Кіріспе

Идл өзені – Англияның Нотингемшир графтығында орналасқан өзен. Оның бастауы Маун және Меден өзендерінің Маркхэм Мур жанындағы қосылған жерінен басталады. Идл өзені бастауынан солтүстікке қарай Ретфорд және Баутри қалалары арқылы ағып, Батыс Стоквитте Трент өзеніне құяды. Оның ірі салалары – Пултер және Райтон өзендері. Өзен Баутриге дейін кеме жүруге қолайлы, ал Ретфордқа дейін кеме жүруге заңдық құқық бар. Өзенді қоршаған жердің көп бөлігі кең су тасқыны жазығын құрайды және өзен табиғатты қорғау үшін маңызды, оның бойында ғылыми тұрғыдан ерекше қызығушылық тудыратын аумақтар белгіленген.

Этимология

Атаудың шығу тегі белгісіз. Идль өзені көбінесе "баяу ағыс өзен" деген мағынада түсіндіріледі, бірақ бұл күмәнді, себебі өзен атаулары елді мекендердің атауларынан әлдеқайда ертерек болады, сондай-ақ қазіргі атауы өзеннің өте жылдам ағысқа ие екендігімен үйлеспейді. Англия жер-атауларын зерттеу жұмысы (Survey of English Placenames) Idle (Idel) сөзінің "бос немесе өңделмеген жер" деген мағынаны білдіруі мүмкін екенін ұсынады. Бұл, бұрын Бернцеатте (күйген жерлер) деп аталған Басетлау арқылы өтетінімен сәйкес келеді. Беда (HE 2, 12) 617 жылы шайқасқа сілтеме жасай отырып, өзенді "Идла" деп атаған. Бұл өзенді білдіретін "ea" жұрнағының ертерек нұсқасын сақтаған болуы мүмкін. 1200 жылы (Британ мұражайының жарғылар тізілімінде) өзен Yddil деп тіркелген. Торотон атаудың басқа бір түбін ұсынады. Ол атаудың римдік Adelocum-нан шыққандығын айтады және "Идль өзенінің аты астықтан шыққан, онымен көршілес далалар мол болған, ал Аделокумды римдіктер Идельдегі жер үшін атаған, "Ai" әрпінің "I" әрпіне айналуы осы аймақта жиі кездеседі, Ydle бриттерде астық сақтау орнын білдіреді".

Гидрология

Идл өзені – Трент өзенінің маңызды саласы. Маун, Меден және Пултер өзендері Ретфордтың оңтүстігіндегі Итон жанында қосылып Идл өзенін құрайды және Баутриден жоғарыда Ритон өзенімен бірігеді. Идл өзені Баутриде шығысқа бұрылып, Батыс Стоквит ауылында Трент өзеніне құяды. Идл өзенінің су жиналатын алабы шамамен 280 шаршы мильді (725 км²) құрайды, оның орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 1961 жылдан 1990 жылға дейінгі деректерге негізделген. Бұл жауын-шашынның шамамен үштен бірі өзендерге жетеді. Идл бассейнінде жер асты суларының (аквиферлердің) көздері бар, онда Төменгі Магнийлік әктас, Шервуд құмтасы және Мерсия балшық тасы басым. Су жиналатын аймақтың батысындағы жер асты геологиясы Төменгі Магнийлік әктастан тұрады, онда доломит минералы бар және магнийге бай. Шығысында аймақтың маңызды геологиялық құрауышы болып табылатын Триас Шервуд құмтасты аквифері орналасқан. Шығысқа қарай жалғасқанда, екеуі де Мерсия балшық тасының қабатымен жабылған. Аквиферлер жер бетіне жеткенде, олар көбінесе өзен жүйесін сумен қамтамасыз етеді, бірақ одан суды тартып ала да алады. Идл су жиналатын аймағындағы халыққа сумен жабдықтау негізінен Шервуд құмтасының басты аквиферінен, көптеген бұрғылау орындары арқылы жүзеге асырылады. Дегенмен, су жиналатын аймаққа Дербиширден әкелінген су да түседі. Аймақты үш су компаниясы қамтиды: Severn Trent Water, Anglian Water және Yorkshire Water. Бұған жер асты суларын өндіру, әсіресе халыққа сумен жабдықтау үшін, сондай-ақ терең көмір шахталарынан туындаған шөгу салдарынан аквиферлердің жарылуы әсер етеді.

Тарих

Ботри Рим дәуірінен бастап теңіз порты болған болуы мүмкін, бірақ осы ерте кезең туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, 12 ғасырда ол теңізбен байланысты болды, осы кезде приход шіркеуі теңізшілердің қадірлісі – Әулие Николайға арналды, ал 1276 жылғы «Жүздік тізімдерде» ол порт ретінде тіркелген. 1300 жылдардың басында қорғасын тасымалданғаны туралы жазбалар бар, ал 1337 жылы жүн Ноттингемширден Халл арқылы Дордрехтке жіберілді. 16 ғасырдың басында оның гүлденген сауда қауымдастығы құлдырады, бірақ кейіннен жаңарып, 1596 жылы қорғасын тікелей Лондонға тасымалданды. Сол жылы, Байкарсдайк арнасының үстіне салынған өткел «теңіз жолына үлкен кедергі» деп сипатталды.

Идл өзеніндегі шайқас

Беда 616 немесе 617 жылы Идль өзені шайқасын «Historia Ecclesiastica» еңбегінде Эдвиннің Нортумбрия патшасы болу тарихының бір бөлігі ретінде сипаттаған. Беда Редвальдтың Эдвиннің әулеттік жауы Әтелфритке қарсы әскер жинап, оған күш бергенін айтады, бұрын Эдвин Редвальдтың қорғауында болған. Екі әскер Линдсей патшалығының батыс шекарасында, Идль өзенінің шығыс жағасында кездесті. Шабысқан қанды болғандықтан, «Идль өзені ағылшындардың қанымен толығымен ластанды» деген сөз қанатқа тіркелген. Шайқас барысында Әтелфрит және Редвальдтың ұлы Регенхер қаза тапты. Эдвин Әтелфриттің орнын басып Нортумбрия патшасы болды, ал Әтелфриттің ұлдары кейіннен елден қуылды. XII ғасырдағы Генрих Ханттингдонның «Historia Anglorum» еңбегіндегі шайқасқа қатысты басқа бір мәліметте Редвальд әскері Редвальд, Регенхер және Эдвин басқаратын үш топқа бөлінгендігі айтылады. Әтелфрит, тәжірибелі жауынгерлерімен бірге, еркін қатарда шабуылға шықты. Регенхерді көргенде, оны Эдвин деп қателесіп, Әтелфриттің әскері оған жетіп, өлтірді. Ұлының қазасынан кейін Редвальд ашуланып Әтелфриттің қатарын бұзып, оны өлтіріп, көптеген Нортумбриялықтарды қырғынға ұшыратты.

Вермуйден және қатысушылар

17 ғасырға дейін Идл өзені Хэтфилд Чейс арқылы солтүстікке қарай ағып жатты. Вруттан батысқа қарай Торн өзені екі салаға бөлінді, екеуі де Вруттың шығысында Идлға қосылды, ал Идл Сандтофттан солтүстік-батысқа қарай Дон өзеніне құйып жатты. Диртнестен Дон солтүстік-шығысқа қарай ағып, Адлингфлитке жетті, онда ол Оуз өзенімен бірігіп, Трент өзеніне жақын жерде қосылды. Бір кезде Идлден шығысқа қарай Трент өзеніне дейін кеме жүретін арна салынды. Бұл оқиғаның нақты мерзімі белгісіз, бірақ 1086 жылғы «Соңғы сот» тізіміне дейін бұл арнаның бар болғандығы мәлім. Шығыс Стоквит және Батыс Стоквит ауылдары Трент өзенімен қосылатын жерде дамыды. Байкерс Дайкінің ұзындығы шамамен 9 шақырымды құрады және Идл өзенінің көп бөлігін Стоквитке бұрды. 1626 жылы король Карл I голланд су инженері Корнелиус Вермуйденді Хэтфилд Чейсті кептіруге тағайындады. Вермуйден «қатысушылар» деп аталған бірнеше валлондық серіктестерін әкелді, олар үлестерге ие болып, екі жылдан кейін аяқталған кептіру жұмыстарын жүргізді. Идлдің солтүстік ағысы кейін «Идл Тоқталысы» деп аталған бөгетпен тоқтатылды, ал сулары Байкаррс Дайк арқылы бұрылды. Ескі арна түзуленіп, тереңдетіліп, нығайтылды. Өзенді Хэтфилд Чейстен оқшаулау үшін бөгеттен Батыс Стоквитке дейін 8 шақырымға созылатын солтүстік жағалау бойында қоршау салынды. 1629 және 1630 жылдар арасында Вермуйденнің туысы Джон Лиенс Мистертон-Сосс өзенінің сағасынан 2 шақырым қашықтықта Трент өзенінен судың Байкаррс Дайкінің оңтүстігіне ағып түсуін болдырмау үшін кеме жүретін шлюз салдырды. Құрылыс ағаштан жасалған, арнаның екі жағында Трентке дейін созылатын биік жағалаулары бар. Көтеру қақпалары құлып камерасына кіруге мүмкіндік берді, оны Трент тасқынға ұшырамаған кезде пайдалануға болады. Лиенс Мистертон және Хакси жайылымдарын судан қорғау үшін Су арнасы сотының бұйрығымен бұл жұмысты орындауға мәжбүр болды. «Жаңа Идл өзені» деп аталған кептіру арнасы Идл Тоқталысынан Диртнеске дейін түзу сызықпен салынды, ол Торн өзенін ортасындағы туннельді шұңқырларда туннель арқылы кесіп өтті. Диртнестен ол шығысқа қарай Хирстке бағытталды, онда Торнның жаңа ағысы қосылды, ал екі арна Тренттегі Альторпқа параллель ағып өтті. Кептіру жүйесіне наразылық білдірілді, нәтижесінде сотта талап-қаралымдар орын алды. Ноттингемширдің бірнеше жергілікті билігі «қатысушылар» зиян келтіргенін мәлімдеп, Тайлық кеңеске шағым түсірді, және олардың пайдасына шешім шығарылды. Су арнасы комиссиясы Мистертон, Грингли және Эвертоннан суды Трентке жеткізу үшін жаңа арна қажет деп шешті, соның арқасында Идл жеңілдеуге тиіс болды, бірақ жер иелері қарсылық білдіргеннен кейін 1,2 шақырым ғана салынды және жұмыс аяқталмады.

Англияның азаматтық соғысы

Англиядағы азамат соғысы кезінде суару жүйесінің көп бөлігі зардап шекті. Голланд инженерлері немесе "қатысушылар" корольді қолдады, ал Аксхолм аралындағы қарапайым халық парламентарийлерді қолдады. Роялистердің оңтүстіктен Аксхолмге шабуыл жасайтыны туралы айыптаулармен, 1642 немесе 1643 жылы ауыл тұрғындары Мистертон шлюзін және Snow Sewer су тасқыны қақпаларын бұзды, бұл кең ауқымды су тасқынына және шамамен 20 000 фунт стерлингке бағаланған зиянға әкелді. Линкольн шерифі екі құрылысты да жөндеді, бірақ 400 ауыл тұрғыны оларды қайтадан қиратты. Сот процестері мен көтерілістер бірнеше жылға созылды. Натаниел Рединг 1656 жылы "армия" жинап, Мистертон және Грингли тұрғындарына қарсы барлығы 31 шайқасқа қатысты. Тек 1719 жылы мәселелер толығымен шешіліп, аймаққа бейбітшілік қайта келді.

Кеме қатынасы және 1720 жылғы Парламент актісі

Идл өзені тек 12 мен 24 тонна жүкті тасымалдай алатын, суы аз тереңдікті қайықтармен Баутриге дейін жүзуге қолайлы болды. Мистертон-Сосста гильотина қақпалары бар шлюз салынғаннан кейін, өзенді пайдаланған кез келген желкенді кемелер мачталарын түсіруге міндетті болды. 17-шы ғасырда сауда өркендегенімен, өзендегі қайықтардың көлемі кішірек болды, ал жүктері Трент өзеніне жеткен соң ірі кемелерге ауыстырылды. 1643 жылы болған көтеріліс кезінде су тоқтату жұмыстары мен шлюздің қирауы кемелердің қайтадан Баутриге жетуіне мүмкіндік берді, ал 1645 жылы қорғасын тікелей Амстердамға жіберілді. 1645 жылы канализациялық соттың бұйрығымен жаңа шлюз салынды, бірақ 1720 жылға қарай ол кеме қатынасына кедергі келтірді. Сондықтан канализациялық сот су тасқынының қаупі болмаса, қақпаларды ашық ұстауға шешім қабылдады. Біраз уақыттан кейін, гильотина қақпасы жоғарғы жағында митралы қақпалары бар және төменгі жағында гильотина қақпасы бар фунт шлюзімен ауыстырылды. Жаңа шлюз 1724 жылы аяқталды, оның ұзындығы 18 метр, ені 5 метр болды. 1833 жылға қарай гильотина қақпасы екінші жұп митралы қақпалармен алмастырылды. 1720 жылы Шығыс Ретфордтың саудагерлері Парламенттен өзенді Ретфордқа дейін жүзеліп баруға және жол төлемін алуға рұқсат беретін заң шығарды. Бірақ ешқандай жұмыс жүргізілмеді, жоспарлар 1757 жылға дейін қарастырылып жатты. Сол кезде өзеннің саудасының көп бөлігі жоғалды, себебі Дербиширдің қорғасын саудасы жақсартылған Дервент өзенін, ал Шеффилд саудасы Дон өзенінің кеме жүруін пайдаланды. 1767 жылы Баутри кемежайымен тасымалданған 4415 тонна тауардың 25 пайызынан астамы қорғасынды құрады, бірақ сауда бірнеше жылдан бері төмендеп келе жатты. 1777 жылы Честерфилд каналының, ал 1849 жылы Ұлы Солтүстік теміржолының ашылуы көлікке елеулі зиян келтірді. Ретфордтан келген жергілікті тарихшы Пирси 1828 жылы өзеннің "кеме жүруге қатысты бос екенін және, әдетте, солай болып қала беретінін" хабарлады. Мистертон-Сосс 1883 жылы үш аркалы көпір ретінде қайта салынды, оның қақпалары мен тақталары өзен деңгейін реттеу үшін орнатылды. Шлюздің жоғарғы қақпалары ағысқа қарсы қаратылған, бірақ 1910 жылға қарай шлюздің төменгі қақпалары мен шлюз ретінде пайдаланылған аркалардағы қақпалардың барлығы ағысқа қарай қаратылған, сондықтан олар су көтерілгенде жабылатын болды. Осылайша, кемелер Идл мен Трент өзендерінің деңгейі теңелгенде ғана өте алатын.

Ұлы Солтүстік темір жолының құрылысы

Ұлы Солтүстік темір жолы 1849 жылы ашылған Баутри темір жол стансасы арқылы өтті. Оның салынысы кезінде Баутриде кемежайдың үстіндегі үлкен иілімге байланысты өзенге жаңа канал қазылды, бірақ кемежайға соққан жаңа арна тез толып қалды. Темір жол бұрыннан азайып бара жатқан өзендегі коммерциялық трафикке елеулі зиян келтірді.

Тарихи сипаттамалары

Дэниел Дефо 18-ғасырдың басында Идлге сапар шегіп, оны толы, жылдам, бірақ тым жылдам емес және қауіпсіз емес деп сипаттады, терең арнасы бар, ол көтергіштер, жаққыштар, баржалар немесе жазық түбі бар кемелерді тасымалдайтын. Ол Баутри портын осы аймақтың барлық экспорт орталығы деп атады, әсіресе ауыр жүктер үшін. Көлікке Дербиширден ат арқылы Баутриге әкелінген қорғасын, Шеффилдке жіберілетін швед темірі, Шеффилдтен шыққан пышақ-шанышқұралдары, Ноттингемшир және Дербиширдегі доменді пештерден алынған темір өнімдері, сондай-ақ көмір және ағаш кірді.

Менеджмент

1930 жылғы Жерді мелиорациялау туралы заң Идл өзенін басқару жауапкершілігін жаңа құрылған Трент өзенінің су жинау кеңесіне жүктеді. 1938 жылы олар Идлдің сағасына, көпірге жақын жерде Трент-Идл шлюзін салды. Ол бір гильотина қақпасынан тұрды, ені 12 метр, биіктігі 6 метр, су тасқыны төмен болғанда Идлдің ауырлық күшімен Трентке құйылуына мүмкіндік беру үшін оны тұрақты түрде ашатын. Трент тасқыны кезінде қақпа ашылмады, ал Идлдің төменгі ағысы тоған сияқты әрекет етті, су Ритон өзенімен қосылғанға дейін жоғары қарай жиналды және үлкен су тасқыны болды. Су жинау кеңесі 1948 жылғы Өзен кеңестері заңының ережелері бойынша Трент өзені кеңесімен алмастырылды, ол өзенді тереңдетіп, өзен деңгейін 2 метрден жоғары ұстады. 1963 жылы Мистертон-Сосстағы шлюз тоқтатылды. Қалқаның оңтүстік қабырғасы мен едені алынып тасталды, ал өзен деңгейі Тренттегі төменгі су деңгейіне дейін төмендеуге рұқсат етілді, бұл кеме қатынасын қиындатты. 1972 жылғы Трент өзені басқармасы (жалпы өкілеттіктер) заңы кеме қатынасы құқығын жоюға бағытталған, бірақ ол Ноттингемшир округі кеңесі, Шығыс Ретфорд аудандық кеңесі, Донкастер ауылдық округтік кеңесі және Парламент депутаты Найджел Спирингтің қолдауымен Ретфорд және Уорксоп қайық клубының қарсылығына тап болды. Мұндай қарсылықтарға қарамастан, кеме қатынасы құқығын алып тастау туралы ереже алынып тасталды, бірақ Заңда "кеме қатынасы құқығына кедергі келтіретін немесе кедергі келтіретін" нақтыланбаған мелиорация жұмыстары туралы ұсыныстар сақталды. Өзеннің арғы жағында екі тұрақты арамшөп торабын орнату ұсынылды, сондай-ақ өзеннің соңғы бөлігін Трентке құйылатын каналдармен сору станциясымен ауыстыру ұсынылды. IWA келіссөздерді жалғастырды және ақыр соңында арамшөп торабы бүкіл арнаны жаппайтынына келісімге келді. Су айдау станциясы өте маңызды деп есептелгендіктен, Трент өзені басқармасы Хакси Гейт көпірінің жанында салынған тіркемелі қайықтар үшін құлайтын жолды беруге келісті. 1971 жылдың 2 желтоқсанында үкімет 1973 жылғы Су туралы заңтың бөлігі ретінде қазіргі өзендік органдарды су органдарымен ауыстыру туралы ұсыныстар жасады. Мұндай органдарға жаңа жауапкершілік жүктеледі, олар "ірі жұмыстар жүргізген кезде жағдай жасауға және мүмкіндіктерді ұйымдастыруға міндетті болады". Ретфорд және Уорксоп қайық клубы 1972 жылы өзенде екі круиз ұйымдастырды, біреуі сәуір айында он қайық Баутриге жеткенде, екіншісі қазан айында 15 қайық өзенге кірген, бірақ Миссон жағалауынан өте алмады. Мұндай круиздер жыл сайын өткізіліп тұратын болды, 1975 жылы Баутриге 18-19 қайық жетіп, біреуі Маттерсиге қарай жалғасты. Қайық клубы, демек, жаңа Северн Трент су басқармасы сорғы станциясы туралы жоспарларды қайта жаңғыртқанда, қайықшылардың мүддесін қорғады. Қабылданған шешім - Мистертон-Сосқа жақын екінші шлюз салу, бұл өзеннің ауырлық күшімен суды ағызуына мүмкіндік береді, ал сорғылар тек су тасқынының өте қауіпті жағдайларында ғана жұмыс істейді. Сорғы станциясы мен екінші шлюз 1981 жылы кіреберіс шлюзінен батысқа қарай салынды. Екі шлюз қақпасы да Хакси Гейт көпірінің төменгі жағымен бірдей деңгейге көтерілуі мүмкін, ал төбелер өзен төбесінің деңгейінде. Содан кейін өзен деңгейі ординарлық деңгейден 2 метр жоғары ұсталды және өзен Баутриге дейін кем дегенде 5 фут (2 метр) суды қамтамасыз ету үшін тереңдетілді. Бұл бұрын жазғы круиздерге кедергі келтірген арамшөптің едәуір азаюына әкелді. 1989 жылғы Су туралы заңның қабылдануымен өзендерге, соның ішінде Идлге жауапкершілік Ұлттық өзендер басқармасына берілді. Олардың демалыс бөлімінің қызметкері 1990 жылы Идлде қоғамдық кеме қатынасы құқығы жоқ екенін мәлімдеді, бірақ Ретфорд және Уоркшоп қайық клубына жылына бір рет жүзуге рұқсат берілді. Кейіннен басқа қайық клубтарына оны пайдалануға рұқсат беру туралы өтініш қабылданды. Ұлттық өзендер басқармасы 1996 жылы Экология агенттігімен алмастырылды, ол кеме қатынасына қатысты мәлімдеме жасады. Бұл Тренттен Баутриге дейін және Райтон өзені бойымен Блайтқа дейін жалпы заң бойынша кеме қатынасы құқығы бар екенін мойындады. Сонымен қатар, 1720 жылы Парламент актісі нәтижесінде Баутриден Шығыс Ретфордқа дейін заңдық түрде кеме қатынасы құқығы бар екендігі айтылды, бірақ өзеннің осы бөлігінде жақсарту жұмыстары ешқашан жүргізілмеген. Алайда, өзенге кіру немесе одан шығу үшін 48 сағат бұрын хабарлауды талап етумен қатар, 2011 жылы Экология агенттігі шлюз қақпалары арқылы өту үшін тыйым салушы алымдарды енгізді. Бұл әр өту үшін 185 фунт стерлингтік құн белгіледі, бұл қайықтар өзенге конвоймен ғана кіре алатынын білдірді. Мұндай кеме қатынасын шектеудің заңдылығы күмәнді екені айтылды. 1702 жылғы сот ісі (Король v Кларк) өзенде кеме қатынасы бар жерде адамдарға өтуге ақша алу Магна Картаның 23-тармағына қайшы екенін, оны жою үшін осы құқықты беруге арналған арнайы заң қажет екенін көрсетті. Алайда, алымдар сотта күшін жойған жоқ. Экология агенттігі өзенді күтіп ұстаса да, Идл үшін кеме қатынасы басқармасы жоқ. Канал және өзендер сенім қоры Экология агенттігінің сулары үшін кеме қатынасы басқармасы болған жағдайда қандай жағдай болатыны туралы болжамдар жасалды. Экология агенттігі сонымен қатар өзеннің сағасын ауырлық күшімен мелиорациялауға қайта оралу мүмкіндігін қарастырды, сорғы станциясының шлюзін ашық қалдырып, төменгі су тасқыны кезінде соңғы шлюзді әдеттегідей ашу арқылы. Ньюман өзенге қол жеткізуді одан әрі жақсартуға болатынын ұсынды, ол Уэст-Стоквиттегі Честерфилд каналымен өзен арасындағы арнаны салу арқылы шлюздер арқылы қайықтардың өту қажеттілігін жойып, өзен сағасының мелиорация және кеме қатынасы функцияларын бөлер еді.

Су бұру

Баутридің төменгі жағалауы көтерілген, сондықтан өзен айналасындағы жерлерді дренаждау үшін жоғары деңгейдегі тасымалдаушы ретінде қызмет етеді. Өзен мен оңтүстіктегі Честерфилд каналы және солтүстіктегі Уорпинг дренажы арасындағы аумақ, дренаждық арналар желісі арқылы суға құйылады, олар шлюздер мен сорғы станциялары арқылы өзенмен байланысты. Ауыл шаруашылығы жерлерін су басудан қорғау үшін арналардан су сорғыланады, бірақ Гринглидегі сорғы станциясы кері жұмыс істей алады, қажет болған жағдайда суару үшін арналарға су жібереді. Трент өзеніне ағын сорғы станциясы және екі шлюзбен басқарылады. Идлге кіретін жерді тік шлюз қақпасы қорғайды, ал сорғы станциясы және тағы бір шлюз одан әрі артта орналасқан. Тренттегі су деңгейі төмен болған кезде, шлюздер судың гравитациялық түрде ағуына мүмкіндік береді, бірақ су тасыған кезде төрт электр сорғысы шлюздер арасындағы кеңістікке суды сорып, гравитациялық түрде ағуы мүмкін болғанша жинақтайды. Сорғы станциясы 1981 жылы іске қосылды және сол кезде Ұлыбританиядағы ең ірі электрмен жұмыс істейтін сорғы станциясы болды. Төрт сорғы жұмыс істегенде, ол минутына 2124 тонна суды шығара алады. Бұл 1982 жылы аяқталған, Idle өзенінің төменгі ағысындағы су тасқынынан қорғау және жерді дренаждауды жақсартуға бағытталған, үлкен Idle өзенін жақсарту жобасының бір бөлігі болды. Сорғы станциясы өзеннің ең жоғарғы тасқынының шамамен жартысын сорғылай алады. Егер су көлемін басқару үшін бұл жеткіліксіз болса, Idle Washlands ішіндегі екі негізгі аймақта су айналасындағы жерді су басу үшін төгілетін бөгеттерден асып төгіледі. Екеуі де суды сақтауға қабілетті, сондықтан олар 1975 жылғы су қоймалары туралы заңға сәйкес су қоймалары ретінде жіктеледі. Олар Миссонның шығысында, Слайнс-Лейннің екі жағында және Миссонның батысында, өзен мен Лайн-Бэнк арасында орналасқан. Оңтүстік сорғы станциясы және оңтүстік ғимарат ІІ* санаттағы ескерткіштер болып табылады, ал оңтүстік ғимаратта "Бұл жұмыстар 1828 жылы салынған, Фрэнсис Рейнес, Джордж Келк, Уильям Гентли (комиссарлар), Альфред Смит, инженер" деген жазу бар. Олар тұрғын үйлерге айналдырылып, қираудан сақталды, олардың функциясын Гринглидегі заманауи электр сорғы станциясы орындайды, ал су тасқыны қақпалары өзенге кіреберістегі тік шлюзбен ауыстырылды. Ана су ағысының оңтүстігіндегі төменгі аймақты Эвертон ішкі дренаждық кеңесі басқарды, ол шамамен 34 миль (55 км) су ағыстарын ұстады. Кеңес 1945 жылы ресми түрде құрылды, бірақ 1796 жылы құрылған ұқсас органның мұрагері болды. Бұл аймақтағы су ағыстары Грингли мен Скафтворттан өзенге құйылады. Грингли сорғы станциясы 1940 жылдары жаңа дизельді сорғылармен жабдықталды және 2005 жылы электр сорғылары мен автоматты арамшөп тазартқышы орнатылған кезде қайта жаңартылды. Өзеннің солтүстік жағындағы дренажды басқаруды Финнингли ішкі дренаждық кеңесі жүргізді, ол 24,7 миль (40 км) дренаждар мен арналарды ұстауға жауапты болды, олар артық суды төрт сорғы станциясына жеткізді. Лангхолм, ол Хакси Гейт көпірінен жоғары орналасқан, және Идл Тоқтау сорғы станциялары Идл жағалауында орналасқан, ал Ньюингтон сорғы станциясы Аустерфилд дренажында орналасқан. Төртінші сорғы станциясы ИДБ аймағының солтүстік шетіндегі Парк дренажында орналасқан және Оустон паромында Трент өзеніне қосылатын Варпинг дренажына құйылады. 2012 жылдың сәуірінен бастап сорғы станцияларын Doncaster East Internal Drainage Board басқарады, ол Finningley IDB-ді басқа алты ішкі дренаждық кеңеспен біріктіру арқылы құрылды. Идл тоқтайтын жердің үстінен өзен Идл және Райтон ішкі дренаждық кеңесінің дренажы болған аймақтан өтеді. ИДБ 1987 жылы қайта құрылды, оның міндеттерін бұрын Северн Трент су басқармасы атқарған болатын және 53 миль (85 км) су ағыстарын басқарған. Идл өзенінің батысындағы сулар бірнеше жерде гравитациялық түрде өзенге құяды, бірақ өзеннің шығысындағы және Ретфордтың солтүстігіндегі аймақ Вистондағы бір шығысқа құяды, онда су сорғы станциясы өзен деңгейі гравитациялық ағысқа тым жоғары болған кезде өзенге суды сорғылайды. 2011 жылдың сәуірінде Идл және Райтон өзендері ИДБ-сы Аксхолм аралы ИДБ-сы, Гарторп ИДБ-сы және Эвертон ИДБ-сымен біріктіріліп, Аксхолм аралы мен Солтүстік Ноттингемшир су деңгейін басқару кеңесі болды. Бұл қадамды қоршаған ортаны қорғау, азық-түлік және ауыл шаруашылығы мәселелері департаменті (DEFRA) бастады, олар осы және басқа да ұқсас бірігулерді тиімділікті арттыру және жергілікті су тасқынынан қорғау органдарын жақсы қолдау үшін жол ретінде қарастырды.

Навигация

Өзеннің Батыс Стоквиттен Баутриге дейінгі аралығы шамамен 11 миль (18 км) құрайды. 1962 жылы жарық көрген Ұлыбританияның ішкі су жолдары кітабының төртінші басылымында өзеннің Баутриге дейін 2.5 фут (1 метр) су айдынымен жүзуге болатыны, ал кішірек қайықтар тағы 8 миль (13 км) жоғары қарай жүзе алатыны көрсетілген. Алайда, Мистертон-Сосс бұзылғаннан кейін, Баутриге жете алатын қайықтар азайды, ал сапарға шыққандар өзен төсегінде кедергілер бар екенін хабарлады. Қайықтар Тренттегі су деңгейінің төмендеуі Идлдегі су деңгейімен теңелгенде ғана өзенге кіре алатын. 1981 жылғы мелиорациялық жұмыстардан кейін Идлге кіру өзен сағасындағы екі шлюз арқылы жүзеге асырылады, ал Қоршаған ортаны қорғау агенттігі өзенге кіру ниеті туралы 48 сағат бұрын хабарлауды және 185 фунт стерлингтік төлемді талап етеді. Сондықтан көптеген қайық жүргізушілер өзенге топпен кіреді, осылайша шығындарды бөлісе алады. Екі шлюз арасындағы кеңістік ірі көлемде қайықтарды қабылдай алатын үлкен шлюз ретінде тиімді пайдаланылады. Бірінші шлюзден кіру тек жоғары су тасқынының екі жағынан бір сағат ішінде ғана мүмкін. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі сондай-ақ барлық қайық жүргізушілерден қайықтардың жоғалуына немесе зақымдануына жауапкершіліктен босататын міндеттеме хатына қол қоюды талап етеді. Өзенмен жүретін қайықтар Баутри көпіріне жете алады. Өлшемдері 2.5 фут (1 метр) су айдыны және 9 фут (3 метр) биіктікпен шектелген. Қоғамдық тұрақтар жоқ. Ірі қайықтар Баутри көпірінің екі жағында да, Ритон өзені Идлға қосылатын жерде де сақтықпен айналып өте алады. Осы нүктеден бастап өзеннің бастауына дейін барлық қашықтықты каноэмен жүзуге болады. Өзенге кіруге Маун өзенімен тоғысқан жерден, Идл басталатын жерден Меден өзені арқылы көпірден қол жеткізуге болады. Өзен сонымен қатар Честерфилд каналын сумен қамтамасыз етеді. 1770 жылдары Ретфорд су құбырынан 2 миль (3 км) жоғарыда суды каналға гравитациялық түрде жеткізу үшін қоректендіргіш құрылғы салынды. Бұл жүйе 1970 жылдары су құбырының табанындағы электрлік сорғы станциясымен ауыстырылды.

Курс

Өзен негізінен ауылдық сипатқа ие, бірақ ол Ретфорд қаласының орталығынан өтеді және Баутридің оңтүстік-шығыс жиегімен қатар жүреді. Баутри көпірі, А631 тас жолын Гейнсбороға өзен арқылы алып өтеді, 1810 жылы Ветэрбиден келген Флавел мырза салған, құны 3000 фунт стерлинг болды. Ол екі жағынан сәл кішірек аркалармен шектеліп тұрған үлкен орталық аркадан тұрады. 1940 жылы жол көпірдің оңтүстік жағын кеңейту арқылы кеңейтілді, бірақ оның бастапқы келбеті сақталды, себебі оңтүстік фасады сақтап алып, жаңа құрылыстың бетін қаптау үшін қайта пайдаланылды.

Су сапасы

Идлдегі су сапасы Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің GQA шкаласы бойынша орташа деңгейде. Идлдің салалары GQA шкаласы бойынша "C" бағасына ие, себебі олар қалалық аймақтардан өтеді және канализация тазарту станцияларынан өзендерге елеулі мөлшерде ағынды сулар құйылады. Маун өзеніндегі орташа су ағыны құрғақ ауа райында шамамен 13 Мл/күн (мегалитрлер тәулігіне) құрайды, бұл көрсеткіш 23 Мл/күн көлеміндегі Мэнсфилд канализация тазарту станциясынан түсетін су есебінен толықтырылады. Идлде су сапасы жақсармайды және Трент өзеніне дейін GQA шкаласы бойынша "C" деңгейінде қалады. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі өзендегі су ағынын Poulter өзенімен қосылатын жерге жақын және Маттерсидің шығысында өлшеу үшін бақылау станцияларын ұстап тұрады. 2019 жылы Қоршаған ортаны қорғау агенттігі Идл өзені жүйесінің су сапасын келесідей өлшеді:

Бөлім Экологиялық жағдайы Химиялық жағдайы Ұзындығы Су жиналатын алап Шаналы арнасы 7,8 миль (13 км) 19,71 шаршы миль (51 км²) 6,0 миль (10 км) 10,48 шаршы миль (27 км²) күшті өзгертілген 11,2 миль (18 км) 23,15 шаршы миль (60 км²) 11,7 миль (19 км) 24,04 шаршы миль (62 км²) жасанды

Су сапасының нашарлау себептеріне өзеннің көп бөлігіне әсер ететін канализациялық ағынды сулар, жер асты суларын алу және өзен жүйесіне жақын орналасқан ауыл шаруашылығы және ауылдық жерлерді тиімсіз басқару жатады. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы химиялық жағдай жақсыдан нашарға өзгерді, себебі полибромдалған дифенил эфирлері (PBDE), перфтор-октана сульфонаты (PFOS) және сынап қосылыстары анықталды, бұл заттар бұрын бағалауға енгізілмеген еді.

Табиғатты қорғау және жануарлар дүниесі

Идл өзені қазір Идл аңғарының табиғи қорығының шығыс шекарасын құрайды, ал өзеннің батысындағы ескі қиыршық тас карьерлері сулы-батпақты аймақтарды қалыптастырды. Қорықтың көп бөлігі бұрын 1940 жылдардың ортасында басталып, 1981 жылдан 2011 жылға дейін «Тармак» құрылыс тобы басқарған белсенді карьерлік операцияның бір бөлігі болған. «Тармак» 1989 жылы карьердің бір бөлігін «Ноттингемшир» жабайы табиғат қорына сатты, ал 1989 жылы карьерлік жұмыстарын аяқтағанда 2009 жылы қосымша жерді сыйға берді. Қорық, Hanson Quarries компаниясынан жер сатып алынғаннан кейін және EDF Energy компаниясының параформальдегидті кәдеге жарату зауытының шөгінді лагуналары 1990 жылдары жабылғаннан кейін одан әрі кеңейтілді, бұл жерлер де қорыққа қосылды. Қазіргі таңда қорықтың жалпы ауданы – , ол «Ноттингемшир» жабайы табиғат қорының ең ірі қорығы және Шығыс Мидлендс аймағындағы ең ірі табиғатты қорғау орталықтарының бірі болып табылады. Аймақ әртүрлі жануарлар, құстар мен балықтарға, соның ішінде көптеген жойылып бара жатқан түрлерге жағдай жасайды. Мистертон маңындағы Ана дренажының бөліктері ерекше омыртқасыздарға жағдай жасағандықтан, арнайы ғылыми маңызы бар табиғи аумақ ретінде белгіленген. Bawtry Bridge мен Idle Stop арасында географиялық жағынан бөлінген төрт сулы-батпақты жер бар, олар бірге Idle Washlands ғылыми маңызы бар ерекше табиғи аумақты (SSSI) құрайды. Олардың әрқайсысы су тасқынына ұшырайтын жайылымдық жерлерден тұрады және ылғалды және құрғақ шалғындықтарды, ашық су көздерін, батпақтар мен шұңқырлы жерлерді қамтиды. Олар Баутри Ньюингтон, Миссия Батыс, Миссия Шығыс және Idle Stop орналасқан. Олар өсімдіктердің әртүрлілігіне байланысты белгіленді, бірақ сонымен қатар олар көбейетін және қыстайтын көптеген құстарға мекен жасайды. 1972 жылы сулы-батпақты жерлердің ауданы белгіленді, бірақ 1982 жылы Өзеннің бос жерін жақсарту жобасы аяқталғаннан кейін, бұл жоба өзен бойындағы су тасқынынан қорғауды және жерді суландыруды жақсартты, қыста су басқыны азайды және SSSI 1983 жылы кішірейтілді. Кейіннен Ұлттық экологиялық бағдарлама аясында су құстарындары мен батпақты құстардың мекендеу ортасы толығымен жойылмауы үшін жұмыстар жүргізілді, ал Қоршаған орта агенттігі аймақты одан әрі қорғау үшін су деңгейін басқару жоспарын жасады. 2013 жылдың басында Heidelberg Materials UK компаниясы, Ньюингтон және Миссон маңында 30 жылдан астам уақыт бойы құм мен қиыршық тастарды өндірген, жануарлар дүниесіне пайдасы тию үшін учаскенің бөлігін қалпына келтіріп, ылғалды шалғындық аймақ құрды. Бұл 2019 жылы қамыс пен ылғалды шалғындықтан жасалған аймақпен кеңейтілді. Жобаға қалпына келтірілген жерді және оның жануарларын көруге мүмкіндік беретін көру платформасы да кірді. Бұрынғы Миссон карьерінің жерінің тағы бір бөлігі ауыл шаруашылығына қалпына келтірілді және шеттері 2500 жаңа ағаш пен тікенектермен қоршалды. Хансонс 26 жыл бойы мекендеу ортасын басқаруға жауапты болады. 2019 жылдың қараша айында қатты жаңбырдан кейін Idle өзені Idle Washlands-те жағалаудан асып кетті. Су деңгейі су тасқынына қарсы жағалаулардың жоғарғы жағына дейін көтерілді және судың деңгейі төмендеуіне көп уақыт кетті. Бұл, әсіресе Миссонның батысындағы Слайнс-Лейн маңында, керемет ылғалды мекендердің пайда болуына әкелді. Өзеннің солтүстігіндегі егістіктер мен Ньюингтон карьерін су басты, су Баутри Роудқа дейін созылды. COVID-19 шектеулері құс санын есепке алуды қиындырды, бірақ кейбір жергілікті құс бақылаушылар заңды түрде аймаққа барып, 2020 жылы 160 түрлі құс түрін тіркеді.

Құстар

Идл-Вэлли қорығында 250-ден астам құс түрі тіркелген, және ол үлкен шоқыр, қазық және тоқылдақ үйректердің көбею орындарымен, сондай-ақ жылтырақтардың бірігіп ұшуымен танымал. Баутри және Миссонға қарайғы су тасқыны аймағында су құстарының алуан түрлері де кездеседі, ал өзенде үйректер мен аққулар бар. 2020 жылы Слайнс-Лейн жайылымдарында рекордтық мөлшерде аққулар байқалды, 5 мамырда Дөңгелекмойын аққулардың саны 180-ге жетті, ал 1 қаңтарда 474 Сарықанат аққу саналды.

Қаңқалар

Идл өзені есті балықтардың маңызды мекені болып табылады, бірақ су тасқынын болдырмау және кеме қатынасын қамтамасыз ету үшін Идл арналарының өзгеруіне байланысты, өзеннің көптеген бөліктері адам жасаған құрылымдармен тосылып қалды, бұл жас есті балықтар үшін қиын, кейде тіпті өтіп кету мүмкін болмайтын жағдайға соқты. 2018 жылы Aquatic Control Engineering компаниясы жаңа есті балықтар өткелін орнатты, ол жас есті балықтардың Идл өзені мен Белмур көлі арасында, Идл аңғары табиғат қорығында қауіпсіз өтуіне мүмкіндік беру үшін жобаланған. Бұл құрылым қауіпсіз, ылғалды және біртіндеп төмендейтін беткейді қамтамасыз етеді, соның арқасында жас есті балықтар өзеннен көлге өтуге және көбейетін уақыт келгенше өсуге мүмкіндік алады. Ноттингемшир табиғатты қорғау қорының өкілі Эрин МакДейд: "Біз бұл шараның Идл аңғарындағы есті балықтардың санын ұзақ мерзімді перспективада арттырады деп үміттенеміз және осы маңызды балықтар Идл өзені және Трент аңғары бойында қалпына келеді" деді.

Балық

Идл өзенінде кездесетін балықтарға форель, шабақ, солтүстік шұбар, қарапайым барбел және еуропалық шұңқыр жатады. Дербишир округінің балық аулау клубы Ретфордтағы Холлкрофтқа дейінгі 3 мильдік өзен учаскесінде балық аулау құқығына ие. Сканторп балықшылары Лоундта 1,25 мильдік учаскеде балық аулайды. 2011 жылы Wild Trout Trust ұйымының баяндамасында Идл өзені 1980 жылдары кең ауқымды жерді мелиорациялау жобасына ұшырағаны, оның нәтижесінде арнасы кеңейтіліп, тереңдетілгені, және "әр жағалау бойында өзеннің бағытын ұстанған су тасқынына қарсы бөгеттермен бірыңғай трапеция пішіндес қима" құрылғаны көрсетілген. Бұл, "әр түрлі тереңдік, ағыс жылдамдығы және төсек құрамы болмаған, кедейленген су ағыны ортасын құру арқылы өзендік ортаға елеулі зиян келтірді" делінген. Баяндамада бұл балық қорының кедейленуіне әкелгені атап көрсетілген. Балықтардың, әсіресе форельдің жағдайын жақсарту үшін бірқатар шаралар ұсынылды.

Құс

Экологиялық агенттіктің Англиядағы бесінші сусарлар туралы зерттеуі (2009–10) бойынша, сусарлардың "қазір Idle-де кеңінен таралғаны" айтылды. Идл аңғарының табиғи қорығына құндызды қайта енгізудің мақсатының бірі – сусарлар үшін ортаны жақсарту болды, сондай-ақ Идлдегі шабақтар санын арттыруға жасалған жұмыстар да сусарлардың саны үшін өте маңызды, себебі шабақтар сусарлардың негізгі тамақ көзі болып табылады.