Кіріспе

Бантэй Кдей ғибадатханасы (; Prasat Banteay Kdei, ), "Монахтардың қоныстарының цитаделі" деп те аталады, бұл Камбоджаның Ангкор қаласында орналасқан будда ғибадатханасы. Ол Та Промның оңтүстік-шығысында және Ангкор Томның шығысында орналасқан. Біздің заманымыздың 12-13 ғасырларының ортасында, VII Джаяварманның (кейіннен "Маха парамасантага пада" атағы берілді) тұсында салынған. Ол Байон сәулет стилінде, Та Пром мен Преа Ханға ұқсас, бірақ одан аз күрделі және кішкентай. Оның құрылыстары екі бір-біріне тікелей ілесіп орналасқан қоршау қабырғаларының ішінде, және шығысқа қарай монастырьдан бұрын мұнаралар бой көтеретін екі концентрлі галереядан тұрады. Бұл буддалық монастырь кешені нашар құрылыс және ғимараттарында қолданылған құмтастың төмен сапасы салдарынан қазіргі уақытта тозып, жаңарту жұмыстары жүргізілуде. Бантэй Кдейде 1960 жылға дейін ғасырлар бойы монахтар әртүрлі уақыт аралықтарында тұрған.

География

Бантай Кдей – Ангкордың көптеген храмдарының бірі. Кхмер империясы кезіндегі Ангордың ежелгі қаласы Тонле Сап көлінен Кюлен төбелеріне дейін зор аумақты қамтыды.

Срах сранның тарихы

Бантай Кдей атауы бұрынғы Кути есімінен шыққан, ол Сдок Как Томда еске алынған. Бұл стелада Жаяварман II-нің аймаққа келгені туралы жазылған: «Олар шығыс аймағына жеткенде, патша патшалық рухани кеңесшісінің отбасына Кути деген ауылды және жерді сыйлады». Бұл патшалық рухани кеңесші – брахман ғалымы Сивакаивалья, Девараджа культінің бас жұмасы. Хмер империясы 802 жылдан 1431 жылға дейін сақталды, бастапқыда 12 ғасырдың соңына дейін индуистік діни сенімдерге, кейіннен буддистік діни тәжірибелерге көшті. Бұл кезеңде ұлы ғибадатханалар салынып, II Сурьяварманның 1145/1150 жылдардағы және кейіннен XII-XIII ғасырларда VII Джаяварманның билігінде өркендеді. Оның ішінде Бантай Кдей 12 ғасырдың ортасынан 13 ғасырдың басына дейін көптеген буддалық ғибадатханалар салынды. VII Джаяварман көптеген ғибадатханалар салғанымен, ол қоғамдық мүдделер мен өзге де міндеттерді ескермей, әсем ғибадатханалар салуға қаржы ысырап еткені үшін айыпталды. Ол Бодхисаттва Авалокитшевараның басты құдай болған буддалық ғибадатханалар салдырды. Бұл ғибадатхананың қазіргі орнында неліктен салынғаны белгісіз. Дегенмен, Ангкор-Ватпен салыстырғанда көптеген ұқсастықтар анықталғандықтан, бұл ғибадатхана сол дәуірде салынғаны белгілі, сондай-ақ Таиландтағы Фимай ғибадатханасымен де байланысты. 13 ғасырда Джаяварман салған көптеген ғибадатханалар қиратылды. Алайда, Махаяна буддалық фронтондары мен линтельдердің кейбіреуі бүгінгі күнге дейін жақсы сақталған. Кейбір археологтар бұл ғибадатхананың II Джаяварманның діни ұстазының құрметіне салынғанын айтады. 1960 жылға дейін ғибадатхананың бір бөлігі буддалық монахтармен беленді болды. 2002 жылдың наурызына дейін он жыл бойы Жапонияның София университетінің миссиясы Бантай Кдей ғибадатханасында бірнеше археологиялық зерттеулер жүргізді. 2001 жылы қазба жұмыстары кезінде құмтастан жасалған 274 будда мүсінінің сынықтары және бірнеше металл өнімдері табылды. Сондай-ақ, мүсіндерді сақтау үшін қойма салу жоспарланған.

Орналасу

Киелі ғибадатхана кешені латерит таспен салынған үлкен қоршау ішінде үш қабырғалы кеңістікке орналасқан. Кіреберіс шығысқа қараған Гопура арқылы, ол Локешвара бейнелерімен әшекейленген айқыш пішіндес. Ғибадатхана – Байон және Ангкор-Ват сәулет өнерінің мүсіндерге толы қазынасы. Кешен бір деңгейде салынған. Әсіресе, шығысқа қараған Гопураның бұрыштарында гаруда бейнелері жақсы сақталған. Бұл қоршаудың батыс кіреберісінен 200 метр қашықтықта арыстан мүсіндерімен және гарудаларға орнатылған нага балюстрадаларымен безендірілген суарна бар. Суарнаның ішінде латерит қабырғалармен қоршалған үшінші қоршау орналасқан.

Қалпына келтіру

Лазерлік сканерлеу және суретке түсіру Бантей Кдей және Ангкор Ват Батыс жолы 2004 жылғы наурыз айында Калифорния университеті мен Токиодағы София университеті бастаған, коммерциялық емес CyArk ұйымымен серіктестікте жүзеге асырылған жоба аясында салынды. Алынған мәліметтер осы құрылымдарды қалпына келтіруге және қайта құруға көмектесті, бұл София университетімен қаржыландырылады, ал жобаның көптеген қолжетімді деректері CyArk веб-сайтында жарияланған. АПСАРА органы Ангкордағы ескерткіштерді сақтау және қорғау саласында маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Құрылыстардың қауіп төніп тұрған бөліктері кейбір ішкі ғибадатхана аумақтарында кабельдермен байланыстырылған нығайту шаралары қолданылуда.