Кіріспе

Буддистік ғибадатхана Сием Рипте, Камбоджа. Та Пром (UNGEGN: Ta Prôhm, ALA LC: Tā Brahm; "Ата Брахма") – Камбоджаның Сием Рип қаласының жанында, Ангкор Томнан шамамен бір километр шығысқа қарай және Шығыс Барайдың оңтүстік жиегінде орналасқан ғибадатхананың қазіргі атауы. Ол негізінен 12-шы ғасырдың соңы мен 13-шы ғасырдың басында Байон стилінде салынған және бастапқыда Раджавихара (UNGEGN: Réachvĭhar, ALA LC: Rājvihār; "Патшалық монастыры") деп аталған. Бұл ғибадатхананы кхмер патшасы VII Джаяварман анасына арналған Махаяна буддалық монастыры және білім орталығы ретінде салған. Ғибадатхана цементсіз салынған, ал тастап кетілгеннен кейін ағаштар тастардың арасына түбір жіберген. Ғибараттардың арасынан өскен ағаштар мен төңіректегі жартастар оны аймаққа келетін саяхатшылардың ең танымал ғибадатханаларының біріне айналдырды. VII Джаяварман Раджавихараны отбасының құрметіне салған. Ғибадатхананың басты бейнесі, даналықтың символы Праджнапарамита, патшаның анасының бейнесімен жасалған. Үшінші қоршаудағы солтүстік және оңтүстік серік ғибадатханалар патшаның гуруы Жаямангалартаға және оның үлкен ағасына арналған. Осылайша, Та Пром 1191 жылы салынған Преа Хан ғибадатханасы-монастырымен үйлесімді жұп құрады, оның басты бейнесі – мейірімділік бодисатвасы Локешвара, ол патшаның әкесінің бейнесімен жасалған. Ғибадатхананың стеласында 12 500-ден астам адам (оның ішінде 18 жоғары рухани қызметкер және 615 биші) тұрғандығы, ал айналасындағы ауылдарда 80 000-ға жуық адам қызмет көрсету және жабдықтау үшін жұмыс істегендігі жазылған. Сондай-ақ, стелада ғибадатханада алтын, жемчуг және жібек сияқты мол байлық жиналғандығы айтылған. Та Промға қосымша құрылыстар мен жаңарулар 13-шы ғасырдың соңында Сриндраварман билігінде де жалғасты.

Тарату және қалпына келтіру

XV ғасырда Кхмер империясы құлағаннан кейін Та Пром ғибадатханасы ғасырлар бойы тасталып, күтімсіз қалды. XX ғасырдың басында Ангкор ғибадатханаларын сақтау және қалпына келтіру жұмыстары басталғанда, Француздық Шығыс мектебі Та Промды, "көріктілікке деген жалпы талғамға жасалған жеңілдік ретінде" негізінен табылған күйінде қалдыруға шешім қабылдады. Ангкорды зерттеуді бастаған ғалым Морис Глайздың сөзіне сәйкес, Та Пром "ең әсерлі [ғибадатханалардың] бірі және орманмен ең жақсы үйлескені, бірақ әлі оның бір бөлігіне айналмаған" деп ерекшеленді. Дегенмен, қираған құрылыстарды тұрақтандыру, кіруге мүмкіндік беру және "көрінетін күйреу" жағдайын сақтау үшін көп жұмыс жасалды. 2013 жылға қарай Үндістанның археологиялық зерттеу басқармасы ғибадатхана кешенінің көп бөлігін қалпына келтірді, олардың кейбіреулері бастапқыдан салынып жаңартылды.

Орналасу

Та Промның дизайны әдеттегі "жазық" кхмер ғибадатханасының дизайны болып табылады, ғибадатхана пирамидасы немесе ғибадатхана тауынан өзгеше, олардың ішкі деңгейлері сыртқы деңгейлерінен жоғары. Орталық қасиетті орынды бес төртбұрышты қабырға қоршап тұрады. Қасиетті орын даналықтың бейнесі – Праджнапарамитаның тас бетіне ортасталған, ол патша анасының бейнесі бойынша жасалған. Ғибадатхананың үш ішкі қоршауы галереялармен жабдықталған, ал бірінші қоршаудың бұрыштық мұнаралары орталық қасиетті орынның мұнарасымен бірге квинкункс құрайды. Бұл негізгі жоспар, ғибадатхананың ішінара қираған жай-күйі және кішкентай ғимараттардың көп санының болуымен келушілер үшін күрделенеді, олардың кейбіреулері кейінірек салынған қосымшалар болып табылады. Бұл ғимараттардың ең маңыздылары – бірінші және үшінші қоршаудың оңтүстік-шығыс бұрыштарындағы кітапханалар; үшінші қоршаудың солтүстік және оңтүстік жақтарындағы серіктес ғибадатханалар; үшінші және төртінші шығыс гопуралары арасындағы Бишілер залы; және төртінші шығыс гопурасының шығысындағы Өрт үйі.

Өнер бейнелеу

Та Промда Анкор Ват немесе Анкор Томмен салыстырғанда көптеген көркем суреттермен безендірілген басрельефтер жоқ. Дегенмен, будда мифологиясынан алынған кейбір бейнелер сақталған. Бір қатты тозығы жеткен басрельеф болашақ Будда – Сиддхартханың әкесінің сарайынан "Ұлы Кетуін" бейнелейді. Ғибадатханада деваталардың (кіші әйел құдайлардың) тас мүсіндері, медитациямен шұғылданатын монахтар немесе аскеттер, сондай-ақ дварапалалар, яғни ғибадатхана күзетшілері де кездеседі.

Ағаштар

Та Промның ең ерекше белгісі – қираған орындардан өсіп шыққан ағаштар болып табылады, және «бұл ағаштар Анкордың басқа ешбір ерекшелігінен гөрі, көптеген жазушыларды көркем безендіруге көбірек шабыттандырған». Ал кішірек түрі – тұтқыр инжір (Ficus gibbosa) немесе алтын алма (Diospyros decandra) болуы мүмкін.

Халықтық ақпарат құралдарында

Та Пром «Лара Крофт: Томб Рейдер» (2001) фильмінде түсірілім алақаны ретінде пайдаланылды. Фильмде Анджелина Джоли сомдаған Лара Крофт жасмин гүлін жұлып алып, содан кейін жерге құлап, ғибадатхананың ішіне түседі. Келесі сахналар Пайнвуд студиясында түсірілді.