Прэах Кан: Ұлы қылыш және Ангкор ғибадатханасы

Кіріспе

Ангкордағы ғибадатхана, Камбоджа

Преа Хан (; "Кралдық қылыш") – Камбоджаның Ангкор қаласында XII ғасырда король Жайаварман VII әкесінің құрметіне салған ғибадатхана. Ол Ангкор-Томның солтүстік-шығысында және онымен байланысты болған Джаятатака барайдың батысында орналасқан. Бұл шамамен 100 000 шенеунік пен қызметшісі бар үлкен ұйымның орталығы болды. Ғибадатхананың жоспары көлденең, буддалық қасиетті орынның төңірегіндегі тіктөртбұрышты галереялар негізгі құрылымды құрайды, оған индуисттік қосалқы ғибадатханалар мен көптеген кейінгі қосымшалар күрделілік қосады. Та Пром сияқты, Преа Хан да көбінесе қалпына келтірілмей, қираған жерлердің арасында көптеген ағаштар мен өсімдіктер өсіп тұр.

Тарих

Преа Хан 1191 жылы VII Джаяварманның шапшаң шабуылдаған Чамдар үстінен жеңіске жеткен жерде салынған. Ерекшелігі, қазіргі атауы – «қасиетті қылыш» деген мағынаны білдіреді, бұл түпнұсқа атауы – Нагара Джаяшри (жеңістің қасиетті қаласы) мағынасынан туындаған. Бұл жерде бұрын Ясоварман II және Трибхуванадитяварманның сарайлары орналасқан болуы мүмкін. Ғибадатхананың негіз тасын құрастырған стела, осы орынның тарихы және басқаруы туралы маңызды мәліметтер берді: басты бейне – патшаның әкесінің бейнесіндегі бодхисаттва Авалокитешвара, 1191 жылы арналған (патшаның анасы бұрын Та Промда осылай еске алынған). Сонымен қатар, осы жерде 430-қа жуық басқа да құдайларға арналған киіз үйлер болған, олардың әрқайсысы тағам, киім, хош иіссу және тіпті шыбық торы алған; осы қираған орынның байлығы мен қазынасына алтын, күміс, асыл тастар, 112 300 інжу-маржан және алтын мүйізді сиыр кіреді. Бұл мекеме қала, ғибадатхана және буддалық университеттің қызметтерін біріктірген: онда 97 840 қызметші мен үй қызметшісі, соның ішінде 1000 биші және 1000 ұстаз жұмыс істеген. Преа Ханның құлдырауы баяу болды, себебі кхмерлік патшалығы 15 ғасырда оны қолдауын тоқтатты. Патшалық отбасының қолдауы азайғандықтан, кешенді күтіп ұстау және пайдалану қиынға соқты. Бұл құлдырауға қарамастан, осы орынның кейбір бөліктері діни немесе мәдени шаралар үшін қолданыла берді. Ғибадатхананың көп бөлігі әлі де қалпына келтірілмеген: алғашқы тазалау 1927 жылдан 1932 жылға дейін жүргізілді, ал 1939 жылы ішінара анастилоз жұмыстары аяқталды. Содан бері, қауіпсіздік үшін бос тұрған мүсіндер алынып, консолидация және қалпына келтіру жұмыстары жалғастырылды. Мұраны сақтаушылар ғибадатхананың қалпына келтіру және сақталуын теңгеруге тырысты: олардың бірі, Морис Глайз былай деп жазды: ғибадатхана бұрын өте тез өсетін өсімдіктерге толы және қираған, тек хаосқа айналған еді. Тазалау жұмыстары үлкен ағаштарға ешқандай қауіп келтірмей, композицияға әдемі көрініс беретіндей етіп жүргізілді. Сонымен қатар, ішінара анастилоз жұмыстары архитектурасы немесе әшекейлерінде ерекше қызығушылық тудыратын, жеткілікті түрде сақталған бірнеше ғимараттарды қайта жаңғыртты. 1991 жылдан бері бұл орын Дүниежүзілік ескерткіштер қорының күтімінде. Ол қалпына келтіруде сақтық танытуды жалғастырды, одан әрі жұмыс істеу тым көп болжамдарға әкеледі деп сенді және ғибадатхананың қираған күйін сақтауды жөн көрді. Бұрынғы қызметкерлердің бірі: «Біз, негізінен, жоғары деңгейдегі техникалық қызмет көрсету бағдарламасын жүзеге асырып жатырмыз. Біз тарихты бұрмалауға дайын емеспіз». Сондықтан ол негізінен төртінші шығыс гопураның, от үйінің және бишілер залының тұрақтандыру жұмыстарымен шектелді.

Preah Khan was built on the site of Jayavarman VII's victory over the invading Chams in 1191. Unusually the modern name, meaning "holy sword", is derived from the meaning of the original—Nagara Jayasri (holy city of victory). The site may previously have been occupied by the royal palaces of Yasovarman II and Tribhuvanadityavarman. The temple's foundation stela has provided considerable information about the history and administration of the site: the main image, of the bodhisattva Avalokiteśvara in the form of the king's father, was dedicated in 1191 (the king's mother had earlier been commemorated in the same way at Ta Prohm). 430 other deities also had shrines on the site, each of which received an allotment of food, clothing, perfume and even mosquito nets; the wealth and treasure of this ruin includes gold, silver, gems, 112,300 pearls and a cow with gilded horns. The institution combined the roles of city, temple and Buddhist university: there were 97,840 attendants and servants, including 1000 dancers and 1000 teachers. Preah Khan experienced a slow decline because the Khmer royalty stopped supporting it around the 15th century. As support from the royal family dwindled, it became difficult to maintain and use the complex. Despite this decline, certain sections of the site continued to be used for religious or cultural activities. The temple is still largely unrestored: the initial clearing was from 1927 to 1932, and partial anastylosis was carried out in 1939. Since then free standing statues have been removed for safe keeping, and there has been further consolidation and restoration work. Throughout, the conservators have attempted to balance restoration and maintenance of the wild condition in which the temple was discovered: one of them, Maurice Glaize, wrote that;
The temple was previously overrun with a particularly voracious vegetation and quite ruined, presenting only chaos. Clearing works were undertaken with a constant respect for the large trees which give the composition a pleasing presentation without constituting any immediate danger. At the same time, some partial anastylosis has revived various buildings found in a sufficient state of preservation and presenting some special interest in their architecture or decoration. Since 1991, the site has been maintained by the World Monuments Fund. It has continued the cautious approach to restoration, believing that to go further would involve too much guesswork, and prefers to respect the ruined nature of the temple. One of its former employees has said, "We're basically running a glorified maintenance program. We're not prepared to falsify history". It has therefore limited itself primarily to stabilisation work on the fourth eastern gopura, the House of Fire and the Hall of Dancers.

Сайт

Преа Ханның сыртқы қабырғасы латериттен жасалған және 50 метр сайын 72 гаруда нагаларды ұстап тұр. Оның айналасында қазба бар, оның өлшемдері 800x700 метр. Преа Ханның шығысында Jayatataka baray-дың жиегінде қону алаңы орналасқан. Бұл Neak Pean ғибадатханасына да қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұрын құрғаған Jayatataka baray қазір қайтадан суға толып тұр, себебі әрбір жаңбыр маусымының соңында аймақтағы артық судың бәрі оған бағытталады. Әдеттегідей, Преа Хан шығысқа қарай бағытталған, сондықтан бұл негізгі кіреберіс, бірақ әрбір тараптан басқа кіреберістер де бар. Әрбір кіреберісте арық үстінен нагалармен бірге девалар мен асуралар бейнеленген жолдар бар. Глайз бұл Преа Ханның қалалық элементтері Та Пром мен Бантей Кдейге қарағанда маңыздырақ екенін көрсетеді. Үшінші қоршауға апаратын жолдың ортасында, солтүстік жағында Та Промға ұқсас От үйі (немесе Дхармасала) орналасқан. Қазір орманды аймаққа айналған төртінші қоршаудың қалған бөлігі бастапқыда қаламен толтырылған; ол бұзылатын материалдардан салынғандықтан сақталмаған. Үшінші қабырғаның алдында крест тәрізді терраса орналасқан. Ғимараттың өзі үлкен, ортасында үш мұнара және екі қанатты павильондар бар. Оңтүстік екі мұнараның арасында екі атақты жібек мақта ағашы өсіп тұрды, Глайз олардың "галереяның күмбезіне тіреліп, оның ашылуларын жақтаумен және бағаналардың орнына тастарды бекітумен, табиғаттың ең керемет және қауіпті есімдік белгісін көрсетеді" деп жазған. Ағаштардың бірі құлап, тамырлары ғана қалған, қалған ағаштың құрылымға зиян келтірмеуі үшін оны алып тастау қажет болуы мүмкін. Ғибадатхананың қарамағындағы үшінші батыс гопурада шахмат ойыны мен Ланка шайқасының бейнелері және батысқа қарап тұрған екі күзетші дварапала бар. Үшінші шығыс гопураның батысында, негізгі осі бойында Бишілер залы орналасқан. Қабырғалары апсаралармен әсемделген, ал олардың үстіндегі нишалардағы Будда мүсіндері VIII Джаяварман тұсында жойылған. Бишілер залының солтүстігінде дөңгелек бағаналары бар екі қабатты құрылыс орналасқан. Мұндай нысандардың басқа мысалдары Ангорда сақталмаған, бірақ Та Пром мен Бантей Кдейде осыған ұқсас ғимараттардың іздері табылды. Фримен мен Жак бұл астық қоймасы болуы мүмкін деп болжайды. Үшінші қоршаудың қалған бөлігін әр бұрышында (қазір құрғақ) көлдер және солтүстік, оңтүстік және батыстағы спутниктік ғибадатханалар алып жатыр. Негізгі ғибадатхана буддалық болса, бұл үш ғибадатхана Шиваға, бұрынғы патшалар мен патшайымдарға және Вишнуға арналған. Олар негізінен олардың фронтондарымен ерекшеленеді: солтүстік ғибадатханада Вишну батысқа қарай жатып, шығысқа қарай Вишну, Шива және Брахманың индуистік үштігі бейнеленген; батыс ғибадатханада Кришна Говардана тауын көтеріп тұрған бейнесі салынған. Бишілер залы мен екінші қоршаудың қабырғасын байланыстыратын аулада екі кітапхана орналасқан. Екінші шығыс гопура осы аулаға шығады; ол ішкі әсемдемесі бар аз ғана Ангор гопураларының бірі, бұрыштарында гардудалар бейнеленген. Будда мүсіндері VIII Джаяварман тұсында бағаналардағы кеудегерлерге айналдырылды. Екінші қабырға мен бірінші қабырғаның арасында, шығыс жағында кіруге кедергі келтіретін және бастапқы әсемдеменің бір бөлігін жасыратын кейінгі қосымшалар қатары бар. Бірінші қоршау, Глайз айтқандай, "көп немесе аз қираған ғимараттармен толы". Қоршау крест тәрізді галереямен төрт бөлікке бөлінген, әр бөлігі кейінірек салынған арам қосымшалармен толтырылған. Бұл галереяның қабырғалары мен орталық ғибадатхананың ішкі жағы бастапқыда оларды жабатын қола пластиналарды бекіту үшін тесіктермен жабылған, бүкіл ғибадатхананы әсемдеу үшін 1500 тонна пайдаланылған. Ғибадатхананың ортасында, Локешвараның бастапқы мүсіні орнында, ғибадатхана салынғаннан кейін бірнеше ғасырдан кейін салынған ступа орналасқан.

The outer wall of Preah Khan is of laterite, and bears 72 garudas holding nagas, at 50 m intervals. Surrounded by a moat, it measures 800 by 700 m and encloses an area of To the east of Preah Khan is a landing stage on the edge of the Jayatataka baray, which measures This also allowed access to the temple of Neak Pean in the centre of the baray. Once dried up, the Jayatataka baray is now filled with water again, as at the end of each rainy season, all excess water in the area is diverted into it. As usual Preah Khan is oriented toward the east, so this was the main entrance, but there are others at each of the cardinal points. Each entrance has a causeway over the moat with nāga carrying devas and asuras similar to those at Angkor Thom; Glaize considered this an indication that the city element of Preah Khan was more significant than those of Ta Prohm or Banteay Kdei. Halfway along the path leading to the third enclosure, on the north side, is a House of Fire (or Dharmasala) similar to Ta Prohm's. The remainder of the fourth enclosure, now forested, was originally occupied by the city; as this was built of perishable materials it has not survived. The third enclosure wall is In front of the third gopura is a cruciform terrace. The gopura itself is on a large scale, with three towers in the centre and two flanking pavilions. Between the southern two towers were two celebrated silk cotton trees, of which Glaize wrote, "resting on the vault itself of the gallery, [they] frame its openings and brace the stones in substitute for pillars in a caprice of nature that is as fantastic as it is perilous." One of the trees is now dead, although the roots have been left in place. The trees may need to be removed to prevent their damaging the structure. On the far side of the temple, the third western gopura has pediments of a chess game and the Battle of Lanka, and two guardian dvarapalas to the west. West of the third eastern gopura, on the main axis is a Hall of Dancers. The walls are decorated with apsaras; Buddha images in niches above them were systematically destroyed during the reign Jayavarman VIII. North of the Hall of Dancers is a two storeyed structure with round columns. No other examples of this form survive at Angkor, although there are traces of similar buildings at Ta Prohm and Banteay Kdei. Freeman and Jacques speculate that this may have been a granary. Occupying the rest of the third enclosure are ponds (now dry) in each corner, and satellite temples to the north, south and west. While the main temple was Buddhist, these three are dedicated to Shiva, previous kings and queens, and Vishnu respectively. They are notable chiefly for their pediments: on the northern temple, Vishnu reclining to the west and the Hindu trinity of Vishnu, Shiva and Brahma to the east; on the western temple, Krishna raising Mount Govardhana to the west. Connecting the Hall of Dancers and the wall of the second enclosure is a courtyard containing two libraries. The second eastern gopura projects into this courtyard; it is one of the few Angkorian gopuras with significant internal decoration, with garudas on the corners of the cornices. Buddha images on the columns were changed into hermits under Jayavarman VIII. Between the second enclosure wall and the first enclosure wall on the eastern side is a row of later additions which impede access and hide some of the original decoration. The first enclosure is, as Glaize said, similarly, "choked with more or less ruined buildings". The enclosure is divided into four parts by a cruciform gallery, each part almost filled by these later irregular additions. The walls of this gallery, and the interior of the central sanctuary, are covered with holes for the fixing of bronze plates which would originally have covered them and the outside of the sanctuary—1500 tonnes was used to decorate the whole temple. At the centre of the temple, in place of the original statue of Lokesvara, is a stupa built several centuries after the temple's initial construction.

Микробтық ыдырау

Анкор-Ват, Преа-Хан, Ангкордағы Байон және Батыс Прасатта құмтас тозуын тудыратын микробтық биоқабықтар анықталды. Көгалдандыруға және сәулеленуге төзімді жіп тәрізді цианобактериялар тасты тозуға себеп болатын органикалық қышқылдар өндіреді. Преа-Ханның ішкі және сыртқы сынамаларында қара түсті жіп тәрізді саңырауқұлақ табылды, ал Трентефолия балдыры тек Преа-Ханның сыртқы, қызғылт түсті тасынан алынған сынамаларда ғана кездесті.