Кіріспе

Макарон мен ірімшік (Канада мен АҚШ-та «макарон мен ірімшік», ал Ұлыбританияда «макарон ірімшігі» деп те аталады) – макарон және ірімшік соусынан, көбінесе чеддер соусынан жасалған тағам. Оның тамыры Италия мен ортағасырлық Англияда 14 ғасырда дайындалған ірімшік пен макароннан жасалған пештік тағамдарға дейін жетеді. Дәстүрлі макарон мен ірімшік пеште пісірілген кастрюльде дайындалады; алайда, оны плитада немесе дайын қоспаны пайдаланып дайындауға болады.

Америка Құрама Штаттары

Джеймс Хемингс, классикалық білім алған француз аспазы, АҚШ президенті Томас Джефферсонның құлы болған, Джефферсон оны Парижде кездестіргеннен кейін рецептті АҚШ-қа әкелуде маңызды рөл атқарды. Джефферсон макаронның суретін салып, экструзия процесін егжей-тегжейлі жазды. 1793 жылы ол АҚШ-тың Франциядағы елшісі Уильям Шортқа оны жасауға арналған машина сатып алуды тапсырды. Машина жарамсыз болғандықтан, Джефферсон кейін Монтичеллода өзі пайдалану үшін макарон мен пармезан ірімшігін импорттады. 1802 жылы Джефферсон мемлекеттік кешкі ас кезінде «макарон деп аталатын пирог» ұсынды. Кешкі ас мәзірін пастор Манассе Катлер баяндады, ол сырлы макаронды ұнатпаған сияқты. Бірақ сол уақыттан бері пісірілген макарон мен ірімшік АҚШ-та кең таралды. 1824 жылы Мэри Рэндольф жазған «Вирджинияның үй шаруасы» атты аспаздық кітабында «макарон мен ірімшік» рецепті пайда болды. Рэндольфтің рецепті үш ингредиенттен тұрады: макарон, ірімшік және май, олар қабаттасып, ыстық пеште пісіріледі. Кулинария тарихшысы Карен Хесске сәйкес, бұл кітап 19 ғасырдағы ең ықпалды кітаптардың бірі болды. Макарон мен ірімшіктің ұқсас рецепттері 1852 жылғы «Hand book of Useful Arts» және 1861 жылғы «Godey's Lady's Book» кітаптарында кездеседі. 1880-ші жылдардың ортасына қарай Канзас және Миссури штатының Фестус қаласына дейінгі аймақтардағы аспаздық кітаптарда макарон мен ірімшік кастрюльдерінің рецепттері жазылған. Негізгі ингредиенттердің фабрикалық өндірісі тағамды қолжетімді етті, ал рецепттер оны қолжетімді етті, бірақ оны аса танымал етпеді. Макарон мен ірімшік кеңірек қоғамдық топтарға қолжетімді болғандықтан, жоғары сынып үшін тартымдылығын жоғалтты.

Канада

Макарон мен ірімшікті Канадаға Британ империясының басқа аймақтарынан келген британдық иммигранттар әкелді. Макарон мен ірімшік рецепттері Канадада кем дегенде 1845 жылғы «Заманауи практикалық аспаздық» кітабынан бастап кездеседі, онда жоғары сыныптық талғамды білдіретін паф-пестри қаптамасы, крем, жұмыртқа сарысы, мац және қышадан жасалған соус, сондай-ақ үстіне пармезан немесе Чешир ірімшігін қырқып салу ұсынылған. Осы кезеңде канадалық чеддер ірімшігі де танымал бола бастады және сол дәуірде қолданылған болуы мүмкін. Қазіргі Канадада макарон мен ірімшік өте танымал. «Kraft Dinner» – бұл қаптамалы макарон мен ірімшіктің ең танымал бренді. «The Walrus» журналында жазған Саша Чапман оны путиннен бұрын Канаданың ұлттық тағамы деп санады.

Вариациялар

Макароннан басқа макарон түрлері жиі қолданылады: кез келген қысқа, сығылған (экструзияланған) макарон және көптеген әсем кесілген макарон түрлері, әсіресе ірімшікті ұстап тұруға арналған бүктемелері мен қалталары бар макарон жарайды. Бұл тағамды басқа макаронмен дайындағанда да "макарон мен ірімшік", "мак н' ірімшік" немесе "ірімшікті мак" деп атауға болады; ал коншигли макаронымен дайындалғанда кейде "қабық пен ірімшік" деп те айтады. Макарон мен ірімшікке ең көп қолданылатыны – чеддер ірімшігі, бірақ басқа ірімшіктерді де қолдануға болады – әдетте, дәмділерін таңдайды, және екі немесе одан да көп ірімшіктерді бірге қосуға болады. Грюер, Гуда, Хаварти және Ярлсберг сияқты басқа ірімшіктерді де пайдалануға болады. Макарон мен ірімшікті жай ғана ірімшік пен макаронның тілімдерін қабаттап (көбінесе май немесе сүзілген сүт қосып), содан кейін ірімшік соусы дайындамай, кастрюльде пісіру арқылы да жасауға болады.

Өңірлік айырмашылықтар мен ұқсастықтар

Шотландияда макарон мен ірімшікті көбінесе пирогтардың ішіне салады, оны макарон пирогы деп атайды. Швейцарияда 19 ғасырдан бері дайындалып келе жатқан ұқсас дәстүрлі тағам Älplermagronen (Альпілік малшының макароны) деп аталады, оның қорапталған нұсқалары да бар. Älplermagronen макароннан, қаймақтан, ірімшіктен, қуырылған пияз бен кейбір рецептерде картоптан жасалады. Ури кантонында дәстүрлі түрде картоп қосылмайды, ал кейбір аймақтарда бекон немесе шұжық қосылады. Ірімшік көбінесе Эмменталь немесе Аппенцеллер ірімшігінен жасалады. Оны әдетте алма соусымен бірге береді.

Дайындалған және қаптамаланған қоспалар

Ең алғашқы қорапталған макарон мен ірімшіктің нұсқасы Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы Грант Лесли деген сатушыдан шыққан. Лесли макарон сатылымын арттыру үшін Kraft Foods өндірген өңделген ірімшікті макарон қораптарына резеңке ленталармен бекітіп сатқан. Kraft Леслиді жұмысқа алып, 1937 жылы «тоғыз минутта төрт адамға тамақ дайындаңыз» деген ұранымен Kraft Macaroni & Cheese (Канадада Kraft Dinner немесе KD деп белгілі) өндіруді бастады. Бұл өнім АҚШ және Канадада Ұлы Депрессияның экономикалық қиындықтары кезінде дереу сәттілікке жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде азық-түлік рационированиесі өнімнің танымалдылығын арттырды, екі қорабын бір азық-түлік талонына немесе бір қорабын 19 центке алуға болады. Бүгінде макарон мен ірімшік тоңдалған күйде немесе дайындауды жеңілдету үшін қорапталған ингредиенттер түрінде қолжетімді. Boston Market, Michelina's, Kraft Foods, Cracker Barrel және Stouffer's – АҚШ-та сатылатын дайын және тоңдалған макарон мен ірімшіктің танымал брендтері. Кейбір дүкендерде макарон мен өңделген ірімшік кесектерін қамтитын деликатес еті – «макарон мен ірімшік нан» таба аласыз. Тағамды плитада тұғырлы қазаншада немесе микротолқынды пеште дайындауға арналған әртүрлі дайын қоспалар бар. Нарықтағы көптеген өнімдер осы негізгі рецептураны ингредиенттерде шағын өзгерістермен қолданады. Макарон мен ірімшік көмірсуларға, калорияға, майға және тұзға бай болғанымен, ақуыздың көзі болып табылады және тағамның кейбір түрлері денсаулыққа зиянды әсерін азайтуға көмектеседі.