Кіріспе
Камбоджа патшасы (шамамен 1122–1218), VII Джаяварман, кейіннен Махапарамасаугата аталған (Мхапарамсаукат, 1122–1218), Кхмер империясының патшасы болды. Ол патша Дхарандинаварман II (1150–1160) мен патшайым Шри Джаяраджахудаманидің ұлы. Ол буддизмге адал болған алғашқы патша болды, себебі оған дейін кхмер патшаларының тек біреуі ғана буддист болған. Ол содан кейін буддизмнің құрметіне Байонды салды. Тарихшылар VII Джаяварманды кхмер монархтарының ең қуаттысы деп есептейді. Оның үкіметі көптеген жобаларды жүзеге асырды, олардың ішінде ауруханалар, тас жолдар, қонақ үйлер және храмдар бар. Буддизмді өзінің негізгі мақсаты етіп алған патша Жайаварман VII кхмер халқының материалдық және рухани қажеттіліктерін қамтамасыз ететін әл-ауқат мемлекетін құрды деп есептеледі.
Jayavarman VII , posthumous name of Mahaparamasaugata, (មហាបរមសៅគាត, c. 1122–1218), was king of the Khmer Empire. He was the son of King Dharanindravarman II (r. 1150–1160) and Queen Sri Jayarajacudamani. He was the first king devoted to Buddhism, as only one prior Khmer king had been a Buddhist. He then built the Bayon as a monument to Buddhism. Jayavarman VII is generally considered the most powerful of the Khmer monarchs by historians. His government built many projects including hospitals, highways, rest houses, and temples. With Buddhism as his motivation, King Jayavarman VII is credited with introducing a welfare state that served the physical and spiritual needs of the Khmer people.
Чамдардың жеңілуі және таққа отырғызу
1177 жылы және 1178 жылы Чамдар Кхмер империясына шабуыл жасады. 1177 жылы Чампа патшасы Джая Индраварман IV Меконг өзенімен жүзіп, Тоне Сап көлі арқылы, содан кейін Тоне Саптың саласы – Сейм Рип өзенімен кхмер астанасына күтпеген шабуыл жасады. Басқыншылар Ясодарапура кхмер астанасын тонап, Трибхуванадитяварманды өлтірді. 1178 жылы, шамамен 50 жасында, Джаяварман басқыншыларды жеңіп, кхмер әскерін басқарды, оның ішінде Байон мен Бантай Чмар қабырғаларында бейнеленген теңіз шайқасы болды. Билікке келгеннің алғашқы кезеңінде ол тағы бір чам шабуылын тойтарған және Мальянг (Баттамбанг) қарастырылған патшалықтағы көтерілісті басып тастаған болуы мүмкін. Босқын ханзада Шри Видьянандананың әскери шеберлігі оған үлкен көмек көрсетті, ол кейіннен Чампаны тонау мен жаулап алуға (1190–1191) да қатысты. Джаяварман кхмерлердің Меконг аңғарына билігін солтүстікке қарай Вьентьянға дейін, ал оңтүстікке қарай Кра мойыны арқылы кеңейтті.
Қоғамдық жұмыстар және ескерткіштер
37 жылдық билік кезінде Джаяварман қоғамдық жұмыстар мен ескерткіштерді қамтитын ауқымды құрылыс бағдарламасын бастады. Махаяна буддистігінің тұрғысынан, оның жарияланған мақсаты – халқының қайғысын жеңілдету еді. Бір жазуда былай делінген: "Ол өзінің емес, халқының ауыртпалығынан көбірек қиналды; адамдардың денесіне тиген азабы оған рухани азап болды, сондықтан ол одан да терең сезілді." Бұл мәлімдеме Джаяварман салған көптеген ескерткіштерді салу үшін мыңдаған жұмысшылардың қажет болғаны және Джаяварманның билігі мемлекеттің орталықтандырылуымен және адамдардың үлкен елді мекендерге шоғырлануымен сипатталғаны ескеріле отырып түсінілуі керек. Тарихшылар Джаяварманның қарқынды құрылыс бағдарламасының көптеген жақтарын анықтады. Бір кезеңде ол өзінің 102 ауруханасы сияқты пайдалы құрылыстарға назар аударды.
Та Пром
1186 жылы Жаяварман Та Пром ("Брахма атасы") ғибадатханасын анасына арнады. Бір жазуда бұл алып ғибадатхананы күтіп ұстау үшін бір кезде 80 000 адам бекітілгені, оның ішінде 18 бас діни қызметкер және 615 биші әйел болғаны көрсетілген. Сол уақытта ол Индрапатха деп аталған. Жаңа қаланың ортасында оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – қазір Байон деп аталатын ғибадатхана орналасқан. Бұл ғибадатхана буддалық және индуистік бейнелерін үйлестіретін көп қырлы, көп мұнаралы құрылыс. Оның сыртқы қабырғаларында соғыс сахналарымен қатар кхмер әскерінің және оның ізбасарларының күнделікті өмірі де суреттелген. Бұл бейнелерде лагерьдегілер, жануарлар мен өгіз арбалары, аңшылар, тамақ дайындап жатқан әйелдер, қытай саудагерлеріне тауар сататын әйел саудагерлер және қарапайым жаяу әскерлердің тойлары бейнеленген. Сондай-ақ, рельефтерде Тонле Сап көліндегі теңіз шайқасы да көрсетілген.
Хронологиясы
Ұлы Ангкор-Ватты салған патша Сурьяварман II (күн қалқаны) 1150 жылы қайтыс болды. Оның орнын 1160 жылға дейін билік жүргізген Дхаранендраварман II басқарды. VII Жаяварманның болмауынан кейін, таққа II Яшоварман отырды, бірақ оны Трибхуванадитяварман (үш әлемнің Күнінің қорғаушысы) құлатты, ол билікті тартып алған деп есептеледі. 1177 жылы Джая Индраварман IV басқарған Чамдар Анкорға шапқындап, қаланы тонады. Алайда, бұл датаға, тіпті оқиғаның өзіне де Майкл Виккери күмән келтірді, ол осы кезеңдегі қытай деректерінің дұрыстығына сенімсіздік танытты. 1181 жылы VII Джаяварман хмер әскерін Чамдарға қарсы жетектеп, патша болды. Одан кейін Индраварман II билік құрды, ол 1243 жылға дейін өмір сүрді. Индраварманнан кейін Шивалық VIII Джаяварман таққа отырды. Ол VII Джаяварманның буддалық еңбектерін жоюға немесе бұрмалауға кірісті. Қала қабырғасының үстіңгі бөлігіндегі барлық ойыстарда Будданың бейнелері болды, олардың көпшілігі алынып тасталды. Бұған Байондағы Будданың үлкен мүсіні және Ангкор-Томдағы Будда суреттері кірді, олар лингаға айналдырылды.
Танымал мәдениетте
Джаяварман VII 4X стратегиялық бейнеойыны Civilization VI-де жүктеуге арналған қосымша мазмұн ретінде ұсынылады, онда ол кхмер өркениетіне жетекшілік етеді.