Кіріспе
15 ғасырдағы богемиялық христиан радикалы Петр Чельчицкий (; шамамен 1390 – шамамен 1460) – 15 ғасырдағы Богемияда, қазіргі Чехиядағы христиандық рухани көшбасшы және автор. Ол Богемия реформациясының ең ықпалды ойшылдарының бірі болды. Петр Чельчицкий транссубстанциацияға және монахтыққа қарсы болған, бейбітшілік пен жазбалардың басымдылығын қатаң сақтаған Unitas Fratrum-ға шабыт берді. Анабаптистер мен Петр Чельчицкийдің үйретімдері арасында көптеген параллельдер бар. Чех баптистері де Петр Чельчицкиймен байланыстырып, Богемия реформациясымен үзіліссіздігін көрсетті. Оның жарияланған еңбектері замандас шіркеу мен мемлекеттің әдепсіздігі мен зорлық-зомбылығын сынады. Ол адамзат қоғамын жақсарту үшін Библияға негізделген бірқатар ұсыныстар жасады, оның ішінде қарсылық көрсетпеу принципі, ол Толстой, Ганди және Мартин Лютер Кинг сияқты гуманитарларға әсер етті. Қайшылығы, гусит қозғалысының басты бөлігі оның зорлықсыздық туралы үйретімдерін қабылдамады, бұл гусит қозғалысының ішінде көптеген зорлық-зомбылықтарға әкелді. Чельчицкийдің үйретімдері "Ағайындылар бірлігінің" негізін қалады.
Petr Chelčický (; c. 1390 – c. 1460) was a Czech Christian spiritual leader and author in the 15th century Bohemia, now the Czech Republic. He was one of the most influential thinkers of the Bohemian Reformation. Petr Chelčický inspired the Unitas Fratrum, who opposed transubstantiation and monasticism, insisting on pacifism and the primacy of scripture. There are multiple parallels with the teachings of the Anabaptists and Petr Chelčický. Czech Baptists have also expressed continuity with the Bohemian reformation by identifying with Petr Chelčický. His published works critiqued the immorality and violence of the contemporary church and state. He proposed a number of Bible based improvements for human society, including nonresistance, which influenced humanitarians Tolstoy, Gandhi, and Martin Luther King. Paradoxically, the main part of the Hussite movement rejected his teachings of nonviolence, which eventually led to much violence among the Hussite movement. Chelcicky's teachings laid the foundation of the Unity of the Brethren.
Ерте өмір
Петр Чельчицкий шамамен 1390 жылы Богемияның оңтүстігінде дүниеге келген деп саналады, бірақ бір теория оның туған жылын 1374 жылға дейін созады. Оның жеке өмірі туралы мәлімет өте аз. Әртүрлі тарихшылар оны крепостной шаруа, тәуелсіз фермер, помещик, дворян, аяқкиімші, дін қызметкері және вальденс деп атаған. Чельчицкий бірде өзін шаруа деп атаған, бірақ бұл сипаттама 1419-1421 жылдар аралығында Прагада тұрғандығына, латын тілін білу деңгейіне және әдеби, саяси және діни ізденістерге жұмсаған уақытына сәйкес келмейді. Орта ғасырлық адам үшін оның жоғары сауаттылығы сөзсіз. 1421 жылдан кейін ол Водняны қаласының жанындағы Челчице ауылында тұрып, шаруашылықпен айналысты. Оның 56 жазба жұмысы белгілі, бірақ көпшілігі әлі де жарияланбаған және түпнұсқа қолжазбалардан басқа қолжетімді емес. Оның ой-өрісіне Томас Штитни, Джон Уиклиф, Ян Гус және вальденс дәстүрі әсер еткен. Ол шамамен 1460 жылы қайтыс болды.
Ұстазы
Петр Чельчицкийдің ілімдері моравиялықтар, анабаптистер, квакерлер және баптистер кейін қабылдаған идеяларды қамтыды. Ол Ренессанс дәуіріндегі алғашқы бейбітшілдік жазушысы болды, Эразм мен Менно Симонстан шамамен 100 жылға бұрын жазған.
Жазба
Петр Чельчицкий «sola scriptura» қағидасын қатаң сақтады және Киелі кітапты халық тілінде оқыды. Оның «sola scriptura» қағидасын қатаң ұстануы Петр Чельчицкийді Джон Уиклиф және басқа гуситтермен кейде қайшылыққа түсірді. Ол папалық билік пен католиктік иерархияны мойындамады, өйткені ерте шіркеуде папа, патшалар, феодалдар, инквизиция немесе крестшілер болмаған деп сенді. Петр тазару орнының (purgatory) шіркеудің Жаңа Өсиетке дәстүрлерді қосып, оны бұрмалауының мысалы екеніне сенді, сондықтан ол тазару орнының доктринасын жоққа шығарды.
Дін мен мемлекет
Челчицкий папа мен императорды (шіркеу мен мемлекетті) «нағыз сенімнің торын жыртып алған киттер» деп атады, себебі олар шіркеуді дүниелік империяның басына қойды. Челчицкий христиандардың махаббат заңына бағынуы керек деп сенді, сондықтан мемлекеттік билік оларды міндеттеуге құқығы жоқ. Ол, нағыз сенушінің үкіметте қызмет етуі күнә екендігі үшін, сенушінің мемлекеттік лауазымды қабылдамауы керек, тіпті оның билігіне шағымдануы да дұрыс емес деп үйретті. Ол өлім жазасы және басқа да зорлық-зомбылыққа негізделген жазалардың бұрыс екенін айтты. Оның үкіметке қатысты көзқарастары Лев Толстойдың христиандық анархистік принциптерімен саяхас. Толстой 1894 жылы жарық көрген «Құдайдың патшалығы сіздердің іштеріңізде» деген кітабында Челчицкийдің еңбегін жоғары бағалады. «Құдайға бағынған адам басқа ешқандай билікке мұқтаж емес». — Петр Челчицкий.
Зорлық-зомбылықсыз және соғыс
1420 жылы Чельчицкий діни мәселелерде зорлық қолдануға болмайды деп үйреткен. Чельчицкий бидай мен арамшөп туралы теңеуді пайдаланып, күнәкарлар мен ізгілер орақ шағылғанша бірге өмір сүруі керек екенін көрсетті. Ол тіпті күнәкарларды өлтірудің өзі дұрыс емес деп есептеді және христиандардың әскери қызметтен бас тартуы керек деді. Егер кедейлер бас тартса, феодалдардың соғысқа баратын адамдары болмайды деп ол айтты. Чельчицкий ешқандай физикалық күш жамандықты жоя алмайды, ал христиандар қудалауды қарсылықсыз қабылдауы керек деп үйретті. Ол тіпті қорғаныс соғысының өзі ең үлкен жамандық екенін санайды және сарбаздар қарапайым кісі өлтірушілер деп ойлады. Ол Исаның және Жақсы Жаңалықтың бейбітшілікке үлгі екеніне сенді.
Коммуналдық өмір
Челчицкий христиан қауымында толық теңдік болуы керек деп сенді. Ол, христиандардың ешқайсысы бай немесе кедей болмауы керек екенін, себебі олар барлық мүліктерінен және дәрежесінен бас тартқандарын айтты. Ол, христиандардың жаман адамдарды қауымнан қууға құқылы екенін, бірақ оларды жақсы болуға мәжбүрлей алмайтынын тұжырымдады. Ол теңдікке сенді, бірақ мемлекет оны қоғамға күштеп таңбалауға тиіс емес деп есептеді, тіпті әлеуметтік теңсіздік – мемлекеттің өнімі екенін және мемлекетпен бірге өркендеп, құлдырайтынын айтқанға дейін барды. Карл Каутскийдің "Реформация дәуірінде Орталық Еуропадағы коммунизм" атты еңбегінде айтылғандай: "Богемиялық бауырластықтың алғашқы ұйымдасқан құрылысы толыққанды түсініксіз, себебі кейінгі бауырластар коммунистік тамырларынан ұялып, оны жасыруға бар күштерін салған". Челчицкийдің кейбір сөздерінен тек қана кедейлерді ғана нағыз христиандар деп санағаны көрінеді.
Мүминнің діни қызметі
Челчицкий сенім мәселесінде күш қолдануды сынады. Ол христианның өз еркімен туралыққа ұмтылуы керек, бірақ басқаларды жақсы болуға міндеттеуге болмайды, ал жақсылық – ерікті болуы тиіс деп үйретті. Ол христианның Құдайды және жақынын сүюі керек деп сенді, және адамдарды мәжбүрлеу арқылы емес, осы арқылы сендіруге болады. Ол мәжбүрлеудің кез келген түрі зұлымдық екенін, ал христиандар саяси тартыстарға қатыспауы керек деп тұжырымдады.
Татулық
Петр Чельчицкий шомылдыруды ересек жасқа келгендерге көбінесе жасауды жақтады. Бірақ ол нәрестелерді шомылдыруға толыққанды тыйым салған жоқ, ата-аналары оларды дінде тәрбиелейтініне уәде берсе, рұқсат берді. Ол сондай-ақ қайта шомылдыруды ұсынбады. Петр Чельчицкий шомылдырудың өзі ғана құтқара алмайтынына сенді, ол құтқарылу процесінің бір бөлігі, онда оқыту, бекіту және шәкірттік кіреді.
Басқа ілімдер
Петр Чельчицкий өз ілімін Таудағы уағызға негіздеп, зорлық-зомбылықтан бас тартып, қару-жарақ қолданудан және ант беруден бас тартты. Ол сондай-ақ аскетизмді қолдады және бойдақ болуды некеден гөрі қасиетті жағдай деп есептеді. Чельчицкий индульгенцияға және өлгендер үшін дұға оқуға ақы төлеуге қарсы болды. Кейіннен ол утракистердің католик шіркеуімен келісімге келуіне қарсылық білдірді, оны антихристпен бірігу деп қарады. Чельчицкийдің пікірінше, апостолдық тізбек қол қою арқылы емес, дін қызметкерлерінің Мәсіхтің үйретімін ұстануы арқылы анықталады. Чельчицкий ақсүйектерді, дін қызметкерлерін және орта тапты сынға алды. Ол олардың қарапайым халықты қалай бағындырып, "жануарлар сияқты" пайдаланғанын сипаттайды. Оның ең толық еңбегі, 1443 жыл шамасында жазылған және соңғы еңбектерінің бірі – Sieť viery pravé ("Шын сенім желісі"). Ол апостолдардың барлық адамдарды тең көріп, Мәсіхті жалғыз бас деп есептегенін көрсетеді. Осы кітапта ол император мен папаның сенім желісін жарып тастаған екі алып кит екенін дәлелдейді. Сондай-ақ, ол Базель кеңесіне қатысты кеңінен түсініктемелер енгізді.
Ықпал
Чельчицкий "XV ғасырдағы чех гуситтерінің реформаторлық қозғалысының ең көрнекті ойшылы" деп аталады. Әрине, ол өз замандағы богемиялық бауырлардың арасында ықпалды ойшыл болды. Оның ықпалы Моравиялықтарға (Unitas Fratrum), Бауырластардың Бірлігіне (Jednota Bratrská) және тіпті Чехиядағы Баптистер Одағына (сонымен қатар Бауырластар Баптистері деп те аталады) көрінеді. Оның үйретілімдері мен континенттік анабаптистердің, сондай-ақ шамалы дәрежеде ағылшын баптистерінің арасында маңызды ұқсастықтар бар, бірақ тікелей байланыс анықталған жоқ. Ол Құдайдың құдіретін білудің жалғыз және соңғы көзі ретінде Жаңа Ұпайды баса көрсетті. Ол екі қасиетті амалды ұстады: шомылдыру және Раббының кешкі асы. Ол адамдарды Құдай сөзін өздері оқып, түсіндіруге шақырып отырды. Чельчицкийдің "Иман торы" атты еңбегі Лев Толстойға әсер етті және оның "Құдайдың патшалығы сіздердің іштеріңде" кітабында сілтеме жасалған. Оның аты көптеген ағылшыл тіліндегі аудармаларда Хелчицкий ("Хельчицкий") деп жазылады.