шектеді, және Австрия штабының ресейлік әскерлерді өз арналары арқылы жабдықтау туралы келісіміне қарамастан, ресейлік әскерлер 1759 және 1760 жылдардағы қалған шайқастарға көбінесе қатыспады. Ресей әскері 1761 жылы Колбергті шабуылдағанға дейін тағы бір маңызды шайқасқа қатыспады, бұл пруссиялықтарға австриялықтарға қарсы күшін жұмылдыруға мүмкіндік берді. 1762 жылы Елизаветаның қайтысы және оның жүрегі Фридрихке жақын болған туысы Петрдің таққа отыруы пруссиялықтарды құтқарып қалды, өйткені ол Ресейді жаулықтан дереу шығарды.

Although still wary of one another, the Russian and Austrian commanders were satisfied with the result of their cooperation. They had outfought Frederick's army in a test of nerve, courage and military skills. Elizabeth of Russia promoted Saltykov to Generalfeldmarschall and awarded a special medal to everyone involved. She also sent a sword of honor to Laudon, but the price of the rout was high: 27 percent Austrian and Russian losses would not usually qualify as a victory. The storming of field works typically resulted in a disproportionate number of killed over wounded. The conclusion of the battle in hand to hand struggle also increased casualties on both sides. Finally, subsequent cavalry charges and the stampeding flight of men and horses had caused many more injuries. Regardless of the losses, Saltykov and Laudon remained on the field with intact armies, and with extant communications between one another. The Prussian defeat remained without consequences when the victors did not capitalize on the opportunity to march against Berlin, but retired to Saxony instead. If Saltykov had sought the coup de grâce in the last hour of the battle, he did not follow through with it. Within days, Frederick's army had reconstituted itself. Approximately 26,000 men, most of the survivors, were scattered over the territory between Kunersdorf and Berlin. Four days after the battle, though, most of the men turned up at the headquarters on the Oder River or in Berlin, and Frederick's army recovered to a strength of 32,000 men and 50 artillery pieces. Elizabeth of Russia continued her policy of providing support to Austria, considering it vital to Russian interests, but with decreasing effectiveness. Distance constrained the Russian supply lines, and despite Austrian headquarters' agreement to supply the Russian troops through their own lines, Russian troops took little part in the remaining battles of 1759 and 1760. The Russian army did not fight another major battle until they stormed Kolberg in 1761, allowing the Prussians to focus on the Austrians. In 1762, the death of Elizabeth, and the ascension of her nephew, Peter, an admirer of Frederick's, saved the Prussians when he immediately withdrew Russia from hostilities.

Бағалау

Көптеген әскери тарихшылар Куннерсдорф Фридриктің ең үлкен және ең қайғылы жеңілісі болғанымен келіседі. Олар оны үш негізгі мәселеге байланыстырады: оның орыс әскери өнеріне немқұрайлылығы, жер туралы жеткіліксіз ақпарат және орыстардың орналасқан жердің қиындықтарын еңсергенін түсінбеуі. Фридрих өзінің жазғандарында қабылдаған соғыс принциптерінің бәрін бұзып, өзінің жағдайын ушықтырды. Біріншіден, Фридрих өзінің әйгілі көлбеу шабуылын қолдана алады деп есептеді, бірақ оның барлауы толық болған жоқ. Орыстар екі аптадан бері сол жерде болып, Фридриктің келуіне дайындалу үшін бекіністер салған, ал олардың қорғаныс қабырғалары кесілген ағаштар мен зеңбіректермен толы болды. Фридрик келгенде, жерді бағалауға көп күш жұмсаған жоқ, және аймақты барлау үшін атты әскерін жіберудің операциялық себебі болған жоқ, мүмкін, оның бұрын барлауда жиі қолданылатын гусарлары Сейдлицтің ауыр атты әскеріне айналдырылғандықтан. Орыстар мен австриялықтар шайқасқа дайындалу үшін екі апта уақыт алғанда, көлдер мен батпақтар арасындағы жолды анықтап, нығайтты, бұл Фридриктің оңтүстік-шығыс майданына қарсы тұруына мүмкіндік берді. Бұл Россбах және Лейтенде сәтті қолданылған көлбеу шабуыл тәсілінің артықшылығын жойды. Сонымен қатар, орыстар бірнеше табиғи қорғаныс позицияларын пайдаланды. Төбелер тізбегін қосымша бекіністермен нығайтуға болады, орыстар пруссиялықтарға төменнен оқ атуға мүмкіндік беретін ойыстар жасады, сондай-ақ, әсіресе Шпицбергеде бастиондар салды. Қатты оқ жаудырғанға қарамастан, Фридриктің әскерлері орыстардың сол жақ флангын бұрып жіберді, бірақ бұл көп пайда әкелмеді. Жер бедері орыстар мен австриялықтарға дөңестер мен батпақтармен қорғалған 100 адамға дейінгі тығыз қатар құруға мүмкіндік берді. Екіншіден, Фридриктің ең ірі қатесі – ол өзінің сенімді кеңесшілерінің ұсыныстарын ескермегені. Өзінің керемет тактикалық және стратегиялық қабілеттерімен белгілі болған Генрих аға, пруссиялықтар бірінші биіктікті және Вунш қаласын басып алғаннан кейін шайқасты күндіз тоқтатуды ұсынды. Вунш өзеннен өте алмады, тек бір көпір қалды, және Лаудонның атты әскері оны қатаң күзетті. Осыдан кейін пруссиялықтар шабуылға ұшырамайтын болар еді, ал орыс-австриялық әскері кері шегіп кетуге мәжбүр болар еді. Сонымен қатар, Генрих әскерлер бірнеше күннен бері шаршап, ауа райы тым ыстық болғанын, су жеткіліксіз болғанын және соңғы күндері дұрыс тамақтанбағанын айтты. Бірақ Фридрих өзінің қауіпсіз орнын сақтап қалудың орнына, шаршаған әскерін төбеден түсіріп, төмендікті кесіп өтіп, қатты оқ жаудырғанда келесі төбеге көтерілуге мәжбүр етті. Пруссиялық атты әскер бастапқыда орыс және австриялық эскадрильяларды кері қайтарды, бірақ одақтас біріккен майданның қатал зеңбірек және мылтық атысы Фридриктің мақтан тұтатын атты әскеріне ауыр зиян келтірді. Одан әрі, ол атты әскерін бекініске қарсы бөліп-бөліп жіберу арқылы, мүмкін, ең ауыр қателік жасады. Үшіншіден, ол өзінің емес, жауы таңдаған жерде әрекет етті, және ақпараттың аздығы мен жерді түсінбеуі салдарынан, өзінің жасаған әскери тактикалық ережелерінің бәрін бұзды. Ол жаяу әскерін оқ жаудырған жерге тастады, және осы ақымақтығын жұмсақ, сулы, ағыстармен бөлінген жерге, тізім бойынша шабуылдауды талап ететін атты әскерін бөліп-бөліп жіберу арқылы ушықтырды; әрине, ол атты әскерін жаппай жібермеді, өйткені бірнеше табиғи ерекшеліктер – көлдер, жолдар, батпақтар – бұл жердің кейбір жерлерінде мүмкін емес болды. Алайда, апатты жеңіліс осы үш мәселенің өзінен де туындады. Шындығында, ол өзінің стратегиялық және тактикалық ережелерін бұзды, өйткені ол жек көретін жаумен бетпе-бет келді, және бұл оның басшылық қабілетінің ең нашар жағын көрсетті. Осылайша, Куннерсдорфтағы жеңіліс Хохкирх шайқасындағы жеңіліске ұқсас болды. Онда пруссиялық армиямен бірге саяхаттап бара жатқан британдық елші Фридриктің жеңілісін австриялықтарды жек көруіне және оның қиялына сәйкес келмейтін барлау туралы ақпаратқа сенбеуіне байланыстырды; әрине, австриялықтар мен орыстарға деген бұл жеккөрушілік оның Куннерсдорфтағы жеңілісіне де ықпал етті. Бірақ Герберт Редман атап көрсеткендей, "әскери тарихта ұйымдасқан армияның осындай қысқа мерзімде мұндай толық жеңіліске ұшырауы сирек кездеседі". Жеңіліс Фридриктің орыстарды, оны жек көретінін, және австриялықтарды, оны одан да аз жек көретінін, әскери қабілеттеріне ие екенін қабылдағысы келмегеніне ғана байланысты емес. Хохкирхта Фридрик шабуылға қарсы әскерін біріктіру арқылы жақсы басшылық танытты; пруссиялық тәртіп және полк байланысы үстемдік құрды. Маңыздысы, Куннерсдорфтағы пруссиялық армия Хохкирхтағыдай армия емес еді, өйткені ол бұрын шайқасып, жеңіліске ұшыраған еді. Қыс бойы Фридрик жаңа армия құрастырды, бірақ ол ескі армиясы сияқты жақсы жаттығудан өткен, тәртіпті және дайын болған жоқ. Ол мұны қабылдамады. Куннерсдорфтағы Фридриктің ең ауыр жеңілісінде оның армиясы үрейленді, ал тәртіп оның көз алдында жойылды, әсіресе шайқастың соңғы сағатында. Лествицтің полкі сияқты, бірнеше полктер ғана бірлікте тұрды. Фридрик өзінің әскерінен көтере алмайтын нәрсені талап етті.

Most military historians agree that Kunersdorf was Frederick's greatest, and most catastrophic, loss. They generally attribute it to three major problems: his indifference to the Russian practices of the "art of war", his lack of information about the terrain, and his inability to realize that the Russians had surmounted the obstacles of location. Frederick complicated his fate by violating every principle of war he had espoused in his own writing. First, Frederick had assumed he could use his trade mark oblique order attack, but his reconnaissance had been incomplete. The Russians had been there for two weeks, had dug in to prepare for Frederick's arrival, and their fortifications bristled with abatis and guns. When he did arrive, Frederick had made limited efforts to assess the terrain and there was no operational reason for him not to have sent some of his cavalry to scout the area, except, perhaps, that his hussars, previously often used in reconnaissance, were being converted by Seydlitz into heavy cavalry. In the two weeks they had to prepare for the battle, the Russians and the Austrians had discovered, and reinforced, a causeway between the lakes and the marshland that allowed them to present Frederick with a united southeastern front. This effectively cancelled any advantage of the oblique battle order employed so successfully at Rossbach and Leuthen. Furthermore, the Russians utilized several natural defensive positions. The chain of hillocks could be enhanced by the construction of redans; the Russians were able to shape abutments from which to fire down upon the Prussians; they also constructed bastions, especially on the Spitzberge. Despite the murderous fire, Frederick's troops eventually turned the Russian left, but to little benefit. The terrain allowed the Russians and Austrians to form a compact front up to 100 men deep, shielded by the hills and marshes. Second, Frederick's most egregious mistake was his refusal to consider the recommendations of his trusted staff. Brother Henry, a superb tactician and strategist in his own right, reasonably suggested halting the battle at mid day, after the Prussians had secured the first height and Wunsch, the city. Wunsch could not move across the river; only one bridge remained, and Laudon's cavalry guarded it fiercely. Regardless, from these vantage points, the Prussians would be unassailable, and eventually, the Austro Russian force would have to withdraw. Furthermore, Henry argued, the troops were exhausted from several days of marching, the weather was appallingly hot, they did not have enough water, and they had not had a good meal in several days. Instead of holding his secure position, though, Frederick forced his tired troops to descend the hill, cross the low ground, and ascend the next hill, in the face of heavy fire. The Prussian cavalry effort initially drove back the Russian and Austrian squadrons, but the fierce cannon and musketry fire from the united Allied front inflicted staggering losses on Frederick's much vaunted horsemen. Furthermore, he committed perhaps the gravest of errors in sending his cavalry into battle piecemeal and against entrenched positions. Third, he acted on the ground of his enemy's choosing, not of his own, and on the basis of meager information and almost no understanding of the ground, he broke all the military tactical rules of his own devising. He had thrown his infantry into the teeth of gun fire; he compounded this folly by committing his cavalry piecemeal in pointless charges across soft, spongy ground that was divided by streams, requiring them to attack in long, drawn out lines, rather than en masse; of course, he could not send his cavalry en masse because several natural features—ponds, causeways, swamps—made this impossible on some of the terrain. The catastrophic loss was due to more than these three issues, though. Indeed, he violated his own rules of strategy and tactics because he faced an enemy he despised, and this brought out the worst of his generalship. In this way, the loss at Kunersdorf was similar to that of the Battle of Hochkirch. There, the British envoy traveling with the Prussian Army attributed Frederick's loss to the contempt in which he held the Austrians and his unwillingness to give credit to intelligence that did not agree with his imagination; certainly, this contempt for the Austrians and the Russians contributed to his loss at Kunersdorf as well. Yet, as Herbert Redman notes, " seldom in military history has a battle been so completely lost by an organized army in such a short space of time." The loss was not only due to Frederick's unwillingness to accept that the Russians, whom he despised, and the Austrians, whom he despised only slightly less, had any military acumen. At Hochkirch, Frederick demonstrated good leadership by rallying his troops against the surprise attack; Prussian discipline and the bonds of regimental cohesion had prevailed. Importantly, the Prussian army at Kunersdorf was not the same army that had fought at Hochkirch, because it had already fought, and lost, there. Over the winter, Frederick had cobbled together a new army, but it was not as well trained, well disciplined, and well drilled as his old one. He failed to accept this. Arguably Frederick's worst defeat, at Kunersdorf, his army panicked and discipline disintegrated before his eyes, especially in the last hour of the battle. The few regiments that held together, such as that of Lestwitz, were the exception. Frederick had demanded more of his men than they could bear.

Веб-ресурстар

Флеминг, Томас. "Тамаша алаяқтық", "Американ мұрасы". https://www.americanheritage.com/magnificent-fraud, ақпан–наурыз 2006. Қол жеткізілген күні: 2016 жылғы 9 қазан.

Веб-ресурстар

Колякомо, Алессандро. Куннерсдорф шайқасы. Kronoskaf. Жеті жылдық соғыс. 2017 жылдың 21 қыркүйегінде қарастырылды.