Көне Римнің алғашқы тарихшысы Квинт Фабий Пиктор

Кіріспе

Б.з.д. III ғасырдағы римдік тарихшы Квинт Фабий Пиктор (б.з.д. жылы туған) – римдік тарихтың ең ерте белгілі жазба авторы. Оның грек тілінде жазылған, қазір көбінесе жоғалған, бірақ кейбір үзінділері сақталған тарихы, ежелгі жазушыларға зор әсер етті және грек тарихнамалық әдістерін римдік әлемге енгізуге белсенді үлес қосты. Дегенмен, бұл еңбек Римге деген жақындықпен толған, Екінші Пуникалық соғысын (б.з.д. 218–201 жж.) Карфагеннің кінәсіне жатқызып, рим Республикасын одақтастарына адал, жақсы ұйымдасқан мемлекет ретінде бейнеледі. Фабий, болжам бойынша, претор қызметін атқарған, Сенат мүшесі болған және б.з.д. 216 жылы Дельфи оракулына жіберілген делегацияға қатысқан. Кейбір ғалымдар оны ең алғашқы жылнамашылардың бірі деп есептейді, алайда бұл пікірге қарсы даулар бар.

Өмір

Квинт Фабий Пиктор шамамен б.з.д. 270 жылы Рим Республикасының беделді патриций отбасы, Фабия руында дүниеге келді. "Суретші" деген лақап атын (лат. *Pictor*) ол 304 жылы Салус ғибадатханасын безендірген атасы Гай Фабий Пиктордан мұра еткен. Оның әкесі Гай Фабий Пиктор 269 жылы консул болды. Фабий 230-шы жылдары Цизальпин Галлиясында галлдар мен лигуриялықтарға қарсы римдік науқандарына қатысты. 233 жылы ол өзінің туысы Квинт Фабий Максимус Веррукостың консулдығы кезінде кіші офицер болды деп есептеледі. Ол 218 жылға дейін претор қызметін атқарған болуы мүмкін. Фабий 218 жылы Екінші Пуникалық соғысы басталар алдында Сенатқа қабылданды, бірақ ол аса танымал сенатор болған жоқ сияқты. Ол 217 жылы Трасимен көліндегі шайқаста да соғысқан болуы мүмкін. 216 ж.б.д., Екінші Пуникалық соғысы кезінде, ол Грекияның діни орталығы – Дельфидегі оракулға, Канна шайқасында Ганнибалдан қатты жеңіліске ұшырағаннан кейін басшылық іздеу үшін жіберілді. Ол бұл қызметке өзінің туысы Фабий Веррукостың ұсынысымен, грек тілі мен мәдениетін жақсы білуінің арқасында, және мүмкін, *decemviri sacris faciundis* мүшесі ретінде тағайындалды, бірақ оның діни коллегия мүшесі болғанына тікелей дәлел жоқ. Фабийдің грек халқының пікірін білу үшін де сонда жіберілгені мүмкін. Оның кейінгі өмірі белгісіз, және Фабийдің Екінші Пуникалық соғыстың (б.з.д. 218–201) аяқталуын көріп үлгергені белгісіз. 189 жылы Сардинияда претор болған және б.з.д. 167 жылы қайтыс болған Квинт Фабий Пиктор оның атымен аталған ұлы болған деуге болады.

Жұмыс

Фабий Рим тарихын б.з.д. 215 және 200 жылдар аралығында жазған. Оның еңбегі б.з.д. 192 жылға дейін, яки Екінші Пуникалық соғыс кезінде не одан кейін көп ұзамай жарияланды. Брюс В. Фриер 213 жылдан кешіктірмей жариялау күнін ұсынды. Фабийдің тарихы грек тілінде жазылды, ол сол кезде Италия, Грекия және Жерорта теңізі аймағындағы білімді көпшілікке жету үшін қолайлы жалғыз тіл болатын. Латын тіліндегі Фабийге жатқызылатын жылнамалар оның тарихының кейінгі аудармасы немесе, мүмкін, оның латын тіліндегі еңбегінің жобасы, кейіннен қайтыс болғаннан кейін редакцияланған. Арнальдо Момильяноның сөздері бойынша, "еллинизацияның әсерінен көптеген елдердің тума халқы өздерінің ұлттық тарихын қайта қарастыруға және оны грек тілінде көпұлтты қоғамның білімді оқырмандарына ұсынуға көндірілді". Кейбір ғалымдар оның Рим тарихы грек аудиториясы үшін арналған болуы мүмкін деп те айтады. Фабийдің еңбектері ежелгі авторлар "Грекияның жылнамалары" немесе "Ромаика" (≈ Romaion) praxeis деп атаған. Ол үш үлкен бөлімнен тұрады: бірі - республиканың алғашқы жылдарын қамтитын ктизис (жаратылыс тарихы); екінші бөлігі - "құрылыс кезеңінен кейінгі көнеліктер", яғни Децевираттан (шамамен б.з.д. 450) Пирр соғысына (280–275); және үшіншісі – Бірінші Пуникалық соғыс басталғаннан бастап қазіргі заманғы тарихқа арналған. Фабий Римнің ертедегі тарихы туралы жазғанда, тарихи элементтерді аңыздармен араластырған. Оның тарихы "Гераклдің Италияға келуі" мен Троядан шыққан, Латиумға қоныс аударған Энейдің келуінен басталады. Ол Римнің негізін қалауды "сегізінші Олимпиаданың бірінші жылына", яғни б.з.д. 747 жылға датарлаған. Тарихшы Ханс Бек айтуынша, "Олимпиадада айтылған оқиғалардың уақытын есептеу арқылы қаланың қаланған күні анықталды, бұл дәлдікке ұмтылыс пен грек мәдениетіне ұқсастықты көрсетуге деген ниетті куәландырады". Фабийдің жұмысы Екінші Пуникалық соғыс туралы өзінің естеліктерімен аяқталды, бірақ оның оны толықтай жазу үшін жеткілікті уақыт аман қалғаны белгісіз. Фабийдің тарихы сақталмаған, бірақ ол кейінірек авторлардың цитаталары мен сілтемелері арқылы ішінара белгілі. Бұл еңбек жыл сайынғы оқиғаларды баяндап, жылнамалық болғаны белгісіз, бірақ басқа тарихшылардың оның еңбегін келтіргені осыны білдіруі мүмкін. Бек айтуынша, Фабийдің шығармаларын сипаттау үшін "жылнамалық" деген атаудан аулақ болу керек, өйткені сақталған фрагменттер "бұл модельдің тұжырымдамалық болжамдары (стильдің болмауы, адамдар, жерлер мен ғажайыптардың жай жинағы) дұрыс емес екенін анықтайды" және Галикарнас Дионисий. Фабийдің тарихын қолданғанына қарамастан, Полибий өз жұмысының сапасына наразылық білдіріп, римдіктерге қатысты бейтараптық пен тұрақсыздықты көрсеткенін мәлімдеді. Цицерон ертедегі римдік тарихшылар туралы қатты сөз қозғап: "Сіздерге гректердің өздері де біздің Катон, Пиктор және Пизо сияқты жазушылар болғандығын еске сала кетейін. Тарих – жылдық жылнамалардың жинағынан артық емес еді".

Fabius wrote a history of Rome some time between 215 and 200 BC. His work was certainly published before 192 BC, either during or shortly after the Second Punic War. Bruce W. Frier has proposed a publication date no later than 213. Fabius' history was written in Greek, which was at that time the only language suitable to reach a large educated public in Italy, Greece and elsewhere in the Mediterranean world. The Latin annales ascribed to a Fabius are thus most likely a later translation of his history, or perhaps a draft of his work in Latin later edited posthumously. In the words of Arnaldo Momigliano, "under the impact of Hellenisation the natives of many countries were persuaded to rethink their national history and to present it in the Greek language to the educated readers of a multinational society." Some scholars have also argued that his history of Rome may have been primarily intended for an Hellenist audience. Fabius' work, which is variously called the Annales Graeci or the Romaika (≈ Romaion) praxeis by ancient authors, comprised three large sections: one on the ktisis (creation story), which included the first years of the Republic; a second part on "the antiquities after the foundation phase", that is the period from the Decemvirate (ca. 450) to the Pyrrhic War (280–275); and a third on the contemporary history from the outbreak of the First Punic War onwards. Fabius' account of early Rome mixed historical elements with mythology. His story began with the "coming of Herakles into Italy" and the arrival of the legendary Trojan refugee Aeneas in Latium. He dated the founding of Rome to the "first year of the eighth Olympiad", that is 747 BC. According to historian Hans Beck, "the calculation of the city's foundation date that matched with Olympiad chronologies attests both to the call for accuracy and to the desire to stress an analogy to Greek culture." Fabius' work ended with his own recollections of the Second Punic War, although it is unclear whether he survived long enough to record it entirely. Fabius' history has not survived, but it is partially known today through quotations and allusions by later authors. It is not certain whether the work was annalistic, recounting events year by year, although citation of his work by other historians may imply that it was. According to Beck, however, the label "annalistic" should be avoided to describe Fabius' work, for the surviving fragments "make it plain that the conceptual assumptions of this model (lack of style, a mere compilation of people, places and prodigies) are not accurate." and Dionysius of Halicarnassus. Despite his use of Fabius's history, Polybius complained about the quality of his work, saying that he had been biased towards the Romans and inconsistent. Cicero spoke harshly of early Roman historians: "Let me remind you that in the beginning the Greeks themselves also wrote like our Cato, Pictor, and Piso. History was nothing more than a compilation of yearly chronicles "

1749 жылы "Фабиус Пиктордың Рим тарихы туралы атын атамай жазған есебі" жарық көрді, онда Помпеяға жақын Геркуланум қираған жерінен "карфаген тілінде" қолжазба табылғаны мәлімделді. Шын мәнінде, бұл сол кездегі ағылшын діні мен саясатына қатысты саяси сатира болды.