Кіріспе
Американдық психиатр, австралиялық футболшы Иан Претиман Стивенсон (31 қазан 1918 – 8 ақпан 2007) – Канадада туған американдық психиатр, Вирджиния университеті Медицина мектебінің Перцептуалды зерттеулер бөлімінің (бастапқыда «Тұлғаны зерттеу бөлімі» деп аталған) негізін қалаушы және директоры. Ол Вирджиния университеті Медицина мектебінде елу жыл профессор болып жұмыс істеді. 1957 жылдан 1967 жылға дейін психиатрия кафедрасының меңгерушісі, 1967 жылдан 2001 жылға дейін Карлсон психиатрия профессоры, ал 2002 жылдан 2007 жылы қайтыс болғанға дейін психиатрия ғылыми профессоры болды. Вирджиния университеті Медицина мектебінің Перцептуалды зерттеулер бөлімінің негізін қалаушы және директоры ретінде Стивенсон реинкарнацияға сіңдірілетін жағдайларды зерттеуімен танымал болды – эмоциялар, естеліктер және тіпті физикалық дене ерекшеліктері бір өмірден екінші өмірге көше алады деген идея. Ол қырық жылдық халықаралық зерттеу жұмысы барысында өткен өмірін еске алатынын айтқан үш мың баланың жағдайын зерттеді. Оның пікірінше, кейбір фобиялар, құштарлықтар, ерекше қабілеттер мен ауруларды генетика немесе орта толыққанды түсіндіре алмайды. Ол генетика мен ортамен қатар реинкарнация да үшінші, үлесін қосатын фактор болуы мүмкін деп сенді. Стивенсон 1982 жылы Ғылыми зерттеулер қоғамын құруға көмектесті және реинкарнация тақырыбында үш жүзге жуық мақала мен он төрт кітаптың авторы болды, соның ішінде «Реинкарнацияны ұсынатын жиырма жағдай» (1966), «Реинкарнация түрінің жағдайлары» (төрт томдық, 1975–1983) және «Реинкарнация түрінің еуропалық жағдайлары» (2003). Оның 1997 жылғы «Реинкарнация және биология: туылғандағы белгілер мен туа біткен кемшіліктердің этиологиясына үлес» атты еңбегінде екі жүз жағдай сипатталған, онда туылғандағы белгілер мен туа біткен кемшіліктер қайтыс болған адамның денесіндегі жарамен сәйкес келеді. Ол сол зерттеудің қысқартылған нұсқасын жалпы оқырман үшін «Реинкарнация мен биологияның қиылысуы» (1997) деген атпен жазды. Стивенсон реинкарнация туралы мәлімдеме жасағанда сақтық танытты. Оның жинаған мәліметтері реинкарнацияның мүмкін екенін ғана көрсететінін, бірақ оның болатынын дәлелдей алмайтынын атап өтті. Дегенмен, ол реинкарнацияға қатысты дәлелдер жинағанын сенді. Оның жұмысына реакция әртүрлі болды. The New York Times газетінде Стивенсон туралы некролог жариялаған Маргалит Фокс, Стивенсонның жақтастары оны түсінбеген гений деп қараса, қарсыластары оны адал, бірақ ойсыз деп есептейтінін, ал көптеген ғалымдар оның зерттеулерін назарға алмағанын жазды. Стивенсон өзінің зерттеулерін ғылыми қауымдастық сенімсіз деп қабылдаған анекдоттық жағдайлар туралы есептерге негіздеді, себебі Стивенсон бақыланатын тәжірибелік жұмыс жүргізбеді. Оның жазбалары қателіктер мен жіберулер болғандықтан сынға ұшырады. Оның жұмысын қолдайтындардың бірі – Вирджиния университетінің психиатры және әріптесі Джим Б. Таккер, қазір Стивенсон құрған бөлімді басқарады.
the Australian footballer
Ian Pretyman Stevenson (October 31, 1918 – February 8, 2007) was a Canadian born American psychiatrist, the founder and director of the Division of Perceptual Studies at the University of Virginia School of Medicine. He was a professor at the University of Virginia School of Medicine for fifty years. He was chair of their department of psychiatry from 1957 to 1967, Carlson Professor of Psychiatry from 1967 to 2001, and Research Professor of Psychiatry from 2002 until his death in 2007. As founder and director of the University of Virginia School of Medicine's Division of Perceptual Studies (originally named "Division of Personality Studies"), which investigates the paranormal, Stevenson became known for his research into cases he considered suggestive of reincarnation – the idea that emotions, memories, and even physical bodily features can be passed on from one incarnation to another. In the course of his forty years doing international fieldwork, he researched three thousand cases of children who claimed to remember past lives. His position was that certain phobias, philias, unusual abilities and illnesses could not be fully explained by genetics or the environment. He believed that, in addition to genetics and the environment, reincarnation might possibly provide a third, contributing factor. Stevenson helped to found the Society for Scientific Exploration in 1982, and was the author of around three hundred papers and fourteen books on reincarnation, including Twenty Cases Suggestive of Reincarnation (1966), Cases of the Reincarnation Type (four volumes, 1975 1983) and European Cases of the Reincarnation Type (2003). His 1997 work Reincarnation and Biology: A Contribution to the Etiology of Birthmarks and Birth Defects reported two hundred cases in which birthmarks and birth defects seemed to correspond in some way to a wound on the deceased person whose life the child recalled. He wrote a shorter version of the same research for the general reader, Where Reincarnation and Biology Intersect (1997). Stevenson was cautious in making claims about reincarnation. He emphasized that the information he collected only suggests that reincarnation is possible but does not prove that it occurs. He did, however, believe he had produced a body of evidence for reincarnation that must be taken seriously. Reaction to his work was mixed. In an obituary for Stevenson in The New York Times, Margalit Fox wrote that Stevenson's supporters saw him as a misunderstood genius, that his detractors regarded him as earnest but gullible, but that most scientists had simply ignored his research. Stevenson based his research on anecdotal case reports that were dismissed by the scientific community as unreliable because Stevenson did no controlled experimental work. His case reports were also criticized as they contained errors and omissions. Supporters of his work include Jim B. Tucker, a psychiatrist and colleague at the University of Virginia who now heads the division Stevenson founded.
Жеке өмір және білім
Иан Стивенсон Монреальде дүниеге келіп, Оттавада өсті, үш баланың бірі болды. Оның анасы Рут теософияға қызығушылық танытып, осы тақырыпта кең кітапхана жинады, Стивенсон өзінің паранормальдық құбылыстарға деген ерте қызығушылығын осы кітапханаға байланыстырды. Бала кезінде ол бронхитпен жиі төсекке жатты, бұл жағдай ересекте де жалғасып, өмір бойы кітап оқуға деген сүйіспеншілігін қалыптастырды. Ол 1942 жылы Макгилл университетін B. S. c. және 1943 жылы M. D. дәрежесімен бітірді. Ол Октавия Рейнольдсқа 1947 жылдан бастап, ол 1983 жылы қайтыс болғанға дейін үйленген.
Сын
Американдық медицина қауымдастығының журналы Стивенсонның "Реинкарнацияға ұқсас жағдайлар" (1975) еңбегін "реинкарнациядан өзгеше түсіндіруге қиын жағдайлардың" "күшті және бейтарап" жинағы деп сипаттады. Журналда жазған психиатр Харольд Лиф Стивенсонды жүйелі зерттеуші ретінде бағалап, "Ол зор қателік жасап отыр, немесе (мен оған осылай айттым) "20 ғасырдың Галилеясы" ретінде танылатын болады" деді. Журнал редакторы, психиатр Юджин Броди, басылымды қайта басып алуға 300-400 өтініш түскенін мәлімдеді. Осы қызығушылыққа қарамастан, көптеген ғалымдар Стивенсонның жұмысын назарға алмады. New York Times газетінің некрологында оның қарсыластары оны "ынталы, жалықпайтын, бірақ соңында жаңылысқан, сенімсіздікке, арманға берілуге және басқалар мистика деп санайтын нәрсені ғылым деп көруге бейім" деп сипаттады. Скептиктер Стивенсоннің дәлелдерінің әңгімелерге негізделгенін және Окамның қырқышын қолдану арқылы паранормальдық құбылыстарға жүгінбей, жағдайларды қарапайым түсіндіруге болатынын жазды. Психолог және невролог Теренс Хайнз былай деп жазды: "Стивенсонның жұмысындағы басты мәселе – реинкарнацияға қатысты болжамдарды зерттеу үшін қолданған әдістері, өлген адамдардың реинкарнациясы деп мәлімдейтін балалардың қарапайым, қиялға толы әңгімелерін жоққа шығаруға жеткіліксіз. Стивенсон (1975, 1977) ең әсерлі жағдайларда реинкарнация болдым деген балалар қайтыс болған адамның достарын және туыстарын білген. Сондықтан балалардың бұл адамдар туралы білгендері реинкарнацияға сенуге толыққанды дәлел емес". Роберт Бейкер көптеген өткен өмірге қатысты оқиғаларды белгілі психологиялық факторлармен түсіндіруге болатынын айтты. Бейкер өткен өмірді еске түсіруді криптомнезия мен конфабуляцияның қосындысы деп есептеді. Британдық автор және тәуелсіз зерттеуші Иан Уилсон Стивенсонның көптеген жағдайлары бай өмірді еске алатын немесе жоғары кастаға жататын кедей балалардан тұратынын дәлелдеді. Ол мұндай жағдайлар бұрынғы инкарнация отбасынан ақша алу үшін жасалған схема болуы мүмкін деп болжады. Мадрас Христиан колледжінің философы, парапсихология маманы, Стивенсонның нағыз ақылды емес екенін және оның жергілікті білімінің жетіспеуінен зерттеулердің нәтижесі бұзылғанын айтты. Шари көптеген жағдайлардың реинкарнацияға сенетін Үндістан сияқты қоғамдардан келгенін және бұл әңгімелер мәдени артефакттар екенін жазды; ол көптеген Азия елдерінің балалары үшін өткен өмірді еске алу, қиялға берілген ойын досына тең деп мәлімдеді. Философ Кит Августин де осыған ұқсас пікір білдірді. Стивенсон осы мәдени аргументке жауап ретінде, дәл сол қоғамдар балалардың өткен өмір туралы мәлімдемесін тыңдайтынын, ал Еуропа немесе Солтүстік Америкада мұндай жағдайлар тергеусіз жоққа шығарылатынын айтты. Мәдени мәселені шешу үшін ол "Еуропадағы реинкарнацияға ұқсас жағдайлар" (2003) еңбегін жазды, онда ол Еуропада зерттеген қырық жағдайды ұсынды. Сонымен қатар, Калифорния мемлекеттік университетінің философия және дін саласының профессоры Джозеф Прабху "осы жағдайлардың негізінен реинкарнацияға сенетін мәдениеттерде кездесетіні" шындыққа жатпайтынын жазды. 1974 жылдың шілдесінде Стивенсонның Виргиния университетіндегі әріптесі Дж. Г. Прат Стивенсонның жағдайларын санап, оның деректемесіндегі 1339 жағдайдың ішінде "АҚШ-та 324 жағдай (америкалық индейлер мен эскимостарды есептемегенде) және төмендеп келе жатқан ретімен келесі бес ел – Бірма (139 жағдай), Үндістан (135), Түркия (114), Ұлыбритания (111)" екенін анықтады. Философ Пол Эдвардс Стивенсоннің басты сыншысы болды. 1986 жылдан бастап ол Стивенсонның шығармашылығына бірнеше мақала арнады және Стивенсонды өзінің "Реинкарнация: сындық зерттеу" (1996) еңбегінде талқылады. Ол Стивенсонның көзқарастары "абсурдты ақымақтық" екенін және оның зерттеулерін егжей-тегжейлі қараған кезде "үлкен кемшіліктер" бар екенін және "реинкарнацияға қарсы бастапқы болжамға елеулі қарсы салмақ қосуға бастамайды" деп дәлелдеді. Эдвардс Стивенсонның "көрініп тұрғандай, қиял заңында өмір сүреді" деп жазды. Стивенсон 1970-ші жылдары көмекші ретінде жалдаған Чампе Рэнсом Стивенсонның жұмысы туралы жарияланбаған есеп жазды, ол Эдвардс өзінің "Өлместік" (1992) және "Реинкарнация" (1996) еңбектерінде келтіреді. Рэнсомның айтуынша, Эдвардс Стивенсон балаларға жетекші сұрақтар қойған, әңгімедегі олқылықтарды толтырған, олармен сұхбаттасуға жеткілікті уақыт жұмсамаған және талап етілген еске алу мен сұхбат арасында тым ұзақ уақыт қалдырған; Стивенсон оны еске алу туралы алғаш рет айтылғаннан кейін жылдар өткен соң ғана білген. Рэнсом қараған 1111 жағдайдың 11-де ғана қайтыс болған адамның отбасы мен баланың отбасы арасында сұхбат алғанға дейін байланыс болмаған; сонымен қатар, Рэнсомның мәлімдемесіне сәйкес, осы 11 жағдайдың 7-сі қателіктерге толы болған. Ол Стивенсон жағдайларды ұсынғанда да мәселелер болғанын жазды, өйткені ол куәгерлерінің қорытындыларын, оларға негіз болған деректерді емес, баяндаған. Жағдайлардағы кемшіліктер жағдайлар туралы талқылау кезінде емес, кітаптарының бөлек бөлімінде баяндалған. Рэнсом бәрінің ең нашар түрдегі әңгімелік дәлелге толы екенін қорытындылады. Эдвардс Стивенсонның Алясканың Ангун қаласындағы Корлисс Чоткин кішкентайының жағдайына "Мәдениеттердегі өмір" еңбегінде мысал келтірді, ол балықшы Виктор Винсенттің қарындасының сөзіне толығымен сүйенген. (Виктор Винсент – Корлисс Чоткин кішкентайы еске алған өмір). Эдвардс жағдайдың көптеген кемшіліктері бар екенін, Чоткиннің туған белгілері Винсенттің іздеріне ұқсас болғанымен, Стивенсон Винсенттің іздерін көрмегенін және барлық маңызды егжей-тегжейлер қарындастың айтуынша келгенін жазды. Эдвардс Стивенсон оның әңгімелерді көбейтуге немесе ойлап табуға бейім екенін айтқаннан басқа оның туралы ешқандай ақпарат бермегенін айтты. Эдвардс Стивенсонның барлық зерттеулерінде осыған ұқсас кемшіліктерді табуға болатынын жазды. Эдвардс Стивенсон өзін ғалым деп атағанын, бірақ олай әрекет етпегенін айтты. Эдвардсқа сәйкес, ол маңызды қарсылықтарға жауап бермеді немесе тіпті оларды атап өтті; Стивенсоннің "Бұрынғы өмірін еске түсіретін балалар" (1987) кітабындағы үлкен библиографияда оның қарсыластарынан бірде-бір мақала немесе кітап жоқ. Стивенсон Эдвард Риаллдың "Екінші рет" (1975) кітабына кіріспе жазды, онда ағылшын Джон Флетчердің 1645 жылы Таунтон, Англияда туып, Сомерсеттегі Уэстонзоиландқа жақын жерде қырқ жылдан кейін қайтыс болған өмірінің естеліктері екенін айтты. Стивенсон осы жағдайды зерттеді және Риаллдың кітабынан кейбір тарихи егжей-тегжейлердің дұрыс екенін анықтады. Стивенсон "Оның нағыз бұрынғы өмірінің естеліктері бар екенін және ол өзінің сенгенідей Джон Флетчердің жаңадан туған нұсқасы екенін ең ықтимал деп ойлаймын" деп жазды.
"The major problem with Stevenson’s work is that the methods he used to investigate alleged cases of reincarnation are inadequate to rule out simple, imaginative storytelling on the part of the children claiming to be reincarnations of dead individuals. In the seemingly most impressive cases Stevenson (1975, 1977) has reported, the children claiming to be reincarnated knew friends and relatives of the dead individual. The children’s knowledge of facts about these individuals is, then, somewhat less than conclusive evidence for reincarnation." Robert Baker wrote that many alleged past life experiences can be explained in terms of known psychological factors. Baker attributed the recalling of past lives to a mixture of cryptomnesia and confabulation. British author and independent researcher Ian Wilson argued that a large number of Stevenson's cases consisted of poor children remembering wealthy lives or belonging to a higher caste. He speculated that such cases may represent a scheme to obtain money from the family of the alleged former incarnation. The philosopher C. T. K. Chari of Madras Christian College in Chennai, a specialist in parapsychology, argued that Stevenson was naive and that the case studies were undermined by his lack of local knowledge. Chari wrote that many of the cases had come from societies, such as that of India, where people believed in reincarnation, and that the stories were simply cultural artifacts; he argued that, for children in many Asian countries, the recall of a past life is the equivalent of an imaginary playmate. The philosopher Keith Augustine made a similar argument. Responding to this cultural argument, Stevenson said that it was precisely those societies that listened to children's claims about past lives, which in Europe or North America would normally be dismissed without investigation. To address the cultural concern, he wrote European Cases of the Reincarnation Type (2003), which presented forty cases he had examined in Europe. Moreover, Joseph Prabhu, professor emeritus of philosophy and religion at California State University, wrote that it is not true "that these cases are mainly to be found in cultures, where the belief in reincarnation is prevalent. In July 1974 Stevenson's colleague at the University of Virginia, J. G. Pratt, carried out a census of Stevenson's cases and found that of the 1339 cases then in Stevenson's file, 'the United States has the most, with 324 cases (not counting American Indian and Eskimo) and the next five countries in descending order are Burma (139 cases), India (135), Turkey (114), and Great Britain (111).'" The philosopher Paul Edwards, editor in chief of Macmillan's Encyclopedia of Philosophy, became Stevenson's chief critic. From 1986 onwards, he devoted several articles to Stevenson's work, and discussed Stevenson in his Reincarnation: A Critical Examination (1996). He argued that Stevenson's views were "absurd nonsense" and that when examined in detail his case studies had "big holes" and "do not even begin to add up to a significant counterweight to the initial presumption against reincarnation." Stevenson, Edwards wrote, "evidently lives in a cloud cuckoo land." Champe Ransom, whom Stevenson hired as an assistant in the 1970s, wrote an unpublished report about Stevenson's work, which Edwards cites in his Immortality (1992) and Reincarnation (1996). According to Ransom, Edwards wrote, Stevenson asked the children leading questions, filled in gaps in the narrative, did not spend enough time interviewing them, and left too long a period between the claimed recall and the interview; it was often years after the first mention of a recall that Stevenson learned about it. In only eleven of the 1,111 cases Ransom looked at had there been no contact between the families of the deceased and of the child before the interview; in addition, according to Ransom, seven of those eleven cases were seriously flawed. He also wrote that there were problems with the way Stevenson presented the cases, in that he would report his witnesses' conclusions, rather than the data upon which the conclusions rested. Weaknesses in cases would be reported in a separate part of his books, rather than during the discussion of the cases themselves. Ransom concluded that it all amounted to anecdotal evidence of the weakest kind. Edwards cited the case of Corliss Chotkin, Jr., in Angoon, Alaska, described by Stevenson, as an example that relied entirely on the word of one woman, the niece of Victor Vincent, a fisherman. (Victor Vincent was the person whose life Corliss Chotkin, Jr., seemed to remember.) Edwards wrote that, among the many weaknesses in the case, the family were religious believers in reincarnation, Chotkin had birthmarks that were said to have resembled scars that Vincent had but Stevenson had not seen Vincent's scars, and all the significant details relied on the niece. Edwards said that Stevenson offered no information about her, except that several people told him she had a tendency, as Stevenson put it, to embellish or invent stories. Edwards wrote that similar weaknesses could be found in all Stevenson's case studies. Edwards charged that Stevenson referred to himself as a scientist but did not act like one. According to Edwards, he failed to respond to, or even mention, significant objections; the large bibliography in Stevenson's Children Who Remember Previous Lives (1987) does not include one paper or book from his opponents. Stevenson wrote an introduction to a book, Second Time Round (1975), in which Edward Ryall, an Englishman, told of what he believed to be his memories of a past life as John Fletcher, a man who was born in 1645 in Taunton, England, and died forty years later near his home in Westonzoyland, Somerset. Stevenson investigated the case and discovered that some of the historical features from Ryall's book were accurate. Stevenson wrote, "I think it most probable that he has memories of a real previous life and that he is indeed John Fletcher reborn, as he believes himself to be".
Сыншылардан алған тұжырымдар
Иан Уилсон, Стивенсонның сыншыларының бірі, Стивенсонның бұрынғыда қателіктерге бейім болған салаға жаңа кәсібилікті әкелгенін мойындады. Пол Эдвардс Стивенсонның реинкарнацияны қорғау үшін басқа ешкімге қарағанда толығырақ және түсінікті жазғанын айтты. Стивенсонның пікірін кемшілік деп тапса да, Эдвардс: "Мен оның адалдығына жоғары баға беремін. Оның барлық жағдайларын сипаттаған есептерінде сынға ұшыратуға болатын мәліметтер бар. Стивенсон осы ақпаратты жасыра алған болар еді. Оның мұны жасамауы оның адалдығын көрсетеді" деп жазды.
Қолдау
Чарлстон колледжінің профессоры Ли Ирвин "Діндер" журналында былай деп жазды: "Стивенсонның зерттеулері реинкарнация теориясында маңызды бетбұрыс жасады, себебі ол назарын діни контекстен толығымен алып, академиялық, дәлелдерге негізделген зерттеу бағдарламасына көшiрдi". 2013 жылы Scientific American веб-сайтында жарияланған, Стивенсонның жұмысын жақсы бағалаған мақалада ғылымды тарату жөніндегі профессор Джесси Беринг былай деп жазды: "Өмірінің соңына таман, физик Дорис Кульман Вильсдорф – беттік физика саласындағы маңызды теориялары үшін Германия материалдық ғылымдар қоғамынан беделді Хейн медалін алған – Стивенсонның жұмысы "реинкарнацияның статистикалық ықтималдығы соншалықты жоғары, жинақталған дәлелдер ғылымның көптеген, тіпті барлық салаларындағы дәлелдерден де кем емес" деген қорытындыға келді."
Қаулысыз босату
The Telegraph (Ұлыбритания) газетінің некрологында Стивенсонның ең басты ашуы – адамдардың оның теорияларын қабылдамауы емес, оның аса мұқият жинаған дәлелдерін оқуға да тырыспауы болған. Стивенсонның әріптесі Джим Таккер BMJ (Британ медициналық журналы) журналына: "Оның жағдайлар туралы есептері өте толық. Ол барлық мүмкін мәліметтерді жазбаға түсірді. Көбінесе оны зерттемей-ақ жоққа шығарады", – деді.
Сэм Харрис өзінің "Сенімнің соңы" кітабында Стивенсонның еңбектерін (басқалармен бірге) пайдалана отырып, былай деп жазды: "Психикалық құбылыстардың нақтылығын көрсететін көптеген деректер бар сияқты, олардың көп бөлігі негізгі ғылым тарапынан назардан тыс қалған. "Ерекше талаптар ерекше дәлелдерді қажет етеді" деген қағида осы салаларда әлі де дұрыс бағдар болып табылады, бірақ бұл ғалам біздің көпшілігіміз ойлағаннан гөрі әлдеқайда ерекше емес дегенді білдірмейді. Салауатты ғылыми күмәнділік пен ашық ойдың үйлесімді екенін түсіну маңызды."
Ксеногласс
Стивенсон негізінен өткен өмірді еске түсіретін балалардың жағдайларына назар бөлгенмен, гипноз астындағы ересектердің өткен өмірін еске түсіріп, қазіргі өмірінде үйренбеген тілді қарапайым түрде қолданатын екі жағдайды да зерттеді. Стивенсон бұл құбылысты "ксеноглоссия" деп атады. Лингвист Сара Томассон осы жағдайларды сынап, Стивенсонның "тіл туралы жеткіліксіз білімі бар" және жағдайлардың сенімсіз екенін жазды. Томассон "ксеноглоссия туралы мәлімдемелерді қолдау үшін лингвистикалық дәлелдер тым нашар" деген қорытындыға келді. Торонто университетінің лингвисті Уильям Дж. Самарин Стивенсонның лингвистермен таңдаулы және кәсіби емес тәсілде хаттасқанын жазды. Ол Стивенсонның бір лингвистпен алты жыл бойы хат алысқанда, "лингвистерге қажетті мәліметтер туралы ешқандай талқылауды қозғамағанын" айтты. Тағы бір лингвист, Уильям Фроули: "Стивенсон осы жағдайлардағы лингвистикалық дәлелдерді өзінің метафизикасын негіздеу үшін жеткілікті деп санамайды", - деп жазды. Ал лингвист Пол Мира былай деп жазды: "Алғашқы реакция – осы әңгімелерді абсурд деп есептеу, бірақ Иан Стивенсон өте убедительный дәлелдер келтіреді". Ол, Стивенсонның ксеноглоссия жағдайларының қатысушыларының дене өлімінен аман қалғаны және жаңа денеде өзін-өзі танытуға қабілетті болғаны көптеген оқырмандар үшін қабылдауға қиын болатын қорытынды екенін жазды, – "бірақ оны қолдау үшін Стивенсоннің «Жоқ білмеген тіл» кітабының соңғы тарауында келтірілген аргументтерді оңай жоққа шығаруға болмайды, тіпті ең күмәнді оқырман да бұл кітаптың көптеген ойларға жетелеуін мойындайды".