Кіріспе
Пном-Бакхенг () – Камбоджаның Сием-Рип провинциясындағы индуисттік ғибадатхана, тау нысанындағы ғибадатхана. Шиваға арналған бұл ғибадатхана 9 ғасырдың соңында, Ясоварман патшаның (889–910) тұсында салынған. Ол төбеде орналасқан және қазіргі уақытта оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км қашықтықта жатқан, Ангкор-Ват ғибадатханасының күн батуын тамашалауға танымал туристік орын. Көптеген келушілердің келуі Пном-Бакхенгті Ангкор ескерткіштерінің ең осалдарының біріне айналдырды. 2004 жылдан бері Дүниежүзілік ескерткіштер қоры APSARA-мен серіктестікте ғибадатхананы сақтау жұмыстарын жүргізіп келеді. Тарих
Ангкор-Ваттан екі ғасыр бұрын салынған Пном-Бакхенг бір кезде Ангкор аймағындағы басты ғибадатхана болған. Бұл Ясоварманның ескі астанасы Харихаралаядан оңтүстік-шығыс Ролуос аймағына көшкен кезде құрылған Ясодарапура деп аталатын жаңа астананың архитектуралық орталық элементі болды. 1052 жылға жатқан және қазіргі Таиландтағы Сдок-Как-Том ғибадатханасынан табылған жазуда санскрит тілінде былай делінген: «Шри Ясовардана Ясоварман атымен патша болғанда, білікті Вамасива оның гуруы қызметін жалғастырды. Патшаның бұйрығымен ол таулардың патшасына тең келетін Шри Ясодарагири тауында линга орнатты». Ғалымдар бұл үзіндінің Пном-Бакхенг ғибадатханасының шамамен бір жарым ғасыр бұрын қасиетті саналғанын көрсетеді деп санайды. Пном-Бакхенг – Ясоварманның билігімен байланысты Ангкор аймағындағы үш төбедегі ғибадатхананың бірі. Қалған екеуі – оңтүстікке қарай Тонле Сап көліне жақын Пном Кром және Шығыс Барай су қоймасының солтүстік-шығысындағы Пном Бок. Жұмысшылар тау мен ғибадатхананы қорғайтын сыртқы ор қазды. Таудан солтүстікке, оңтүстікке, шығысқа және батысқа қарай кең жолдар салынды. Ескі астанадан жаңа астананың сыртқы орларына дейін, содан кейін шығыстан батысқа бұрылатын және ғибадатхананың шығыс кіреберісіне тікелей қосылатын көтерілген жол салынды. Кейіннен Пном-Бакхенг будда ғибадатханасына айналдырылды. Оның жоғарғы деңгейінде қазір жоғалған монументалды отырған Будда мүсіні орнатылды. Батыс жағында осы мүсінге ұқсас, тастан жасалған жатқан Будда бейнесі салынды. Бұл бейненің контуры әлі де көрінеді.
Phnom Bakheng, built more than two centuries before Angkor Wat, was once the main temple in the Angkor region. It was the central architectural feature of a new capital called Yasodharapura, established by Yasovarman when he moved the court from the old capital, Hariharalaya, in the southeast Roluos area. An inscription dated 1052 AD and found at the Sdok Kak Thom temple in present day Thailand states in Sanskrit: "When Sri Yasovardhana became king under the name of Yasovarman, the able Vamasiva continued as his guru. By the king's order, he set up a linga on Sri Yasodharagiri, a mountain equal in beauty to the king of mountains." Scholars believe that this passage refers to the consecration of the Phnom Bakheng temple approximately a century and a half earlier. Phnom Bakheng is one of 3 hilltop temples in the Angkor region that are attributed to Yasovarman's reign. The other two are Phnom Krom to the south near the Tonle Sap lake, and Phnom Bok, northeast of the East Baray reservoir. Workers built a protective outer moat around the mountain and temple. There were avenues extending in the north, south, east, and west directions from the mountain. A raised pathway, first going northwest to southeast from the old capital to the new capital's outer moat, and then turning to go east to west, connected directly to the east entrance of the temple. Later in its history, Phnom Bakheng was converted into a Buddhist temple. A monumental Sitting Buddha, now lost, was created on its upper tier. Across its west side, a Reclining Buddha of similar scale was crafted in stone. The outlines of this figure are still visible.
Символизм
Пном-Бакхенг – индуист құдайларының мекені Меру тауының символды бейнесі, бұл мәртебе ғибадатхананың тік төбеде, айналағы жазықтан 65 метр биіктікте орналасуымен нығайтылған. Ғибадатхана жеті деңгейлі пирамида пішінде салынған, ол жеті жұмақты білдіреді. Жоғарғы деңгейде әртүрлі күйде сақталған бес құмтас қасиетті орындары, біреуі ортада, ал біреуі деңгейдің төрт бұрышында орналасқан квинкункс үлгісімен тұр. Алғашқыда ғибадатхананың төңірегінде және оның әртүрлі деңгейлерінде 108 кішкентай мұнаралар орналастырылған, олардың көпшілігі құлап қалған. Француз мектебінің профессоры, Үндістан космологиясы мен астрономиясы саласындағы батыстың жетекші маманы Жан Филлиозат ғибадатхананың символикасын түсіндірді. Ғибадатхана тіктөртбұрышты негізде орналасқан, бес деңгейден тұрады және бес басты мұнаралармен аяқталған. Төменгі төрт деңгейге 104 кішкентай мұнара орналастырылған, олар соншалықты симметриялық орналасқан, кез келген жақтың ортасынан тек 33-ін ғана көруге болады. Отыз үш – Меру тауында мекен еткен құдайлардың саны. Пном-Бакхенгтің мұнараларының жалпы саны да маңызды. Ортадағысы – әлем осі, ал 108 кішкентайы – әрқайсысы 27 күнді құрайтын төрт ай фазасын көрсетеді. Ескерткіштің жеті деңгейі жеті жұмақты бейнелейді, ал әр террасада 12 мұнара бар, олар Юпитердің 12 жылдық циклын көрсетеді. Чикаго университетінің ғалымы Пол Уитлидің айтуынша, бұл «тасқа қашалған астрономиялық күнтізбе». 19-ғасырдың ортасында Ангкорды сыртқы әлем қайта ашқаннан кейін, археологтар Пном-Бакхенгтің тарихи маңызын ұғып, ондаған жылдар өтті. Ұзақ жылдар бойы ғалымдардың пікірі, Анкор-Том қаласының ортасында орналасқан Байон ғибадатханасы Сдок-Как-Том жазуында айтылған ғимарат деп есептелді. Кейінгі зерттеулер Байонды буддалық орын ретінде анықтады, ол алғашқы ойынша үш ғасырдан кейін, 12-ғасырдың соңында салынған, ал Пном-Бакхенг – король Ясоварманның мемлекеттік ғибадатханасы екенін көрсетті.
Пном-Бакхенг танымал БАҚ-та
Анкор-Ваттың Пном-Бакхенг төбесінен көрінісі "Томб-рейдер" фильмінде бейнеленген (Лара Крофт Камбоджаға келгенде бинокльмен қарағанда).