Тарту уәлаяты – Эстонияның шығысында орналасқан, халық саны 157 758 адамды құрайтын әкімшілік бөлінісі. Жер ауданы, географиясы және Тарту қаласы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарту округі (немесе Тартумаа) – Эстонияның 15 округінің бірі. Ол шығыс Эстонияда орналасқан және Пылва, Валга, Вильянди және Йыгева округтерімен шекаралас. Тарту округінің ауданы – , бұл Эстония аумағының 6,9% құрайды. 2022 жылы Тарту округінде 157 758 адам тұрды, бұл Эстонияның жалпы халқының 11,9% деуге болады. Тарту қаласы – Таллиннен қашықтықта орналасқан округ орталығы. Тарту округі 8 жергілікті басқару органына бөлінген – 1 қалалық және 7 ауылдық муниципалитет.
County of Estonia
Tartu County ( or Tartumaa) is one of 15 counties of Estonia. It is located in eastern Estonia bordering Põlva County, Valga County, Viljandi County and Jõgeva County. The area of Tartu County is , which covers 6.9% of the territory of Estonia. In 2022 Tartu County had a population of 157,758 – constituting 11.9% of the total population in Estonia. The city of Tartu is the centre of the county located at a distance of from Tallinn. Tartu County is divided into 8 local governments – 1 urban and 7 rural municipalities.
География
Тарту округі Оңтүстік Эстонияда, Ворцярв көлі мен Пейпус көлі арасында жатыр. Эстонияның жалғыз кеме жүретін өзені – Емаjõgi өзені (100 км ұзындығы) округ арқылы ағып, Пейпус көлін Ворцярв көлімен байланыстырады. Тарту округінің ландшафты көбінесе толқынды жазықтардан тұрады. Округтың үштен бір бөлігі орманмен жабылған, үштен бір бөлігі егіс жері болып табылады. Ал қалған төрттен бір бөлігін Емажоги өзенінің бастауы мен төменгі ағысындағы батқылық жерлер құрайды. Округтың солтүстік бөлігінде арасында көлдері бар барабан тәрізді төбелер кездеседі. Pähklisaar табиғи қорығы, Emajõe Suursoo және Alam Pedja сияқты табиғат қорықтары округ аумағының шамамен 10% -ын алып жатыр.
Tartu County lies in South Estonia, between Lake Võrtsjärv and Lake Peipus. Estonia's only navigable river, River Emajõgi (100 km long), flows through the county, connecting Lake Peipus and Lake Võrtsjärv. Wavy plains are typical landscapes of Tartu County. One third of the county is covered with forests, a third is cultivated. A quarter is made up of wetlands at the headwaters and lower course of the Emajõgi. In the northern part of the county, there are drumlin fields with lakes between them. Nature reserves, such as Pähklisaar Nature Reserve, Emajõe Suursoo and Alam Pedja take up about 10% of the county's territory.
Тарих
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, қазіргі Тарту округінің аумағында адамдар алғаш рет шамамен 5000 жыл бұрын қоныстанған. Тарту қаласы алғаш рет 1030 жылы тарихи жазбаларда еске алынған, ол кезде Ярослав I Дана Чудтарға қарсы әскери жорық ұйымдастырып, оларды жеңіп, қазіргі Тарту орнында Юрьев бекінісін салған. 1224 жылы, неміс басқыншылары бекіністі басып алғаннан кейін, Тарту Солтүстік Эстониядан Латвияға дейінгі аумақты қамтитын діни округтің (епархияның) астанасы болды. 13 ғасырдан бастап Тарту Ханза одағының құрамына кірді және Балтық теңізі аймағындағы маңызды сауда орталығына айналды. 1569 жылы Ливония герцогтығымен бірге Тарту Польша-Литва одағының құрамына енді. 1598 жылы Тарту Дорпат воеводтығының астанасы болды, ол 1620 жылдарға дейін одақтың құрамында болып, кейін шведтер тарапынан басып алынды. Швеция королі Густав Адольф 1632 жылы Тарту университетін құрды. 1684 жылы Тарту округінде Эстонияның алғашқы мұғалімдер даярлайтын мектебі, сондай-ақ шаруалар балалары үшін алғашқы эстон мектептері ашылды. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде және одан кейін жабылып қалған Тарту университеті 1802 жылы Ресей империясында неміс тілінде білім беретін жалғыз университет ретінде қайта ашылды. Аймақтың экономикалық дамуына Тартуды Таллин, Рига және Санкт-Петербургпен байланыстыратын темір жолдың салынуы да үлкен үлес қосты. 19 ғасырдың екінші жартысында эстон халқының ұлттық оянуы Тарту аймағынан бастау алды. 1918 жылы Эстония тәуелсіздік алғаннан кейін Тарту, Таллинмен бірге, Эстонияның екі маңызды мәдени орталығының біріне айналды, онда сол кездегі Эстонияның көптеген зиялылары тұрып, жұмыс істеді. 1987-1989 жылдары Тартуда студенттердің экологиялық және мәдени мұраны қорғау қозғалысы Эстонияның Ән революциясын бастап, елдің тәуелсіздігін қайта орнатуға ықпал етті.
Archaeological findings suggest that people first inhabited the territory of the current Tartu County about 5000 years ago. City of Tartu was first mentioned in historical records in 1030, when Yaroslav I the Wise organized a military campaign against Chuds, defeated them and established fort Yuryev in what is modern day Tartu. In 1224, after the conquest of the stronghold by the German invaders, Tartu became the capital of a diocese, stretching from Northern Estonia to Latvia. Since the 13th century, Tartu belonged to the Hanseatic League, and the town became a well known trade centre in the Baltic Sea region. In 1569, together with Duchy of Livonia, Tartu became part of the Polish–Lithuanian Commonwealth. In 1598 Tartu became capital of the Dorpat Voivodeship, which remained part of the PLC until the 1620s, when the city was conquered by the Swedes. King Gustavus Adolphus of Sweden established the University of Tartu in 1632. Estonia's first teachers' training school was established in Tartu County in 1684, as well as the first Estonian schools for the children of peasants. Closed during and after the Great Northern War, Tartu University was re opened in 1802 as the only university operating in German language in the Russian Empire. Economic development of the region was further encouraged by the construction of the railway connecting Tartu with Tallinn, Riga and St. Petersburg. In the second half of the 19th century, the national awakening of Estonians began from Tartu region. After Estonia gained independence in 1918, Tartu, along with Tallinn, became one of the two main cultural centres of Estonia, where most of the Estonian intelligentsia of the time lived and worked. In 1987–1989, the students' environmental and cultural heritage movement in Tartu initiated Estonia's Singing Revolution and restoration of the country's independence.
Білім беру және мәдениет
Тарту округінде 69 мектеп бар, онда шамамен 23 000 оқушы білім алады. 11 кәсіптік-техникалық мектеп 50 мамандық бойынша практикалық оқытуды жүзеге асырады. Эстония студенттерінің 40% Тартуда тұрады және оқиды. Тарту университеті мен Эстонияның Өмірлік ғылымдар университетінен басқа, тағы 9 жоғары оқу орны бар, солардың ең жаңасы – Балтық қорғаныс колледжі. Тарту қаласында Эстонияның ең көне кәсіби театры – «Ванемуйне» драма, опера және балет спектакльдерін қояды. 1869 жылы Тартуда алғашқы Эстон ән фестивалі өтті, ол қазір Таллинде әр 4 жыл сайын 15 000–30 000 қатысушымен өткізілетін хор фестивальдері дәстүрін қалыптастырды. Бүгінде «Тарту ән фестивалі» аренасы жаз айларында түрлі ашық ауа концерттерін қабылдайды. Тарту округінде 30-дан астам мұражай мен галерея бар, олардың ішінде Тарту қалалық мұражайы, Тарту өнер мұражайы, Ойыншық мұражайы, Эстон спорт және Олимпиада мұражайы, Эстон почта мұражайы, Эстон авиация мұражайы, Эстон ауыл шаруашылығы мұражайы, Ескі нанымдылардың тұрмыс-тіршілік мұражайы және тағы да басқалары бар. Олардың ішіндегі ең ірісі және маңыздысы – 1909 жылы құрылған Эстония Ұлттық мұражайы. Тартуда студенттік және Ханза фестивальдері тұрақты түрде өтіп тұрады. Тарту округінде өткізілетін ең танымал спорттық шара – «Worldloppet» сериясының құрамына кіретін Тарту шаңғы марафоны.
Tartu County has 69 schools with approximately 23,000 pupils. 11 vocational schools provide practical training in 50 specialities. 40% of Estonia's students live and study in Tartu. In addition to the University of Tartu and the Estonian University of Life Sciences there are 9 other institutions of higher education, the most recent of them the Baltic Defence College. In the City of Tartu, Estonia's oldest professional theatre, Vanemuine, stages drama, opera and ballet. In 1869 the first Estonian Song Festival was held in Tartu, starting a tradition of choral song festivals which are now held in Tallinn every 4 years with 15,000–30,000 participants. Today Tartu Song Festival arena hosts various open air concerts in summer. There are over 30 museums and art galleries in Tartu County, including Tartu City Museum, Tartu Art Museum, Toy Museum, Estonian Sports and Olympic Museum, Estonian Postal Museum, Estonian Aviation Museum, Estonian Museum of Agriculture, Old Believers' Museum of Living History, and others. Biggest and most important of them is Estonian National Museum, that was founded in 1909. Student festivals and Hanseatic festivals take place in Tartu regularly. The best known sports event hosted by Tartu County is the Tartu Ski Marathon, which is a member of the Worldloppet series.
Үкімет
Эстонияда округ деңгейінде аймақтық өзін-өзі басқару жүйесі жоқ. Округтік үкіметтерді ұлттық үкімет тағайындайтын округ әкімдері басқарады. Республика Үкіметі туралы заңға сәйкес, округ әкімі округте мемлекеттің мүдделерін қорғайды және округтің тұтастай және теңгерімді дамуын қамтамасыз етеді. Округ әкімі округте орналасқан министрліктер мен басқа да атқарушы билік органдарының жергілікті билік органдарымен ынтымақтастығын үйлестіреді және жергілікті билік органдарының қызметін қадағалайды. Округ әкімі Премьер-Министрдің ұсынысы бойынша және жергілікті билік өкілдерімен келісу бойынша Республика Үкіметі тарапынан бес жылға тағайындалады. 2006 жылдың 2 ақпанында Эста Тамм Тарту округінің әкімі болып тағайындалды. Ол 2006 жылдың 15 ақпанында қызметке кірісті. Округтік үкімет округ әкімінің қызметін басқарады және оған қолдау көрсетеді; округ әкімінің қажетті құжаттарының жобаларын дайындайды; округ әкімінің бұйрықтарының орындалуын басқарады және бақылайды; округтік үкімет басқаратын мемлекеттік органдардың бюджет жобаларын дайындауды басқарады және бюджеттердің орындалуын қадағалайды; округ әкімінің мемлекеттік және жергілікті органдармен қарым-қатынастарын басқарады.
In Estonia, there is no regional self government on county level. The County Governments are led by County Governors , who are appointed by the National Government. In accordance with the Government of the Republic Act , the County Governor represents interests of the state in the county and provides for integral and balanced development of the county. The County Governor co ordinates co operation of ministries and other organs of executive power located in a county with its local governments and performs supervision over the activities of the local governments. The County Governor is appointed for a five year term by the Government of the Republic, on the basis of the Prime Minister's proposal and in co ordination with the representatives of the local governments. On February 2, 2006, Esta Tamm was appointed Tartu County Governor. She assumed office February 15, 2006. The County Government manages the operations of and provides support services to the County Governor; prepares draft documents required by the County Governor; manages and controls the execution of orders of the County Governor; manages the preparation of draft budgets of state agencies administered by the County Government, and controls adherence to the budgets; manages relations of the County Governor with government agencies and local government agencies.
Қалалық округтер
Облыс муниципалитеттерге бөлінеді. 2017 жылғы деректер бойынша Тарту округінде 1 қалалық муниципалитет ("қала") және 7 ауылдық муниципалитет бар.
The county is subdivided into municipalities. As of 2017, there is 1 urban municipality ( – "town") and 7 rural municipalities in Tartu County. Rank Municipality Type Population(2018) Areakm2Religion200020112021 Number % Number % Number % Christianity 30,601 25.0 27,514 22.3 24,46019.0 —Orthodox Christians 8,223 6.7 9,292 7.5 7,8906.1 —Lutherans 18,967 15.5 14,480 11.8 12,7209.9 —Catholics 594 0.4 469 0.3 8000.6 —Baptists 551 0.4 580 0.4 6300.5 —Jehovah's Witnesses 426 0.3 394 0.3 4500.3 —Pentecostals 134 0.1 109 0.08 1100.08 —Old Believers 1,472 1.2 1,439 1.1 1,2701.0 —Methodists 80 0.06 73 0.05 1200.09 —Adventists 154 0.1 137 0.1 900.07 —Other Christians 541 0.4 3800.3 Islam 61 0.04 93 0.07 900.07 Buddhism 188 0.1 2100.1 Other religions** 894 0.7 1,014 0.8 1,9501.5 No religion 55,265 45.2 77,571 61.6 85,75066.5 Not stated*** 35,347 28.9 19,293 15.3 16,20012.5 Total population* 122,168 125,889128,870 *The censuses of Estonia count the religious affiliations of the population older than 15 years of age. ".