Кіріспе

Хинду ғибадатханасы Ангкор, Камбоджа.

Томманон – Камбоджаның Ангкор қаласында Сурьяварман II (1113–1150) билігі тұсында салынған индуистік ғибадатханалардың бірі. Бұл кішкентай әрі әсем ғибадатхана Ангкор Томның Жеңіс қақпасының шығысында және Чау Сай Теводаның солтүстігінде орналасқан. Ол ЮНЕСКО-ның 1992 жылы «Анкор» деген атаумен тіркелген Әлемдік мұрасының бір бөлігі. Ғибадатхана Шива мен Вишнуға арналған.

Тарих

Томманондағы деваталардың оюларын зерттеген ғалымдар, оның Ангкор-Ват құрылысы басталған шамада салынғанына келісім білдірді. Дегенмен, нақты құрылыс мерзімі туралы әлі де дау бар. Бір топ ғалымдар, бұл ғимараттар 11 ғасырдың соңында, Яяварман VI (1080–1113 жж.) билік еткен кезде салынған деп санайды. Алайда, көптеген зерттеулерге сүйенсек, оны II Сурьяварман 1113-1150 жылдар аралығында, Ангкор-Ват пен Бенг-Мелеамен бірге салғанына көбірек сенім бар. Вайшнав діні Сурьяварман II-нің кезінде Камбоджада қабылданды, ал Лингаға табыну сияқты шива діні Томманнон, Бенг-Мелеа, Чау Сай Тевода, Бантей Самре және Ангкор-Ват сияқты храмдарда Вайшнав дініне біріктірілді. Томманон Чхау Сай Теводаға тікелей қарсы орналасқан және Та Кеоға баратын жолдағы Жеңіс қақпасынан шығысқа қарай 500 метр қашықтықта жатыр. 1960 жылдары храмды толыққанды қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді, оны Францияның Шығыс мектебі (EFEO) қаржыландырды. Француз археологтары оны қалпына келтіріп, бетон төбелер қосты. Томманон Чау Сай Теводаға қарағанда жақсы сақталған, бірақ екеуі де дизайны жағынан ұқсас. Томманонның жақсы сақталуының себебі, оның құрылымында таспен қапталған ағаш жоқ болуында. Осылайша, бұл храмдағы ою-өрнектер үшін құмтас қолданылуы, оны айналасындағы, көбінесе ағаштан салынған басқа храмдарға қарағанда сәулеттік тұрғыдан озық етті. Барлық есіктерде оюлы қақпақтар бар. Храмды қоршаған қабырғалар жойылып, тек шығыс және батыс жақтан кіретін қақпалар ғана қалды. Орталық мұнара – негізгі храмнан қалған жалғыз нысан. Томманон мен Чау Сай Тевода үлкен қақпалары бар бір кешеннің бөлігі болған және орталық мұнарамен байланысқан деп есептеледі. Ал негізгі храмнан бөлек тұрған ғимарат кітапхана болды.

Деваттар

Бұл жерде де, басқа кхмер ғибадатханаларындағыдай, әйел құдайлардың мүсіндік бейнелері – деваталар көптеп кездеседі. Олар Томманның ең басты көрікті жері. Деваталар гүлді тәждер, сампоттар (камбоджалық белдемшелер), әшекей мойындықтар, білезіктер, белбеулер және тобуық безендірулерімен бейнеленген. Көрмеде көрсетілген мудралар өте күрделі. Деваталар гүлді ерекше ұстайды: сақина және ортаңғы саусақтарын бас бармаққа тигізеді, ал көрсеткіш және кішкентай саусақтарын созып тұрады. Бір Ангкор зерттеушісі бұл позданы "девата мудрасы" деп атайды және ол Ангкор Ватта да жиі кездесетінін айтады. Деваталардың сампоттары екі түрге бөлінеді: біреуі – Лолей және Пном-Бок (900 ж.) кезеңіндегі Бахенг дәуірінде кездесетін ежелгі плисселенген стиль, ал екіншісі – Анкор-Ватта кездесетін бүктемелі және "құйрықты" өрнекті мата стилі.