Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африкадағы этникалық топ
Ethnic group in West Africa
Бамбара (немесе ߓߊ߲ߡߊߣߊ߲ Банмана) – Батыс Африканың көп бөлігінде, негізінен Малидің оңтүстігінде, Ганада, Гвинеяда, Буркина-Фасода және Сенегалда туған манде этносы. Олар тарихи Бамбара империясымен байланысты. Бүгінде олар Малидегі ең ірі манде этносын құрайды, халықтың 80 пайызы этникалық тегіне қарамастан бамбара тілінде сөйлейді.
The Bambara ( or ߓߊ߲ߡߊߣߊ߲ Banmana) are a Mandé ethnic group native to much of West Africa, primarily southern Mali, Ghana, Guinea, Burkina Faso and Senegal. They have been associated with the historic Bambara Empire. Today, they make up the largest Mandé ethnic group in Mali, with 80% of the population speaking the Bambara language, regardless of ethnicity.
Этноним
Африка энциклопедиясына сәйкес, "Бамбара" сөзі "сенуші" немесе "кәпір" деген мағынаны білдіреді; топ осы атты ислам діні 1854 жылы Тукулор жаулаушысы Эль Хадж Омар Талл тарапынан әкелінгеннен кейін қарсылық көрсеткендіктен алған.
According to the Encyclopedia of Africa, "Bambara" means "believer" or "infidel"; the group acquired the name because it resisted Islam after the religion was introduced in 1854 by Tukulor conqueror El Hadj Umar Tall."
Тарих
Бамана халқы Мандинка халқының патшалық руынан тараған. Олар 13 ғасырда Мали империясын құрғандар. Мандинг және бамбара екеуі де Манде этнолингвистикалық тобының құрамына кіреді, олардың арасындағы айырмашылық кем дегенде 7000 жыл бұрын қалыптасқан. Осы топтың тармақтары Тичитке жақын аймақтарда (қазіргі Мавританияның оңтүстігіндегі Сахараның бір бөлігі) пайда болған, онда б.з. 2500 жылға дейін қалалық орталықтар құрыла бастады. Б.з. 250 жылы Манде тобының бір бөлігі – Бозо халқы Дженне қаласын негіздеді. 300 және 1100 жылдары аралығында Сонинке Манде Батыс Малиде үстемдік құрып, Гана империясын басқарды. 1600 жылдан кейін Нило-Сахаралық Сонгхай империясы ыдырағаннан кейін, Жоғарғы Нигер өзені алабындағы көптеген Манде тілінде сөйлейтін топтар өздеріне бұрылды. Бамана 1740 жылдары Бамана империясының құрылуымен қайтадан көзге түсті, ал Мали империясы 1559 жылдан бастап құлдырауға бет бұрды. Қазіргі тарихшылар мен этнологтардың арасында этнолингвистикалық терминнің шығу тегі мен мағынасы туралы бірлігі жоқ болғанымен, бамбара атауына 18 ғасырдың басында сілтемелер кездеседі. Бамбара этнолингвистикалық топқа жалпы сілтеме ретінде қолданылатынмен, Африканың ішкі аймақтарынан, әсіресе Жоғарғы Сенегал-Нигер аймағынан шыққан, Сенегамбиялық портер арқылы Америкаға тасымалданған тұтқын африкалықтарды анықтау үшін де қолданылған. 1730 жылы Горедегі құл саудалау бекетінде бамбара термині жергілікті элитаға немесе француздықтарға қызмет ететін құлдарды білдірген. Сикассо мен Кот-д'Ивуар арасындағы Уассулудағы шаруалар қауымдастығынан өркендеген Бамананың жас серіктестіктері (Тондар деп аталады) Бамбара империясы, кейін Мали империясы болған мемлекеттік құрылымды дамыта бастады. Мұсылман көршілерінен өзгеше, Бамана мемлекеті дәстүрлі көпқұдайлық дінді қабылдап, ресми түрде бекітті, бірақ мұсылман қауымдастықтары Сегудегі орталық мемлекеттен шеттетілгенімен жергілікті деңгейде күшті болып қала берді. Бамана Батыс Малидегі басым мәдени қауымдастыққа айналды. Мандинг және Дюла тілдерімен өзара түсіністікке ие бамбара тілі Малидегі маңызды этносаралық тілге және француз тілімен қатар мемлекеттің ресми тілдерінің біріне айналды.
The Bamana originated as a royal section of the Mandinka people. They are founders of the Mali Empire in the 13th Century. Both Manding and Bambara are part of the Mandé ethno linguistic group, whose divergence is dated to at least about 7,000 years ago, and branches of which are associated with sites near Tichitt (now subsumed by the Sahara in southern Mauritania), where urban centers began to emerge by as early as 2500 BC. By 250 BC, a Mandé subgroup, the Bozo, founded the city of Djenne. Between 300 AD and 1100 AD, the Soninke Mandé dominated the Western Mali, leading the Ghana Empire. When the Nilo Saharan Songhai Empire dissolved after 1600 AD, many Mandé speaking groups along the upper Niger river basin turned inward. The Bamana appeared again in this milieu with the rise of a Bamana Empire in the 1740s, when the Mali Empire started to crumble around 1559. While there is little consensus among modern historians and ethnologists as to the origins or meaning of the ethno linguistic term, references to the name Bambara can be found from the early 18th century. In addition to its general use as a reference to an ethno linguistic group, Bambara was also used to identify captive Africans who originated in the interior of Africa perhaps from the upper Senegal Niger region and transported to the Americas via ports on the Senegambian coast. As early as 1730 at the slave trading post of Gorée, the term Bambara referred simply to slaves who were already in the service of the local elites or French. Growing from farming communities in Ouassoulou, between Sikasso and Ivory Coast, Bamana age co fraternities (called Tons) began to develop a state structure which became the Bambara Empire and later Mali Empire. In stark contrast to their Muslim neighbors, the Bamana state practised and formalised traditional polytheistic religion, though Muslim communities remained locally powerful, if excluded from the central state at Ségou. The Bamana became the dominant cultural community in western Mali. The Bambara language, mutually intelligible with the Manding and Dyula languages, has become the principal inter ethnic language in Mali and one of the official languages of the state alongside French.
Касталық
Дәстүр бойынша, Манде қоғамы иерархиялық немесе касталық құрылымға негізделген, ақсүйектер мен қарауылдар болған. Бамана саяси жүйесі кішкентай еркін ақсүйектерді қалыптастырды, олар эндогамиялық касталар мен этникалық әртүрліліктің арасында орналасқан. Бамана мемлекетінде касталар да, этникалық топтар да белгілі бір кәсіптік міндеттерді атқарды, және бұл ерекшелік уақыт өте келе күшейді. Марака саудагерлері алғашқыда шөл маңындағы саудаға, кейіннен тұтқынға алынған құлдарды пайдалана отырып, ірі ауыл шаруашылығы өндірісіне бағытталған қалаларды дамытты. Хулалар алыс қашықтыққа сауда жасаумен айналысты, ал мемлекет ішіндегі фула қауымдастықтары мал өсірумен қоса осы саудаға да қатысты. Бозо этносы көбінесе соғыс тұтқындарынан құрылды, және мемлекет оларды балық аулау және паромдық қызмет көрсетумен айналысатын қауымдастықтарға айналдырды. Бұған қоса, Бамана басқа Манде халықтары сияқты ішкі касталарды сақтап келді, гриоттар, дін қызметкерлері, металл өңдеушілер және басқа да мамандандырылған кәсіптер эндогамиялық болып қалып, белгіленген аудандарда тұрды. Бұрын, көптеген африкалық қоғамдар сияқты, олар да құлдарды ("Жонв" / "Жонго" деп аталатын) ұстаған, көбінесе өз аумақтарының төңірегіндегі елдерден соғыс тұтқындарынан. Уақыт өте келе, Бамана мемлекетінің құлауымен, бұл касталық айырмашылықтар азайды, бірақ кәсіптер отбасылық және этникалық байланыстарды нығайтты.
Traditionally, Mandé society is hierarchal or caste based, with nobility and vassals. Bamana political order created a small free nobility, set in the midst of endogamous caste and ethnic variation. Both castes and ethnic groups performed vocational roles in the Bamana state, and this differentiation increased with time. The Maraka merchants developed towns focused first on desert side trade, and latter on large scale agricultural production using captured slaves. The Jula specialised in long distance trade, as did Fula communities within the state, who added this to cattle herding. The Bozo ethnicity were created largely out of war captives, and turned by the state to fishing and ferrying communities. In addition to this, the Bamana maintained internal castes, like other Mandé peoples, with griots, priests, metalworkers, and other specialist vocations remaining endogamous and living in designated areas. Formerly, like most other African societies, they also held slaves (called "Jonw"/"Jong(o)"), often war prisoners from lands surrounding their territory. With time, and the collapse of the Bamana state, these caste differences have eroded, though vocations have strong family and ethnic correlations.
Дін
Бамандықтардың көпшілігі бүгінде ислам дінін ұстанады, бірақ олардың көптегені әлі де дәстүрлі амалдарды орындап жүреді, әсіресе ата-бабаларды құрметтеу рәсімдерін. Мұндай синкретикалық ислам түрі өте сирек кездеседі, тіпті 19-ғасырдың ортасы мен соңында дінге кіргендерді ескерсек те.
Most Bamana today adhere to Islam, but many still practise the traditional rituals, especially in honoring ancestors. This form of syncretic Islam remains rare, even allowing for conversions that in many cases happened in the mid to late 19th century.
Әлеуметтік құрылым
Бамананың көптеген ерекшеліктері кеңірек Манде әлеуметтік құрылымымен ортақ. Қоғам әке шежірелі және патриархалды. Манде мәдениеті мықты бауырластық ұйымдары мен әйелдер қауымдастықтарымен (Тон) белгілі, ал Бамбара империясының тарихы осы ұйымдарды нығайтып, сақтап қалды. Алғашқы мемлекет аңшылық және жастар Тондарын жауынгер кастасына трансформациялау арқылы құрылды. Қоршаған елдерді жаулап алу сәтті аяқталғанда, мемлекет ұрыста тұтқынға түскен жауынгерлердің есебінен толықтырылатын Жонтон (Жон = құл / кджелл құлы) немесе құл-жауынгер кастасын жасады. Құлдар мұраға алу құқығынан тыс қалғанмен, Жонтон басшылары күшті корпоративтік біртүтастық құрды. Олардың шапқыншылықтары Сегу экономикасын тауарлармен және құлдармен саудаға жеткізіп, мемлекет қайта орналастырған шаруаларға тәуелділік тудырды.
Bamana share many aspects of broader Mandé social structure. Society is patrilineal and patriarchal. Mandé culture is known for its strong fraternal orders and sororities (Ton) and the history of the Bambara Empire strengthened and preserved these orders. The first state was born as a refashioning of hunting and youth Tons into a warrior caste. As conquests of their neighbors were successful, the state created the Jonton (Jon = slave/kjell slave), or slave warrior caste, replenished by warriors captured in battle. While slaves were excluded from inheritance, the Jonton leaders forged a strong corporate identity. Their raids fed the Segu economy with goods and slaves for trade, and bonded agricultural laborers who were resettled by the state.
Өнер
Бамана халқы көптеген көркемдік дәстүрлерді қабылдаған. Көркем туындылар діни қажеттер үшін де, мәдени және діни ерекшеліктерді көрсету үшін де жасалған. Бамана көркемдік дәстүрлеріне керамика, мүсін жасау, тоқыма өнер, темірден жасалған мүсіндер және маскалар кіреді. Бүгінгі таңда Бамана өнерінің негізгі арнасы туристік және өнер нарығы болғанымен, көптеген көркемдік дәстүрлер қасиетті кәсіптердің бір бөлігі болды, діни сенімдерді көрнекті ету мақсатымен жасалып, түрлі рәсімдерде қолданылды. Бамана өнерінің түрлеріне н’томо маскасы және Тьи Варра жатады. Н’томо маскасын бишілер еркектердің ересек болу рәсімдерінде пайдаланған. Тьи Варра (немесе цивара) бас киімін егін жинау маусымында шаруалар бірлестігінен таңдалған жас жігіттер киген. Бамана мүсіндеріне сондай-ақ әйелдердің ұрықтылығын қамтамасыз ету үшін олармен бірге сақтауға арналған ұрықтылық мүсіндері, және аңшылар мен шаруалар сияқты кәсіби топтар үшін жасалған мүсіндер кіреді. Бұл мүсіндер жиі өнімді егін жинаудан немесе сәтті аң аурудан кейін басқа топтарға құрбандық шалу орындары ретінде қолданылған.
The Bamana people adapted many artistic traditions. Artworks were created both for religious use and to define cultural and religious difference. Bamana artistic traditions include pottery, sculpture, weaving, iron figures, and masks. While the tourist and art market is the main destination of modern Bamana artworks, most artistic traditions had been part of sacred vocations, created as a display of religious beliefs and used in ritual. Bamana forms of art include the n’tomo mask and the Tyi Warra. The n’tomo mask was used by dancers at male initiation ceremonies. The Tyi Warra (or ciwara) headdress was used at harvest time by young men chosen from the farmers association. Other Bamana statues include fertility statues, meant to be kept with the wife at all times to ensure fertility, and statues created for vocational groups such as hunters and farmers, often used as offering places by other groups after prosperous farming seasons or successful hunting parties.